Tíminn - 08.04.1949, Síða 3

74. blað
TÍMINN, föstudaginn 8. apríl 1949.
3
íslerLdlagajDættu'
Minningarorð: Jón Biörnsson,
kauomaður frá Bæ
I dag kveðja Borgfirðingar
og aðrir vinir og góðkunn-
ingjar Jón Björnsson frá
Bæ.
Verður hann jarðsunginn'
frá Dómkirkjunni í dag.
Jóh var fæddur 11. júni
1878 að Bæ í Borgarfirði og
ólst þar upp hjá foreldrum
sínum Guðrúnu Jónsdóttur
írá Deildartungu og Birni
Þorsteinssyni frá Húsafelli
Jakobssonar Snorrasonar
prests, forföður Húsafellsætt-
arinnar kunnu.
Jón giftist á unga aldri
He-lgu Björnsdóttir frá Svarf-
hóli, mestu myndarkonu, er
lifir mann sinn ásamt 'fjór-
um börnum þeirra, sem öll
eru ágætt fólk og nú á bezta
aldri: Björn, Guörún, Halldór
og Sigþrúður Selma.
Jón í Bæ var strax í upp-
vextinum talinn. einn meðal,
efnilegustu ungra manna, |
sem voru að vaxa í Borgar-
firði fyrir og um aldamótin.
Hann var af góðum ættum,
íriður sýnum, reglusamur,
gáfaður og duglegur.
Hann lenti ungur við verzl-
unarstörf í Borgarnesi og fór
þá út til Danmerkur í verzlun
arskóla þar, um likt leyti og
Kaupfélag Borgfirðinga byrj- i
aði að starfa í héraðinu.
Voru þeir þar saman í skól-
anum Jón og Hallgrímur
Kristinsson, sem var að und-
irbúa sig undir sitt merka lífs
starf, '"brautryðjandastarf í
í Eyjafirði og sem allt landið
naut svo farsællega síðar. i
Mun hafa verið ofarlega í
huga Jóns á þeim tímum að
hefja svipuð brautryðjanda-
störf í sínu æskuhéraði einn-
ig.. |
Voru þeir Hallgrímur og,
*Jón vinir alla ævi síðan, þótt1
ahnar yrði kaupmaður en
hinn brautryðjandi fyrir sam
vinnufélagshugsjóninni. I
Heima í Borgarfirði hafði
Jón ekki byr hjá ráðandi
mönnum þar, er ráöstöfuðu
hinu unga litla kaupfélagi á
jfcnan hátt. 1
Og þar sem Jón varð fyrir
vonbrigðum að fá færi á að
hfelga sína miklu og álitlegu
starfskrafta samvinnufélags- '
skapnum í sinu æskuhéraði,
þá sneri hann sér að einlka- |
kaupmennskunni, er hann
stúndaði jafnan síðan. Ein-
hverntíma mun honum á efri
árum hafa orðiö að orði við
vin sinn, svipuð orð og Guð-
rún Ósvífursdóttir er frægust
fyrir á efri árum sinum, þeg-
ar hún leit yfir farinn.veg.
Það er ómetanlegur sá
skaði, sem hinir ráðandi
menn í Borgarfirði gerðu hér
aði sínu þegar þeir af skamm
sýni sinni hrökktu með 10—
20 ára millibili tvo Jóna, ein-
hverja efnilegustu menn, sem
néraðið hefir alið á síðari ára
tugum, frá að nota starfs-
krafta sína við samvinnu-
félagsskapinn á æskustöðvun
um, sem þeim báðum mun
hafa verið kærast að vinna
fyrir — út í einkakaup-
mennsku en hinn í burt úr
héraöinu.
