Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Jón   Kristvin   Margeirsson:
Amtmaðurinn
og
mútan
í ævisögu Skúla Magnússonar
lainidfógleta, seim Jón Aðils sagm-
fræðinguir hefur ritað, er farið
mörgiuim orðum um andstöðu
Pingeils aimitmanns við uimbóta-
viðleiitni Skúla og ýmissa ann-
arra, sem beittu sér fyrir því
að koma á fót hinum svonefndu
Itranrébtiniguim uim raiðja 18. öld.
Svo sem alkunma er, varð Skiúli
landfiágeti árið 1750 og tók þeg
ar í stað að hugleiða, hivað
mætti verða til að bæta hið erf-
iða ásitand, sem þá ríkti á Is-
Jandi. Amtmaður var þá maður
s"á, sem Pingel nefndist. Hann
hafði tekið við amtmannsstörf-
uim árið 1745 og telur Jón Að-
ils, að hainn hafi verið þeirrar
skoðunar, að bezta ráðið til að
ráða bót á hinu slæma ástandi,
sem þá var ríkjandi í efnahags
mláluim þjóðtarinnar, væri að
herða aga. Fyrirætlarair Slkúla
og félaga han$ um að korna á
flót ýmÍB'S konar atvinn.urekstri,
svo sem iðinfyrirtækjum og út-
gerð stærri skipa tiil veiða á
djúpmiðum, taldi Pin.gel hins
vegiar vanhuigavierðar. Læt ég
Jón Aðils nú segja frá:
„Einn var þó sá maður, er eigi
leit hýruim auguim á þessar
bollailaggingar og ráðagerðir,
og var þó fylgi hans mest um
vert allra manna innlendra. Það
var Pingel amtmaðiur. Ritaði
hann sitiftam'tmanni um þetta
miál 13. sept. 1951 á þessa lieið:
— „Landfógetinn mýi, Skúli
Magnússon, hefir á umiliðnum
vetri komist í vináttu mikla við
Horrebow og ætlar nú án leyf-
is stjórnarinnar að fara utam
til að koma fram ýmsum nýstór
leguim fyrirætlunum, er þeir
félagar hafa verið að bolla-
leggja. Ég vona að þér herra
greifi, haldið uppi embætti's-
valdinu, ef þörf gerist, og lát-
ið það eigi viðgainigiast, aið óvið-
komandi menn snuði fé út úr
stjórannni, án þess að það sé
borið undir okkur. Bftir skip-
un   stjórnarinnar   frá   1734    á
hver maður, sem koma viJl fram
roeð einhverjar tiUögur, er
foorfa til landsnytja, að bera
þtær undir mig á alþingi, svo ég
megi ráðgast um þær við aðlra
og gefa síðan stjómiinnd áliit
mitt til kynna. Hvers vegna
fara þeir svona leynt með
þetta? Er é.g ekki af hjarta vel-
viljaður íslandi? Hef ég
noikkru sinni aranað sýnt? Yður
mun þykja landfógetinn raup-
samur í meira lagi, og hefir
hann lært það að Horrebow
seim hefir. stórspillit honum, því
áður var hann viSfelldin mað-
ur og skynsamur. Annars þyk-
ir mér ásannast hið fornkveðna,
að eigi sé hollt að hefja ísfend-
inga til vegs og virðingar, því
síðan þessi maður varð lamdfó-
geti, er hann orðinn svo hroka
fU'llur, að engu tali tekur í
stuttu máli: hann er orðinn all-
ur annar maður."
Bréf þetta var ekki aðeins
óvin'gjarnlegt í garð landfógeta
og ís'lendinga yfirleitt, heldu,r
og óvituirlegit. Var lanidfágeti
óviðlkamandi maður? Varðaði
hann engu landsmiál'? Var það
eigi meira að segja brýn ag ber
emibættisskylda hams, að leita
ölium mönnum framar umbóta
á efnahag og ástæðum lands-
manna, þar sem hann að sjáíf-
sögðu var allra manna kunnug-
aistur fjárhagsmálum landsins
og bar að nokkru leyti.álbyrgð
á þeim? Sýmir bréfið í þessu
efni og yfirleiitt bæði fflónsku,
bnáðllyndi   og   embættishroka.
