Tíminn - 08.04.1949, Side 4

'4
TÍMINN, föstudaginn 8. april 1949.
74. blað
Búseta þingmanna
Allháværar raddir og rétt-
mætar eru nú uppi víða um
land um það, hversu lítt sé
gætt á Alþingi í seinni tíð
sjónarmiða og hagsmuna
hinna ýmsu héraða út um
land í samanburði við hags-
muni Reykjavíkur og ná-
grennis hennar. Hafa í því
sambandi verið bornar fram
ýmsar kröfur um það, að
sett yrðu inn í væntanlega
nýja stjórnarskrá ákvæði, er
bæði veittu byggðarlögum úti
um land meira sjálfsforræði
i málum sínum en nú er, og
tryggðu betur að sjónarmið
þeirra bæru eigi skarðan
hlut frá borði á Alþingi, í
hlutfalli við höfuðborgina.
Margar þeirra tillagna, er
í þessum efnum hafa verið
bornar fram, eru áreiðanlega
á fyllstu rökum reistar, og
eiga vonandi eftir að ná sam
þykki í væntanlegri stjórn-
arskrá. Ein er þó sú tillaga í
þessum málum, er víða hefir
fram komið, sem ég tel að all
mjög sé á misskilningi byggð,
og meira en vafasöm leið í
þá átt að hækka gengi hinna
dreifðu* héraða á Alþingi og
efla vald þeirra þar.
En það er sú uppástunga,
aö lögfest verði í stjórnar-
skránni búseta þingmanna í
kjördæmum sínum.
Þessari tillögu hefir skotið
upp hjá mörgum, og nú síð-
ast var á hana drepið í
stjórnarskrártillögum á síð-
asta Búnaðarþingi. Fylgjend
ur þessarar tillögu færa fyrir
henni þau rök, að með bú-
setu þingmanna í kjördæm-
um sínum sé það tryggt, að
eigi verði yfirgnæfandi rneiri
hluti þingmanna heimilis-
fastir Reykvíkingar, eins og
nú er; að þá hafi flokkstjórn
irnar í Reykjavík minni ítök
til að fá kosna á þing flokks-
menn, sem séu sem auðsvéip
ust handbendi þeirra, og í
briðja lagi tryggi búseta
þingmanna í kjördæmum sín
um það, að þeir séu hags-
munamálum kjördæmanna
betur kunn-ugir og verði dug-
legri og áhugameiri að
hrinda þeim í framkvæmd á
Alþingi, Vafalaust hafa þessi
rök ýmislegt til síns- máls, þó
fleira verði, sem ég tel að í
móti þeim mæli. Skulu þau
bví athuguð hér nokkru
nánar.
Það er vitanlega augljóst,
að með búsetuskilyrði þing-
manna í kjördæmum er það
tryggt, að ekki yrðu Reyk-
víkingar í meirihluta á Al-
þingi, eins og nú er. Skal það
viðurkennt, að fullmikið hef-
ir að því verið stefnt á síð-
ustu árum að kjósa Reykvík-
inga fyrir þingmenn kjör-
dæma úti um land. En hvers
vegna hefir það verið gert?
Auðvitað ekki vegna annars
en þess, að kjósendur hinna
dreifðu byggða hafa annað-
hvort nauðugir eða viljugir
samþykkt með atkvæðum
sínum að sú stefna væri upp
tekin.
Og áreiðanlega þarf ekki
að lögbjóða búsetu þing-
manna, hvers í sínu kjör-
dæmi, til þess að hægt sé að
kippa því í lag, að Alþingi
verði ekki samkoma skipuð
eintómum Reykvikingum. Til
þess að lagfæra það, þarf
ekki annað en vilja kjósend-
anna í kjördæmunum úti um
Jand, til að senda sína heima
Eftlr Mniit S»orsteÉiiss©ií frá ÚlfsstÖðiim.
rnenn á þing. Sé slíkur vilji
fyrir hendi í nægilega mörg-
um kjördæmum, getur sú
stefnubreyting komið við ein
ar alþingiskosniirgar. — Nú,
aftur á móti, vilji kjósendur
ekki breytingu í þá átt, held-
ur halda áfram að hafa þing
menn sína reykvíska, sé ég
ekkert við það að athuga. í
lýðfrjálsu landi verður hver
að fá að velja sér þann full-
trúa, er hann vill, og mér
finnst það kosningafyrir-
komulag eigi fullkomlega
byggt á lýðræði, er lögbind-
ur kjósendur til að velja sér
þingmann úr sínu héraði,
mann, sem þeir máske bera
lítt traust til, en bannar
þeim að kjósa mann, sem þeir
treystu mikið betur, af því að
hann er utanhéraðsmaður.