Jón Björnsson frá Bæ var
yfirleitt dulur maður um
sina hagi, en kunnugir fundu
einstaka sinum að liann bar
harm i hljóði vegna þess
UM VIÐA VERÖLD:
ægasti sagnfræðingur,
sem nú er uppi
Enginn sagnfræðingur, sein látið hefir til sín heyra á síð-
i ari tímurn, hefir vakið jafnmikla athygli og Englendingurinn
Arnold Toynbee. Margir skipa honum við hlið frægustu og
áhrifamestu sagnfræöinga og heimspekinga, er uppi hafa
verið. BóK hans „A Study of History" er talin meðal merk-
ustu sagnfræði- og heimspekirita, er skrifuð hafa verið. í
cftirfarandi grein, sem er eftir danska rithöfundinn Tage
Taaning, er sagt nokkuð frá Toynbee og kenningum hans.
r

’ W';*;árf:,
hve lítið honum fannst að
hann hefði getað áorkað af
æskuhugsjónum sínum En
svo mun nú vera um marga,
þótt þeir séu að ýmsu leyti
gæfumenn eins og Jón frá
Bæ var.
Jón var umsýslu mikill
kaupmaður í Borgarnesi og
stundum allharður keppinaut
ur kaupfélagsins á staðnum.
Jón Björnsson var mjög
vel greindur maður, reglumað
ur hinn mesti og bókhneigð-
ur.
Þegar hann var ungur mað
ur heima í Bæ kom hann góðu
lagi á lestrarfélag í sveit
sinni, og mun hafa lagt i það
fé og mikinji tíma en lestrar
félög voru þá fátíð í Borgar-
firði. Keypti hann úrvalsbæk
ur fyrir félagið og lét þær
ganga bæ frá bæ með hinni
mestu reglu. Höfðu bókafá
heimili eins og þau voru þá
flest hið mesta gagn af þessu
— ekki sízt þar sem þá var
nær algert skólaleysi.
I Borgarnesi var Jón fjölda
mörg ár formaður lestrar-
félagsins þar. Sá sem þessar
línur ritar valdi í mörg ár bæk
ur með Jóni í lestrarfélagiö.
Og var Jóni sérstök ö mun
að því að láta félagiö hafa
lélegar bækur, en kært að
velja þær þækurnar, sem lík- i
Jegar voru til þess að mennta
lesendurna og lyfta þeim
upp yfir hið lága og lélega.
Þetta sýndi nokkuð hinn
innri mann Jóns frá Bæ.
Hemili þeirra Helgu í Borg
arnesi var jafnan rómað fyrir
sérstaka gestrisni og alúð.
Var Jón mjög skemmtilegur
heim að sækja, fróður, glaður
og dálítið kíminn stundum.
Hjálpsamari og bónbetri mað
ur fannst tæplega um Borg-
arfjörð heldur en Jón frá Bæ.
Þegar hann var að lána fá-
tækum mönnum lífsnauðsynj
ar sinar var hann sannarlega
ekki alltaf að hugsa um hvort
hann fengi andvirðið nokk-
urn tima aftur.
En hitt var það, að með-
fæddir hæfileikar, dugnaður
og árvekni ásamt iðkun einka
kaupsýslu, gerðu hann sér-
staklega snjallan kaupsýslu-
mann, þótt um eitt skeið
sigldi hann fullháan byr. En
það var á óútreiknanlegum
verðbreytingartimum í lok
heimsstyrjaldarinnar fyrri.
Af opinberum málum var
Jón fremur afskiptalítill, þótt
ýms trúnaðarstörf innti hann
af höndum vel fyrir sveitar-
(Framliald á 7. siOu).
Nic. Blædel komst svo að
orði um Arnold J. Toynbee
prófessor íyrir nálega 25 ár-
unx, að hann væri bæði sagn-
íræðingur og listamaður og
hefði bæði gáfur og skarp-
skýggni til að vera það.
Á þeirri tíð var heims-
frægð Toynbees takmörkuð
við tiltölulega fámennan
hóp, sem las með mikilli eft-
irvæntingu árbók hans um
utanrikisstjórnmál, „Survey
of International Affairs".