En raiunar er ekki erfitt að
sjá hvar fiskur liggur undir
steini. Pinigel var miaður fátæik-
uir og hafði ekkert að liifa af
utan embættistekjur sínar, en
var um leið sællítfur og allmilk
ið gefinn fyrir að berast tals-
vert á. Var hann. að sögn stór-
skuld'Ugur verzlunarfélaginu
og hafði félagS'Stjórnin ráð hans
í hendi sér. Nú var félaginu
auðlvitað nauðailila við þetta
nýja tiltæki Skúla, því eigivar
vandséð, hvert stefndi, og mun
Pingel hafa heyrt þessar undir
tektir kauipmanna uim sumarið.
Það var því fyrst og fremst í
félaigsins þágu, að amtmaður rit
aði bréf þetta til að spilla fyrir
Skúla hjá stjórninni, en þómeð
fram í eigin þágu, þvi kaup-
menn munu hafa látið hann á
sér skilja, að hart mundi að
honuim gengið, ef eigi væri þeg
ar í stað tekið fyrir kverkairnar
á þessu nýja fyrirtæki." (Bls.
88—89)
Jón Aðils er þannig e'kki í
neinum vatfa um það, að and-
staða Pingels amtmanns viðlnn
réttingarnar eigi rœtur sínar að
rekja til þess, að Pingiel haíi
verið háður Hörmangarafélag-
inu. Hins vegar hefur Jón ekki
haft neinar heimildir að gagni
um það, á hvaða hátt þetta
vair, á hvaða hátt Pingel var
háður Hörmangarafélaginu. Úr
þessu atriði er hægt að greiða
núna. Deliberations og sab-
scriptionspotrocoll Höcmiangiara
félagsins er nú öllum opinn,
sem vilja lesa, og þar er upp-
lýisingair að finna, sem varpa
Ijósi  á það, hvernig sambandi
Pingels og Hörmangarafélags-
inis var fari'ð.
24. október 1746 hefur eftir-
f anandi verið skráð í þessa bok:
„iSoan         Stifft-Amtmandens
fuldimægtilg over Island till dato
ikke er givet nogen Douceur
og man det holder for tienlig,
hannem lig.esaavel som andre
betiente at aflægge med en
kiendelse aairligen altsaa have
vi j dag resolveret at regalere
hannem aarlig með 20 rd. og
aiihsaa betales hannem for de
passenda 4re aairingen nemŒig
1743, 44, 45, og 46, í alit 80 rd.
S'Om bogholderen Johann Sunck
enberg, under videre uitering
til Udgift passerer."
Þetta er undilrritað af stjórn
Hörmangarafélagsins, þeim H.C.
Brodk,   D.   Munck,   O.   Huule-
gaard,    Bertil    Jegkid   og   O.
Maindix.
Hörmangarafélagið hefur með
öðruim orðum áikveðiS aS bonga
amtmanninum árlegar mútur, 20
ríkisdaíi á ári.
Næsta ár, 1747, hefur Hör-
mangaraflélagiS tekiS ákvörðun
um aS hækka múituna til amt-
manns verulega og hafa hana
hér eftir 50 ríkisdali á ári.
Hinn 15. maí þetta ár, hefur eft-
irfairandi verið fært í Deliber-
ationsprotokollinn:
,jSom Amtmanend udi Island
eret af Coimpagniet með een aar
lig Douceur, saa har mand reguil
eret saimme hereftir at fastsætte
til den Summa af 50 rd., lige-
som og Amtmandens udi Find-
marcken   tifl.   40   rd.   aarligen,
hvillket herved ad protocollum
vedtaigles."    Undir   þetta    rita
tnöfn síín sömu >» <*i n og árið áð-
ur, þeir Brotík, Munrk, Huuie-
gaard, Jegind og Mandix.
