Lesbók Morgunblaðsins - 15.06.1985, Page 2

Lesbók Morgunblaðsins - 15.06.1985, Page 2
Oleystar ráðgátur I ÆVAR R. KVARAN tók saman Dularfullt hvarf njósna-kafarans Lionel Crabb Lionel Crabb, háttsettur sjóliðsforingi og hæfasti sérfræðingur Breta í köfun eftir stríð, pantaði sér herbergi á hóteli í Ports- mouth þann 17. apríl, 1956, ásamt Berard Sydney Smith, sem var starfsmaður þeirrar deildar enskra njósna, sem venjulega er kölluð SIS (Special Intelligence Service). Daginn eftir lagðist rússneska beitiskip- ið Ordzbonikidze, sem tveir tundurspillar fylgdu, við akkeri í Portsmouth-höfn. í herskipi þessu voru forsætisráðherra Sov- étríkjanna, Nikolai Bulganin, og formaður kommúnistaflokks Sovétríkjanna, Nikita Khrushchev en þeir voru að koma í opin- bera heimsókn til Bretlands. Brezka ríkisstjórnin hafði gefið um það fyrirmæli, að engin tilraun skyldi gerð til þess að njósna um hina rússnesku gesti. Engu að síður fékk Crabb sjóliðsforingi um það fyrirskipanir hjá fyrrgreindum starfsmanni SlS-njósnadeildarinnar að gera leynilegar kafanir við rússneska beitiskipið til þess að rannsaka skrokk þess neðansjávar. Undir Skipinu Þar með hófust tilraunakafanir við rússneska skipið allt frá að það lagðist að landi. Síðan, skömmu eftir dögun þann 19. apríl, kafaði Crabb enn niður í höfnina. þegar hann kom upp, kvaðst hann hafa farið undir skipið, en eitthvað hefði ekki verkað rétt í sambandi við súrefnisgjöfina í kafarabúningnum, svo hann hefði átt í erfiðleikum með að anda. Þessi tæki höfðu verið fengin úr birgðum konunglega flot- ans, en talið var hættulegt að nota þau fyrir neðan 33 feta dýpi. Crabb sagðist verða að koma upp til þess að hreinsa önd- unartæki sín af carbon dioxide-eiturefn- um. Að því loknu kafaði hann að nýju, og var það í síðasta sinn, sem Smith sá Lionel Crabb. Þann 29. apríl sigldi beitiskipið og tund- urspillarnir tveir, sem fylgdu því, heim. En frá flotamálaráðuneytinu barst til- kynning um það, að talið væri að Crabb hefði látist „í tilraunum með ákveðna teg- und af öndunartækjum". Samkvæmt hinni opinberu tilkynningu hafði Crabb horfið í námunda við rússnesku skipin þann 20. apríl. Út af þessu máli eru nokkur bréfaskipti milli sovéska sendiráðsins í Lundúnum og brezku stjórnarinnar. í þeim lögðu Bretar áherzlu á það, að Crabb hefði starfað þarna án leyfis frá brezku ríkisstjórninni. Þegar John Dugdale, þingmaður í neðri deild brezka þingsins, bað um frekari upp- lýsingar um þetta mál, svaraði forsætis- ráðherrann, sir Anthony Eden því, „að það væri ekki í þágu þjóðarinnar" að gera opinberlega grein fyrir því með hverjum hætti talið væri að Crabb hefði látið lífið. En hann bætti því við, „að þar eð það sem gert var hafi verið án vilja og vitund- ar ríkisstjórnar Hennar hátignar" yrði beitt viöurlögum um agabrot í þessu sam- bandi. Þetta var nú allt saman gott og blessað, en hvað var það sem henti Crabb? Þar eð hann var óbreyttur borgari tóku þeir sem hann var að vinna fyrir enga ábyrgð á láti hans — ef hann þá lést! Hafði eitthvert neðansjávarverndar- tæki, sem var algjört leyndarmál, orðið honum að bana? Eða voru það rússneskir froskmenn? Höfðu Rússar náð honum og flutt hann með sér til Sovétríkjanna? Til þess að komast að einhverri niður- stöðu í þessu dularfulla máli er nauðsyn- legt að athuga fortíð Crabbs og komast að því hvers konar maður hann var. Hann hóf starf sitt í heimsstyrjöldinni síðari sem sérfræðingur í því að aftengja sprengjur og tundurdufl hjá brezka