Þegar Henning Kehler fyrir
ári siðan kynnti Toynbee
sem sagnfræðilégan heims-
speking, sem myndi lifa Marx
og Comte báða, þá var nafn
hans mörgum dönskum blaða
lesanda nýjung. Nú er hann
orðinn þekktur i Danmörku
langt út fyrir raðir sagnfræð-
inga og stjórnmálamanna.
Seint varð hann frægur í
heimalandi sinu, Englandi,
en í Bandarikjunum hafa
bækur hans lengi verið met-
sölubækur og það líka utan
við menntamannahópinn. Og
eftir að öndvegisrit hans,
Sagan í nýju ljósi, kom út,
er blátt áfram litið á hann
sem þann spámann, er frelsa
Manchester Guardian fréttir
frá' grísk-tyrkneska striðinu.
Árið 1925 varð Toynbee
forstjóri nýrrar alþjóðamála-
stofnunar í Chatham House
og hefir hanti mótað þá stofn
un upp frá því. Sjálfur seg-
ist hann hafa verið léfegur
kennari. Þar eru aðrir á
sama máli, og telja það stafa
af þvi, að hann vissi of mik-
ið. Frá Chatham House sendi
Toynbee árbók sina og fyrstu
bindin af heimssögu sinni.
Jafnhliða störfum sínum i
Englandi hefir hann hin síð-
ari ár verið prófessor við hinn
fræga Princeton-háskóla í
Bandaríkjunum, þar sem
Woodrow Wilson var for-
stöðumaður á sinni tið og
Albert Einstein hefir starfað.
Ráðunautur á Versala-
fundinum.
Þegar Toynbee var nýgift-
ur kennari í Oxford (fyrri
kona hans var Rosalind
Murray, dóttir Gilberts
Murrays prófessors en í ann-
að sinn giftist hantl 1946
prestsdóttur, sem hét Veron-
ica Boutler), er heimsstyrj-
öldin fyrri hófst, var hann
skal vestrænar þjóðir. Ritum f kvaddur í þjónustu utanrík-
hans er tekið fagnandi svo, isstjórnarinnar og eftir ófrið
sem himnabrauði í Banda- j arlokin var hann sendifull-
ríkjunum, þar sem fólk gleyp trúi á friðarráðstefnunni í
ir nú við bókum um sagn-
fræði og millirikjastjórnmál,
síðan Bandaríkin urðu for-
ustuland í heimsstjórnmál-
Versölum, sem ráðunautur
brezku nefndarinnar eða sér
íræðingur um mál, er snertu
hin nálægu Austurlönd. Þá
um. Það er Rockefellers- j var hann þrítugur að aldri.
stofnunin, sem kostar þau Á styrjaldarárunum síðari
bindi, sem út eru komin, af var Toynbee forstöðumaður
hinu mikla verki Toynbees. j sérstakrar deildar í utanrík-
1 isráðuneytinu, og 1946 var
hann fulltrúi á Parísarráð-
Varð prófessor 23 ára gamall.
Nýtt fjör hefir færzt i um-
ræðurnar um söguskoðun
hans, eftir að út kom ritgerða
safn hans, „Menningin á
reynslustundum“.
Hann skrifar nafn sitt
Arnold J. af þeim sökum, að
á æskuárum villtust n»cnn á
honum og frænda hans,
Arnold Toynbee, sem var
kunnur sagnfræðingur og
hágfræðingur.
Arnold Josef Toynbee er
stefnunni. Ekki þótti neitt
sérlega að honum kveða sem
opinberum fulltrúa eða sendi
ráðsmanni. Hann sá hvert
mál frá svo mörgum hliðum.