Um þá hlið þessa máls, er
snýr að íhlutun og áhrifa-
menn, er fyllilega væri hægt
að treysta til slíkrar forystu
á Alþingi.
En hitt hefir reynslan hins
vegar sýnt, að margir þing-
menn búsettir utan sinna
kjördæma, hafa oft reynzt
ötulli og afkastameiri fyrir
kjördæmi sín en aðrir þing-
menn, er heimilisfastir hafa
verið í þeim.
Er það og augljóst mál, að
í þessu efni sem öðrum fer
eftir því, hversu þeir menn,
er kjósendur velja fyrir full-
trúa sína á Alþingi, eru gerð-
ir. Sé þar um að ræða fram-
sækna og dugmikla menn, er
skapa sér traust og álit með-
al þingfélaga sinna, og sem
hafa til að bera víðsýnan
skilning á þörfum fólksins,
munu þeir æ reynast kjör-
dæmum sínum gegnir full-
trúar, hvort sem þeir eru þar
valdi flokksstjórnanna, um búsettir eða ekki. Ef þing-
þingmannsefni úti um land, mennirnir aftur á móti eru
má segja hið sama og um áhrifa-, aðgerða- óg áhuga-
hið fyrra atriði, sem hér hef- 1 litlir menn, munu afköst
ir verið drepið á. — Sé það þeirra á þingi fyrir kjördæmi
svo, sem sízt skal hér á móti sín verða í hlutfalli við það,
mælt, að stjórnir flokkanna! enda þótt þeir séu búsettir í
ráði ofmiklu, eða máske í kjördæminu.
mörgum tilfellum öllu um j í sambandi við það að lög-
það, hverjir frambjóðendur j festa búsetuskilyrði þing-
eru í kjöri í hinum einstöku manna í kjördæmunum,
kjördæmum, við hverjar þing: finnst. mér og ekki fjarri að
kosningar, stafar. slíkt ekki: álykta, að það einmitt gæti
af öðru en því, að kjósend- j orðiö til þess, að þingmenn-
urnir heima í héruðum eru
ekki áhugameiri um rétt sinn
til að velja sér sjálfir þing-
mannsefni en svo, að þeir
leggja þegjandi blessun sína
yfir það ráðríki miðstjórna
irnir yrðu áhuga- og athafna
minni fyrir byggðarlög sín
en ella. Með búsetuskilyrðinu
væri þeim sköpuð tryggari
aðstaða til að halda þing-
sætinu, jafnvel þótt þeir
Hérna fær nú hann sr. Gísli
í Klaustri bréfiö, sem hann pant-
aði frá honunr Stefáni á Arnarhóli
og fá þá aðrir líka að vita hvar
Arnarhóllinn er, en þess voru ýms-
ir fúsir. En bréf Stefáns er svo:
„Séra Gísli. Brynjólfsson! Ég
þakka þér bréf þitt í „Tímanum"
11. marz síöastl. Mér þykir jafnan
vænt urn að fá bréf frá góðum
mönnum, og bréf þitt er í þeim
anda, að ég efa ekki að þú "sért
einn þeirra manna, sem gott er
að kynnast. Nú langar mig til að
skjóta orði í baðstofuhjalið, og
senda þér örfáar línur, í þeirri von
að þær nái til þín.
Það gleður mig að heyra, að þú
álítur að við séum að flestu leyti
sammála. Það skilst mér líka af
því, sem þú skrifar. Er það oft svo,
að við nánari athugun kemur það í
ljós, að menn greinir minna á,
en í upphafi virðist.
Ég hef víst aldrei dæmt ’ þig
svartsýnismann, og mun því síður
gera hér eftir. Grein mín var skrif-
uð sem viöleitni til þess, að sveita-
fólkið og áveitalífið mætti njóta
sannmælis, og skipa þann sess í
vitund þjðarinnar, sem því ber. En
því miður finnst mér það alltof oft
vilja við brenna, þegar sveitanna
er minnst, að þá sé það á þann
veg, sem allt sé að mestu óbreytt
um búskap og lifnaðarhætti frá
flokkanna, að taka þann rétt ( reyndust eigi slíkir, sem kjós
af þeim, og senda þeim þá j endur óskuðu helzt. Þar sem
frambj óðendur, er þær telj a j nýtir og dugandi utanhéraðs
sér hentast að koma inn
þing.