flotan- um. Enda þótt hann væri enginn flug- sundsmaður svona á yfirborðinu, þá reyndist hann bæði mjög fær og hugrakk- ur froskmaður og fékk viðurkenningu sem sérfræðingur í þeim efnum. Verðlaun Fyrir Hughreysti Meðal þess sem hann tókst á hendur í stríðinu var að berjast við ítalska skemmdarverkamenn, sem störfuðu neð- ansjávar við Gíbraltar. Að því loknu hóf hann störf við að hindra skemmdar- verkamenn, sem voru að reyna að eyði- leggja skip á Miðjarðarhafinu. Hann vann til heiðurspeningsins George Medal og var gerður Officer of the Order of the British Empire (liðsforingi í Reglu brezka heims- veldisins). Hann fór á eftirlaun snemma á árinu 1956. Eins og títt er um framtakssama menn, tók honum fljótt að leiðast eftir að hann hætti störfum og gekk það svo langt, að hann minntist jafnvel á sjálfsmorð við vini sína. Þá tók hann einnig að drekka meira en góðu hófi gegndi og varð þá IHann var tekinn að eldast, hafði lítið að gera og leiddist. Þessvegna tók hann því fegins hendi að kafa undir þrjú rússnesk herskip, sem komin voru í heimsókn til Englands og lágu í höfninni í Ports- mouth. Spurningin er: Var hann drepinn eða tek- inn höndum í þessari örlagaríku ferð? stundum tíðrætt um njósnastörf sín og af- rek. Þannig var það vitað, að hann hafði drukkið talsvert kvöldið áður en hann yfir- gaf hótelið og fór í sína síðustu köfunar- ferð. Hann var sérvitringur og átti það jafn- vel til að vera klæddur froskbúningi sínum undir venjulegum fatnaði, já, jafnvel fór hann stundum í þessum búningi í rúmið. Hvers vegna skyldi hin fræga njósnara- þjónusta SIS hafa leigt slíkan mann í þessa vandasömu ferð? Svarið við þeirri spurningu er það, að þeir þurftu óbreyttan borgara (sem hann einmitt nú var) í þetta starf. Færi svo að ferðin mistækist og hann yrði tekinn, yrðu allar útskýringar miklu erfiðari ef um mann í þjónustu hins opinbera væri að ræða. En Crabb var þegar orðinn sérfræð- ingur í froskköfun áður en þessi íþrótt fór að verða verulega vinsæl. Hann hafði hins vegar einmitt þá reynzlu sem SIS krafðist af slíkum manni, og það var auðvelt að fá hann til þessa starfs, því hann var í mikl- um fjárhagskröggum. Reyndar var ekki hægt að fá neitt af þessu staðfest, því starfsmaður leyniþjón- ustunnar, Smith, var þegar í stað látinn hverfa sjónum öllum spyrjendum, strax og ljóst varð að þessar njósnir höfðu mistek- ist. Þá hvarf líka blaðsíðan, sem þeir Smith og Crabb höfðu skrifað nöfn sín á, þegar þeir pöntuðu pláss á hótelinu. Það sem næst gerðist í þessu máli var um ári síðar eða þann 9. júlí 1957, en þá fundu fiskimenn lík manns í froskbúningi nokkrar mílur fyrir austan Portsmouth- höfn. En það sem gerði mönnum ókleift að vita hver maðurinn var var það, að á líkið vantaði bæði höfuð og hendur. Á öðrum fæti líksins sást þó ör, líkt því sem verið hafði á fæti Crabbs. Búningur- inn var af ítalskri gerð, en slíka búninga tók Crabb framyfir aðra. Á líkinu var hamartá* en slíkt einkenni hafði Crabb einmitt haft. Þótt af skiljanlegum ástæðum hafi ekki verið hægt að ganga úr skugga um ýmis venjuleg einkenni, svo sem: hauskúpu, tennur og fingraför, taldi réttarlæknirinn sig engu að síður „fullvissan" um það, að þetta væri líkið af Crabb. Ekki varð þetta þó til þess að binda endi á mál þetta, því niðurstöður rannsóknar- innar vöktu mikið umtal og áhuga margra, og enn tóku hvers konar hugmyndir að komast á kreik um það, hvað hér hefði í rauninni gerst. Þegar hér var komið sögu tóku einkenni- legar og undarlegar