Eftir lok seinni styrjaldar-
innar sneri Toynbee aftur til
Chatham House. í fyrra var
hann ásamt Winston Churc-
hill og Sir Richard Living-
stone gerður heiðursdoktor
við Cambridge-háskóla, en
áður höfðu rokkrir enskir há
fæddur 14. apríl 1889. Hann skólar sæmt hann slíkri
er af einni frægustu ætt í
Englandi, sem lengi hefir haft
á sér frægðarorð fyrir vís-
indahæfileika og hneigð tii
memrtastarfa. Hlaut hann
hina beztu menntun, sem fá-
anleg var í Englandi. Hann
lauk námi í Balliol College,
frámstu og ’ virðulegustu
skóladeild í Oxford, og þar
varð hann tuttugu og
þriggja ára gamall kennari í
fórnri sögu. Fór hann þá
langar rannsóknarferðir og
stundaði þar fornfræði og
ságnfræðirannsóknir, meðal
annars í Asíu og Rússlandi.
Síðar varð hann prófessor
við háskólann í London og
nafnbót.
Framtíð vestrænnaar menn--
íngar byggist á kristni-
dómnum.
Eitt meginatriða í kenn-
ingu Toynbees héfir alltaf
verið skýring þeirra hörm-
unga, er samtíð hans hefir
orðú? að þola. Af sögúnni
dregur hann þann lærdóm.
að allar menningarþjóðir
hafi úrkynjazt og hnignað,
en hann, telur það elcki neina
óhjákvæmilega nauðsyn.
Vestræn menning hafi nú í
eigin höndum framtiðar-
gæfu sína og þá sé úrslita-
spurningin sú, hvort hún
1922 skrifaði hann fyrir : hafi siðferðilegan og andleg-
Arnoltl J. Toynbee
an þrótt til að mæta erfið-
leikunum.
Afstöðu okkar til genginna
menningarskéiða hefir Toyn-
bee í útvarpserindi líkt við
það, að maður væri staddur
í herbergi, þar sem lægju
ýmsir framliðnir menn auk
nokkurra, sem enn væru með
lífi, en allir bersýnilega sjúk-
ir. Sá eini þeirra, sem uppi
stendur og enn hefir rænu á
að lýsa meini sínu, skilur
það mætavel, að félagar hans
hafa þjáðst af hinu sama og
hann. Hann- fylgist með því,
hver sótthiti hans er og er
svo áhyggjufullur, að hætta
er á því, að hann deyi af á-
hyggjum, jafnvel þó að sjúk-
dómur hans kynni að batna.
Slika tilfinningu, segir Toyn-
bee, hafa alltaf fleiri og
fleiri menn á Vesturlöndum.
Er vestræn menning nu að
þreyta sina eigin helreið með
vélatækni sinni eða er hún
að efla þýðingarmestu verð-
mæti lífsins? Þetta er spurn-
ingin, sem er þungamiðjan í
riturn Toynbees um Vestur-
lönd.
Vestrænni menningu ríður
nú mest á því að samlagast
kristnum erfðum. Þau úrslit
ráðast hjá.hverjum einstök-
um, en Toynbee er hræddur
um, að vestrænar þjóðir
kunni að snúa baki við krist-
indóminum eins og Gyðingar
gerðu á sínum tíma.
Mannkynið skortir andlega
fullnægingu.
Toynbee sér menningar-
skeiðin hvert af öðru og öll
samtimis og greinir þá hið al-
gilda og ófrávíkjanlega. Bar-
átta milli ills og góðs, ljóss og
myrkurs, — það eru örlög
mannsins.
Stjórnmálamennirnir írelsa
aldrei heiminn með sinum
aðferðum. Þar á Toynbee
skoðanabræður, sem ekki
er' honum sammála um úr-
ræði og er þetta meðal ann-
ars grundvallaratriði i boð-
skap Arthurs Koestlers. En
gagnstætt Koestler bendir
Toynbee á lausn.
Hann telur, að' ein af or-
sökum þeirra styrjalda, sem
síðustu kynslóðir hafa háð,
sé andleg ófullnæging nitj-
ándu aldarinnar. Að fram-
farir aldarinnar blessuðust
ekki þegar á herti, stafar af
(Framhald á 7. sídu).