Þetta skýriir framkomu Ping-
els. Hann er á föstum árlegum
miúitum hjá Hörmangiaraíé'laginu
og Félagið ætlaist væntanlega
til þess, að hann gæti hags-
murna þess í staðinn, eftir því
sem hann getur. Annars væari
ástæð'Ulaust fyrir það að vena
að þessu. Hörmaingaraiféliagið
kastar ekki fé sínu í sorptunn-
una.
Þess skal geitið til S'kýringar,
að greifi sá, sem Pingel áivarp-
ar í bréfi sínu, er Otfo Mand-
erup Rantzan greifi, sem
gegndi embætti S'tiftamtanainns
yfir íslandi í nær tvo áratugi
(1750—1'7©8), an sinnti því emb
ætiti ekki af meiri alvöru en
svo, að hann geirði sér aldrei
það ómak að fara til ísiands og
kynna sér persónulega það
land, sem hann var settftir ytfir.
Höfin eru full af fæðu, nátt-
úruauðæfum og orkuviðfangs-
efnið, sem blasir við er því það,
hvernig eigi að ná þessum auð-
æfum uppúr hafdjúpunum. Sæv-
artækni er nú og kraftmikil vís-
indagrein, sem gæti orðið til að
leysa sum af þeim vandamálum
mannkynsins, sem harðastknýja
á. í eftirfarandi grein, skrifar
Tony Loftas (höfundur bókar-
iruniar „Hiniar siíðiustu lauðlinidir",
en sú bók fjallar um rannsókn-
anstörf mianinsfas í hafdjúpuinium)
lýsingu með myndum Ian Robert
son af nýjum sigurvegurum á
hafsbotni.
GRUNNSÆVIÐ
Frarartætoið á stærri myndinmi
sem hér fylgir með, líkist skrið-
dreka, og það er smíðað til að
ferðast á um hafsbotninn. Þetta
gæti verið teikning úr vísinda-
skáldsögu, en það er samt smíð-
að í Birkenhead skipasmíðastöð-
inni í Carnmell Laird og ætlað
til aS ferðast á um hafsbotninn.
Sama er að segia um vélina, sem
sést á balksviSi mynidarininar og
líkist neSansjávar þyrlu; að hún
er smíðuð til að athafna sig við
vinnu á hafsbotni og kölluð
Beaver vinnukafbáturinn.
Það er auðvelt að útskýra
áhuga manma nú til rannsókna
á himuim svoniefndia inimna geiimi,
eins og hafdjúpin eru stundum
nefnd, og við þessar rannsókn-
ir fara saman haftæknivísindi
og hafrannsóknarvísindi. Höfin
geyma mikið af eggjahvítuefn-
um, sem mannkynið þarfnast nú
mjög, og í þeim eru einnig
margskyns málmar, sem nútíma
iðnaður gæti gert sér mat úr 'og
nútíma mannlíf byggist svo mjög
á. Verðmæti taka sífelldum
breytingum, en það þykir ekki
óvarlega áætlað að úr hafdjúp-
unum megi veiða 80 milljónir
tonna til manneldis (Hér tekur
höfundur ekki nægjanlega djúpt
í árinni, því að FAO gerir ráS
fyrir mögulegri 120 milljón
tonna heimsveiði. Árið 1985 er
áætlað að heimsveiðin verði orS
in 100 milljónir tonna. ÞýS.).
Þessi mikla veiði gæti lagt
mannkyninu til margfalt þau
eggjahvítuefni, sem þaS þarfn-
aist. (Þar kieimiur niú flieira til etv að
latfla fiisiksins, því að af 62 millj-
ónuim toimnia heiimsveiði síðastli'ð-
ið ár fóru aðeins 26 milljónir
tonna til manneldis, þrátt fyrir
huinigrið. Þýð.)