sögur að berast til Bretlands, taldar komnar frá rússneskum heimildum. Þannig birtist frásögn um það í vestur- þýzku dagblaði, að rússneskur sjóliðsfor- ingi héldi því fram, að Crabb væri fangi Sovétmanna. Ganga í Lið Óvinanna Eða Verða Skotinn Ella Því var haldið fram að hann væri í fang- elsi í Moskvu og væri að velta því fyrir sér hvorn kostinn hann ætti að taka, að verða skotinn sem njósnari eða ganga í rússn- eska flotann. Sagt var, að hann hefði tekið síðari kostinn — með því skilyrði að hæfi- leikum hans yrði aldrei beitt gegn brezku skipi. Samkvæmt öðrum orðrómi, sem rakinn var til rússneskra liðsforingja í Berlín, átti Crabb að hafa verið haldið neðansjávar með mögnuðu aðdráttartæki undir rússn- eska skipinu, þangað til hann drukknaði. Aðrir héldu því fram, að það sem hefði orðið Crabb að bana hefði verið sprengja sem ofstækisfullir rússneskir útlagar hefðu fest við skipsskrokkinn. Hún hefði svo sprungið, þegar Crabb af miklu hug- rekki hefði losað hana og reynt að gera hana óvirka. En flestir lögðu þó trúnað á þann orð- róm, að brezka stríðshetjan hefði gengið í lið með Rússum, þrátt fyrir yfirlýst fylgi sitt við hægristefnu í stjórnmálum. Þessi skoðun öðlaðist styrk úr óvæntri átt utan Bretlands. Ljósmyndarsönnun Lionel Crahb og í baksýn: Rússnesku ber- skipin íPortsmoutb. Þótt ljósmynd þessi væri ekki sem skörpust, þá nægði skírleiki hennar til þess að fyrrverandi eiginkona Crabbs, Margaret, og einn af félögum hans úr stríðinu þóttust þar þekkja Crabb, þar sem Korablov var sýndur. Sú skoðun að Crabb hefði með þessum hætti sést í Rússlandi fékk einnig byr und- ir báða vængi af annarri frétt sem þetta óneitanlega studdi. Hún var höfð eftir sjó- liðum á Ordzhinikidze. Hún bar með sér, að þeir hefðu lýst því hvernig sjúkrahús skipsins hefði verið innsiglað meðan á ferðinni stóð frá Bretlandi heim til Rúss- lands. Á sjúkrahúsinu hefði verið einhver óþekktur sjúklingur og hafður um hann hervörður. Hafi Crabb verið lifandi í Sovétrikjun- um er erfitt að skilja hvers vegna Rúss- arnir gerðu sér ekki áróðursmat úr því. Ef Korbalov var Crabb; af hverjum var þá líkið sem fiskimennirnir fundu skammt frá Portsmouth-höfn? Ekki eru mikil lík- indi á því, að þessari spurningu verði nokkru sinni svarað á fullnægjandi hátt. fölsuð Hugmynd Um Það Af Hverjum Líkið Væri Þeir, sem trúa því að Crabb sé á lífi, telja, að Rússarnir hafi sjálfir útvegað heppilegan líkama (sett á hann ör), sem hafði fengið einkenni sín af því að liggja hæfilegan tíma í sjó og síðan sett líkið í hafið, án höfuðs og handa. Önnur allsöguleg skýring hefur einnig séð dagsins ljós, nefnilega, að njósnaþjón- ustan SIS hafi blátt áfram sjálf séð fyrir hinum ólánssama Crabb, þegar þeim hafi orðið ljóst að þeir vektu mikla reiði for- sætisráðherrans, þegar öll þessi starfsemi varð til einskis. Að lokum má setja fram líklegustu skýr- inguna, að Lionel Crabb sjóliðsforingi hafi látið lífið blátt áfram af því að útbúnaður hans hafi bilað. Þannig var mál með vexti, að rússneskt tímarit um hernaðarmál hafði borist til Vesturlanda. f því birtist ljósmynd af hópi liðsforingja í flota Sovétmanna. Einn þess- ara manna á myndinni var sagður vera sjóliðsforinginn Lvev Lvovich Korablov, sagður kennari í neðansjávarstörfum. * Það er tá (oftast sú sem liggur næst stórutánni) sem er stöðugt kreppt um fremri kjúkuliðinn, stundum um báða. Ævar R. Kvaran er leikari og rithöfundur f Reykjavlk. 2

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.