menn væru þá útilokaðir frá
að keppa við þá um þingsæt-
Oghvað .þeirriröksemd við ’ið’ J. ^an héi;aðsins gæti
víkur, að búseta þingmanna | nin taa eða maske i ymsum
í kjördæmum sínum sé 1 ingaj:erið„að ^
trygging fyrir því, að þeir
verði síður handbendi flokks
forystunnar, eða einhverra
manna eða stétta í höfuð
sem líklegri væru en þeir að
i ná kjörfylgi, hefðu þing-
I mennirnir minni hita í hald-
i inu, þar sem þeir gætu skák-
borginni, verð ég að segja, að aði þvi skjóli’ að jafnvel Þótt
■ kjosendurnir væru eigi sem
ég hygg, að slik rökleiðsla sé
mjög úr lausu lofti gripin.
Slíkt fer áreiðanlega ekki eft-
ir því, hvar heipiilisfesta
þingmanna er, heldur eftir
einbeittni þeirra sjálfra og
sjálfstæði í skoðunum og
málafylgju. Mun og auðgert
að sanna með mörgum dæm-
um, ’ að þingmenn búsettir
utan Reykjavíkur hafi sum-
ir hverjir stundum reynzt
taumþægari foringjum sín-
um, til eins og annars, en aðr-
ir, er búsettir hafa verið í
Reykjavík.
Þá kem ég að síðasta at-
riðinu, því, sem ýmsir halda
fram sem veigamestu rökun-
um fyrir því, að lögfesta beri
búsetu þingmanna í héruð-
um, það er, að með því sé
fenginn tryggari grundvöllur
þess, að þingmennirnir reyn-
ist árvakrari fulltrúar sinna
umbjóðenda.
Ber þar og enn að sama
brunni, að harla valt mun
slíku að treysta. Vissulega
hafa fjölmargir þingmenn,
er búsettir hafa verið í kjör-
dæmum sínum, unnið vel og
dyggilega að hagsmunum
sinna héraða á þingi, og víst
væri það ánægjulegt, að
hvert kjördæmi á landinu
ætti innan sinna takmarka
ekki hægt að benda á skjóttekinn
gróða, þá mun þó hin íslenzka
mold varla bregðast þeim, sem með
elju, samíara nægjusemi, leitar
uppeldis síns úr skauti hennar.
Mér virðist því af þessum ástæð-
um, og mörgum fleiri, stórlega var-
hugavert, að þær myndir sem brugð
ið er upp af sveitalífinu séu lak-
ari en efni standa til, og því var-
hugaverðara, sem þær koma frá
hærri stöðum, því eðlilega verður
þá meira mark á þeim tekið. Þetta
vil ég taka skýrt fram, og það var
höfuðástæðan til þess, að ég skrif-
aði greinina i vetur.
Auðvitað þurfa aðstæðurnar víða
að batna, og að því ber að vinna.
Það er dýrt að iáta góðar jarðir
í góðum sveituhi fara í eyði með
öllum mannvirkjum, ekki svo ó-
sjaldan kannske með nýjum bygg-
ingum, en þurfa svo að sjá því
fólki, sem burt flytzt, 'fyrir hús-
næði og öllu, sem til þarf í vfir-
fullum kaupstöðum. Það er þetta,
sem þjóðin þarf að átta sig á, og
gera upp við sig, hvort það muni
vera þjóðhagslega og menningar-
lega séð rétt, að halda áfram á
þeirri braut.
Þá langar mig til að minnast
með örfáum orðum á eitt atriði í
þessu sambandi, en það eru upp-
eldisskilyrðin í kaupstöðum og
sveitum. í fljótu bragði virðast
því, sem var fyrir áratugum síðan. Þau vafalaust vera mun betri í
í línum þeim sem hér fara á eftir kaupstöðunum, þar eru skólarnir
langar mig til að víkja enn örfá- ] °S aðstaða til íþróttaiðkana og alls
um oröum að þessu máli, til skýr- ; konar skemmtana og félagslífs mun
ingar og áréttunar.