Á hafsbotni er mýgrútur af
mangartkúlum á stærð viS kart-
öflur. Þær eru dreifðar um allt
hafsvæðið; trilljónir tonna — og
halda vísindamenn, að þessar
mangankúlur á botni Kyrrahafs
íns eins gætu fullnægt þörfinni
fyrir kopar um 6000 þúsundir
ára, álþörfinni í 20 þúsund ár
og cobaltþörfinni í 200 þúsund
ár.
Á þessu stigi tækniþróunar-
innar er það enn fjarlægur
möguleiki    að    hægt    verði    að
plægja hafsbotninn á stórum
svæðum eða nýta og rannsaka
siávarlifið til fulls, en það er
hægt að fara að stíga fyrstu
skrefin í þessa átt.
Nýting gassins á botni Norð-
ursjávarins er táknrænt fyrir
það, sem framundan er. Norð-
ursjórinn liggur yfir megin-
landshillu Evrópu og fyrir fáum
árum voru það aðeins fáeinar
hræður, sem höfðu heyrt talað
um gas á botni þessa hafs, en
nú eiga Bretar þarna nýtanlega
orkulind, sem vafalaust er ein-
hver sá mikilsverðasti orkuforði,
sem um getur í veröldinni. Tií
þess að nýta eitthvað af þessari
orku hefur verið reist þarna í
Baoton í Norfolk stöð, sem get-
ur framleitt 4000 milljónir rúm-
feta af gasi á dag — sem er
þrisvar siranum það gasmagn, sem
hinar 200 stöðvar, sem fyrir
voru í Bretlandi geta framleítt.
Borun á hafsbotni er ekki ný
af náliinini. Þaið var árið 1896, að
borað var eftir olíu úti fyrir
strönd Kaliforníu, en hin nýja
sókin í olíu og náttúruigias á hafs-
boitmi hefur haft miikil áhrif á
temiglsl mianinisinis við ¦ hekn undir-
djúpaninia.
Að bora með olíubor kostar
um 450 sterlingspund á klukku
stund og við borunina vinna at-
vinnukafarar, sem veita marg-
víslega aðstoð.
Það eykur vitaskuld kynnin
af lífinu í djúpunum að menn
þurfa að vera þar langtímum
saman í atvinnuskyni.
í því skyni að auðvelda köf-
urunum starf sitt var hafbotns-
bíllinn smíðaður, eins og Beaver
vinnukafbáturinn, sem þeir kalla
HarSskalla. Þessi bíll á aS gera
köfurunum kleift að vera niðri
langtímum saman viS vinnu sína.
Á myndinni sést Harðskalli í
niánid við „jólatré", sam svo er
nefnt en það er ventlakerfi, sem
stjórnar rennsli olíunnar frá
olíubrunninum. Eins sést bíllinn
líka á myndinni í nánd við bor,
sem þara er verið að bora með
eftir kiarnasýnishornum úr hafs
botninum. Þrátt fyrir sameigin-
legan tilgang þessara tækja
Harðaskalla og bílsins eru þau
gerólík að gerð. Bíllinn hreyfist
eftir botninum á risahjólum, sem
eru 8 fet í þvermál og förin eru
3 fet á breidd, en Harðskalli er
knúinn áfram af eigin hreyfi-
afli, en billinn þarf kapal frá
ofansjávar móðurskipi. Bæði
þessi tæki eru þó vinnustöðvar
fyrir kafarana í myrku og
köldu djúpinu.
Við hver 33 fet, sem kafari
sekkur í djúpið eykst þrýsting-
urinm á líkama hans um eina loft
þynigdiarie'ininigiu, það er 6,8 kg á
hvern rúmþumlung. Gas þrýst-
ist inn í vefi likamans og loftið,
sem er í eðli sínu áhrifalítið,
breytist. Súrefnið verður eitrað
af því, að of mikið af því þrýst-
ist inn í líkamann. Köfnunarefri
ið      hefur      ónáttúruleg      deyf-
6    LESBQK MORGUNBLAÐSINS
19. júli 1970
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16