auðveldari. En því miður eru á
þessu alvarlega skuggahliðar. Prétt
Ég get fúslega gengið inn á það, u’ Þær, sem upp á síðkástið hafa
að framfarir hafi orðið meiri í borizt úr höfuðstaðnum benda til
kaupstööum en sveitum á síöustu Þess, að einhverju sé ábótavant
áratugum. Veldur því bæði fljót- með uppeldi æskulýðsins. Þessar
tekinn gróði, sem oft er við sjóinn, fréttir eru svo alvarlegar, að mér
og svo hitt, að meirihlutanum af (finnst að allir hljóti að leggjast á
því fjármagni, sem þjóðin hefir . eitt um að finna þar einhver ráð
haft yfir að ráða hefir verið veitt ] b1 úrbóta. Þykir mér ekki ólíklegt,
þangað. Þó er það nú svo, að í að Þeir séu æðimargir foreldrarn-
sjálfum höfuðstaðnum munu vera ir, sem mundu óska þess að börn
til fjölskyldur, jafnvel ekki svo fá- ] þeirra mættu frekar alast upp í
ar, sem um, ibúð og aðbúnað allan sveit, þó þar sé f jölbreytni i skemmt
hafa við verri kjör að búa, en unum og þægindi minni. Fram
ánægðastir með þá, væru
þeir þó það skársta, er völ
væri á, og það yrði þeim því
áfram lyftistöng upp í þing-
sætin.
Ég hefi þá hér í fáum orð-
um lýst skoðun minni og
þeirra, er sömu sjónarmið
hafa í þessum málum. Virð-
ist mér að öll rök hnígi að
því, að meira en vafasamur
ávinningur sé fyrir kjördæm
in að lögfesta búsetu þing-
manna í þeim, eins og marg-
ar raddir eru nú á lofti um.
Hitt skal svo afdráttarlaust
játað, að á síðustu árum
hafa hagsmunamál hinna
dreifðu kjördæma úti um
land oft og einatt lotið í
lægra haldi á löggjafarþingi
þjóðarinnár, fyrir hagsmuna
málum höfuðborgarinnar og
hennar næsta nágrenni.
En sú öfugþróun stjórn-
málanna liggur ekki í því
fyrst og fremst, að kjósend-
ur úti um land hafi valið of
mikið af utanhéraðsmönn-
um fyrir þingfulltrúa sína,
heldur í hinu, að þeir hafa
annaðhvort vitandi eða óaf-
vitandi eflt til mestrar valda
aðstöðu á Alþingi þær stjórn-
málastefnur, er telja, að hin
reykvísku sjónarmið eigi að
(Framhald d 7. sl3u).
þekkist til sveita nú á dögum. Með-
an svo, er ástatt finnst mér það
ábyrgðarhluti, ég tala hér almennt,
að tala um kaupstaðalífið frammi
fyrir öllum landslýð, eins og þar
væri um einhverja alsælu að ræða
öllum til handa. Það virðist þó
liggja ljóst fyrir, að því stríðari,
sem straumurinn verður í kaup-
staðina, þeim mun erfiðara verður
að sjá íbúum þeirra fyrir öllu því,
sem heyrir undir orðin daglegt
brauð að atvinnunni meðtalinni,
sem auðvitað er undirstöðuatriöið.
Aftur á móti eru verkefnin í sveit-
unum ærið nóg um fyrirsjáanlega
framtíð, og þó þar sé ef til vill
hjá þessu finnst mér ekki hægt að
ganga við þennan samanburð.
Læt ég hér svo staðar numið, og4
bið þig að fyrirgefa miðann.
Með beztu kveðju og óskum
Stefán Kr. Vigfússon
Arnarhóli Presthólahreppi
N.-Þingeyjarsýslu“.
Ekki fæ ég betur séð, en þessir
tveir heiðursmenn séu nú fullsátt-
ir í baðstofunni hjá okkur og vænti
ég að þeir, sem þar koma eitt sinn
inn til að leggja sveitunum lið,
uni sér vel og veröi ásáttir.
. . StarkaÖur gamli
Míaar hjartanlegustu þakkir til ykkar allra nær og
fjær, sem með svo mikilli vinsemd heiðruðu mig á sjö
tugs afmæli mínu 2. apríl s.l. með heimsóknum, gjöf-
um og skeytum.
Bið guð að blessa ykkur öll.
Markús Sveinsson,
Dísukoti, Þykkvabæ.
ii ■ 111 ■ 11111111 ■ i ■ ■ • 111 > i ■ 1111111111 ■ i ■ i ii111111111111111111111■ 11<111■i ■ 1111111111111111■111111111111■111■11■■11111111111111111111•11]111111111
Frestið ekki lengur, að gerast
áskrifendur TÍMANS
......................................................íii|iiiiiii111111111111111niiiiiíiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiíiiiiiifiiiiiii