Tíminn - 19.07.1953, Page 4

TÍMINN, sunmidaginn 19. júlí 1953.
160. blað,
!
siðasti. föstudag voru íoo HelaL Hiörvcir:
;vr liðin frá fæðingu Guð-'
mundar Hjaltasonar, eins
; aerkilegasta uppeldisfröm-
tðar, sem íslenzka þjóðin hef-
: : átt. í tilefni af þessu aldar-
; imæli þykir Tímanum réttjdómurum g ekki s-ður en,
;.íð birta eina snjollustu grem-
Aldarminning
Guðmundur
: la, sem um Guðmund hefir
erið rituð. Höfundur hennar
(-r Helgi Hjörvar og birtist
j ,un í Skólablaðinu í marzmán
iði 1919 rétt eftir andlát Guð-
mndar. Helgi hefir sýnt Tím-
skáldunum.
Það er rétt að líta einnig á
þetta, þegar dæma skal um
þær viðtökur, sem Guðmund-
ur fékk í menningarbaráttu
sinni, um það, hve þungan
róður hann átti með skóla-
num þá vinsemd að leyfa hald ^ þær hugsjónir>
unum að endurprenta grem-
aa.
Hefst svo grein Helga.
★
Gruðmundur var Borgfirð-
sem hann átti beztar og feg-
urstar.
Formálinn fyrir Fjóludal er
einstök ritsmíð, og með því að
hann varð svo miklu vald-
igur að uppruna fœddur_ aö andi um aUa framtíð höfUnd-
isbjarnarstöðum í Stafholts
arins, bæði beinlínis og sjálf-
ungum 17 júlí 1853. Þar ólst ga um ^ & honum lengi
iann npPjhjá fósturforeldr- vei; er réttast að setja hér
' n’ V1^ lr0*lei* °* þessa frásögn Guðmundar
Kap. En það má raða af æsku . form&la fyrir Jökul.
r.um hans, að hugur hans rós> er hann gaf út 1883
íafði snemma vikið af al-
aannaleiðum og átt helzt at
1874 útgáfu þeir bændur
Ólafur Guðmundsson og Ingj-
(varfíemverunm og hneigzt aldur sigurðsson> báðir á Sel_
o nátturunm, emkum gros- tjarnarnesi> >>FJÓlu<lal« fyrsta
un og blomum og var það rit mitt 64 blg Það innihélt
lktl^.honum.alla ævr siðan.' með þjóðsö blæ 4
3ft11' íernllnfralfUr .Var 13 kvæðum, ásamt 20 kvæðum
j ann um hrið h]á moður smm
og stjúpföður. í bernsku hafði
um þjóðhátíðina. Formáli bók
arinnar var lýsing af sjálfum
vann bokakost góðan og næöi mér minni framfaralöng_
u lesturs, en nu tekur vmn-
,.n við. Ræðst hann suður til
jávar og verður það upphaf
un. Jón Jónsson landritari las
hana, og þótt ég væri honum
„ . . , alveg vandalaus og hann hefði
itanfarar hans og ferðalaga.' aldrei séð mi f ri þá sendi
mun snemma hafa hann strax eftir mér, og
: engizt við að yrkja, og mun bauðst til að kosta ’ |
mfa likn« micinfnlpp'a Vfir- I Dau0ST; 1,11 ao KOSta Upp a
iaía hkað misjainiega. Yfir menntun mina_ Asamt útgef- I
.eitt beráþyíi ritumhans nduin ritsins Brynjólfi,
ð hann hafi æfmlega venð Magnússyni j Nyjabæ, hjálp-j
msskihnn, að honum sjálfum aði hann mér að gi til Nor_
: annst, en hann skapmikill og
ístórhuga og baldinn í skoðun-
' m. En alvörugefinn hefur
'iann snemma verið og trú-
; ður. Það á að líkindum bók-
; taflega við sjálfan hann, er
íann segir um söguhetju sína,
u,ð trúin varð loksins meðal
egs, læra þar á skóla, og
menntast, ferðast og framast
um öll Norðurlönd í 6 ár,hann J
reyndist mér allt til dauðans
eins og bezti faðir og vinur.“ j
Það gat ekki hjá þvi farið,J
að Guðmundur, með því skap!
U aðherða hann móti árás-Jlyndl og Þfm
;.m heimsins og sýna honum!sem hann át l' tækl lý®há“
: lattúruna i enn fegurri mynd, skólastefnunm opnum orm-
<■ >g gefa hugmyndalífi hans um- Hann ter. að óausdal, 1
: xýja stefnu". En hugmynda-!Iy3haskóia Knstofers Bruun.
jieimurinn var snemma mjög'Hann kemUr með allan æsku
uuðugur og óskipulegur í senn.
i þorstann beint að meginlind
__ . .. . „ . í lýðháskólastefnunnar í Nor-
Clm ívifugt; var Guðmund- t Tvo vetur dvelur hann
Tirviösjómennskuogaðraat- eru þ& kennarar f
ymnu hér á Seltjarnarnesi og Gausdal þeir Matias skarl 0g
ícemur þá út ljóðabók eftir
; íann. Fjóludalur heitir kverið.
' >g ægir þar saman ómum
Frits Hansen og Kristófer
iJanson skáld. Og sjálfur
Björnson er daglegur gestur
.avaðanæfa. Islendingasögur, „ „
Hallgrímssálma, rímur og þjóð Vlð skólann f ílytur þar fyr
-ogur og nýjústu íslenzku irlestra' Það eru JV1 dyrar
j, væðin,allt hefur hann drukk . veigarI semw Islendingurmn
: ð í sig. Hugurinn er ólmur og ,ungl fær að ber^a a-
iþjáll, og úr efniviðunum miklð.finnst honum um;
Hann hefir lyst vist sinm 1
• 'erða á stundum í ritum hans
Msesta fáránlegar smíðar. En
eitthvað varð að gera úr öll-
■ m þessum hugsjóna-auð, og
Guðmundur hefur fundið hjá
aér ríka köllun til að áorka
einhverju góðu og miklu. Og
i.iann dregur enga dul á það.
Til þess er hann allt of hrein-
skilinn og opinskár, allt of
uáðvandur. En hann var ekki
istfengur á skáldskapinn, og
nrðu rit hans því berskjölduð
íyrir, en margt fundið til for-
áttu, og ekki sízt þótti piltur
sá setja sig á nokkuð háan
jáest. Hann gerist og til að
verja rit sín — ekki gallana,
sem hann játar fúslega, að
geti verið margir. En hann
lieldur því fram, að þau geti
íyrir því haft margt til síns
ágætis og hafi verið misskil-
bréfum (í Norðanfara), og
dáist mjög að þeim Janson
og Björnsson og fleirum. En
þegar kemur að Kristófer
Bruun, er eins og dragi niðri
í honum. Svo djúp er lotn-
ingin fyrir þessum manni,
sem standa til boða veglegar
stöður og hálaunaðar, en býr
við lítinn kost uppi í dölum,
til þess að vinna að hugsjón
sinni. Þeir urðu tryggðavinir,
Bruun og Guðmundur, og
skrifuðust jafnan á.
í bréfi frá Gausdal, bar
sem Guðmundur lýsir skóían
um og kennurum sinum, hvet
ur hann unga landa sína að
fara liJ. Noregs, og helzt í
Gausdal, „og læra eitthvað,
sem er gott og fagurt og
gagnlegt, og fara svo heim
iri og afflutt, og þykir rétt, að j aftur og verja lífi sínu fóst-
þeir, sem að hafa fundíð, látiiurjörðinni til gagns og sóma,
þá sjá, og geri betur. Hannjsem mögulegt er.“ — Það er
vitnar og í það, aö margt stór-! liðlega tvítugur unglingur,
skáldið, Björnson og fl. hafi
fengið sömu viðtökur. Af því
má þó ekki ætla, að hann vilji
segja eða sanna annað en það,
sem skrifar þetta.
Guðmundur réðst í algenga
vinnu til bænda á sumrum,
en tók, þegar frá leið, að rita
sem mjög viðgengst, að rit- í blöð og halda fyrirlestra
um Jsland, og fór loks í þeimj
erindum víðs vegar um Noreg
og löngum á fæti, bæði til að
kynnast sem bezt landinu og
þjóðinni, og eins mun farar-
eyrir stundum hafa vcrið
næsta lítill.
Fyrirlestrum hans var prýði
lega tekið, og hann er barns
lega hrifinn yfir viðtökumim
í frásögnum af ferðum sín-
um, cg þótti sumum ekki
skrumlaust. En það kemur þó
berlega fram, að hann ætlar
ekki aírekum sínum og hylii
annað né meira gildi en vert
var og rétt. Því að sarrfara
barnsr-ðli hans er góð tíóra-
greind á mönnum og málefn
um og meiri skilningur og
umburðarlyndi en hann áfcti
sjálfur að njóta af þjóð simii.
Úr Noregi hélt Guðmund-
ur til Askov í Danmörku, þcg-
ar skclinn þar er gerður að
höfuðsetri lýðháskólam anna.
Þar var hann við nám þrjá
vetur, og kennari í íslenzku
og öðrum fræðum fjórða vet-
urinn, 1880—’81 Á sumrum
vann hann hjá bænduni eins
og í Noregi og tók brátt að
halda íyrirlestra eins og þar
og við góðan orðstír.
í bréfinu frá Gausdal, sem
áður getur, segir Guðmund-
ur: „En bezt álít ég að stofna
þjóðháskóla á íslandi, til að
glæða. verklega og munnlega
upplýsing." Það er auðvitað,
að þangað hafa vonir hans
stefnt. Og það er augljóst, að
Schröder, skólastjórinn í
Askov, hefir búist við því, að
Guðmundur mundi koma hér
upp lýðháskóla.
Guðmundur kom heim
hausrið 1881. En hann sötti
iila að með hugsjónir sin-.r,
þvi að þá voru hin mestu
ilLæri; harðindi og mislingar,
ótrú og vesturfarir herjuðu
landið. Og heimkoman varð
næsta fálát.
Guðmundur segir svo frá
sjálfur, („Óðinn,“ júlí 1909):
„.... Hélt fyrst nokkra fyr-
irlestra í Rvík og svo á Akra-
nesi. Svo fór ég um tima til
séra Arnljóts (að Bægisá).
Reyndist hann mér ætíð
manna bezt. Hélt svo tíma-
skóla þar fyrsta veturinn og
fjölda fyrirlestra við F.yja-
fjörð. Annan veturinn héit
ég skóla á Litlahamri i Eyja-
firði og svo fyrirlestra hing-
að og þangað. Þriðja vefcur-
inn skóla í Laufási, og tvo
næstu vetur á Akureyri, og
fyrirlestra jafnframr. Var
það í rauninni lýðháskóli, er
ég hélt þessa ve(ur, og var
danskur kennari mér tii að-
stoðar tvo fyrstu vetur þessa.
Annars hefi ég alltaf kennr
: anda og formi lýðháskólans,
haldiö alltaf fyrirlestra við
kennsiuna. Sjötta- vefurinn
hélt ég tímaskóla á Akur-
eyri og fjölda fyrirlestra. Var
þeim jafnan vel tekio “ —
En svo kemur þessi einstaka
játnJng: „Margir tóku skóla
mínum vel í fyrstu en það fór
af með tímanum.“
Þetta er raunasaga Guð-
mundar í stystu máli. Þetta
er synd þjóðarinnar gegn
honum. Hann á barning
móti falli og vindi, og á tvær
árar. Og hann ber af stefn-
unni, meira og meira með
ári hverju. Hann gerist loks
í 11 ár farkennari á vetruin
og slitur sér út á stritvinnu
í milli. Enn reynir hann að
koma upp skóla, norður á
Langanesi (þá er séra Arn-j
ljótur lcominn að Sauðanesi).’
En þetta mistókst líka, sem!
raunar var von, eftir reynsl -1
unni i þeim héruðum, sem
betur virtust til fallin.
Það má vel hafa valdið1
nokkru um öll þessi málalok,
hve Guðmundur hafði sjálf-
ur lítinn metnað um kjör
sín. Honum var fræðarastarf
ið fyrir öllu, hversu lítið sem
verksviðið var, og sjálfur
kunni hann manna verst að
meta störf sín til fjár.
Guðmundur kvæntist 1898
HóJmfríði Björnsdóttur, hún
vetnskri konu. Og 1903 hverf
ur hann loks af landi burt
með konu sinni og dóttur.
„?>að gerði ég þó ekki að
gamni mínu,“ segir hann í
fáiim orðum. Hann hélt aft-
ur til Noregs, og næstu 6 ár-
in fer hann víðs vegar um
Norðurlönd og flutti fyrir-
le.stra, einkuin í ungmenna-
félögunum norsku, og var
hvarvetna sýndur hinn mesti
sómi. Þau ár vegnaði honum
hið bezta.
1909 kemur hann heim til
íslands aftur, og var þaö
beint fyrir tilstilli þeirra
manna, sem þá beittust mest
fyrir ungmennafélagshreyí-
ingunni hér. En fyr-irhyggjan
var lítil frá þeirra hlið og
urðu Guðmundi það nokkur
vonbrigði. En hann settist þó
hér um kyrrt, í Hafnarfirði,
og átti þar heima síðan. —
Fékkst hann þá fyrst um hríð
við ritstjórn „Skinfaxa“ og
tók að feröast hér um og
flytja fyrirlestra, mest, fyrir
ungmennafélögin, og héJt
hann því árram til clauða-
dags.
Ungmennafélögin urðu
honum ekki það athvarf, sem
upphaflega var til stofriað,
þótt þau veittu honunr
nokkra ásjá og tækju veí• og:
þakksamlega kenningum
lians. En nú fékk hann Jdó
nokkrar bætur andstreymis-
ins frá fyrri árum, því aö nú
er honum vel fagnað; hann
vann sér loks almannalcf .og;
velvild, hvar sem hárin löt-
um byggðir landsins. Oft
varð för hans fátækleg ; pg
þjóðfélaginu lítt til sáemdar.
Það er ekki ólíklegt, að fórn
fýsi hans hafi einhverntíma
verið nóg boðið, bæði -fyrr og'
síðar, því að skapið var heitt.
Nokkur fögur erindi, sem
hann birti í Skólablaðinu
(1915), gætu bent til þess, að
honum hafi stundum þótt
napurt. En Guðmundur var ó-
drepandi. Hugsjónir hans
döpruðust ekki, og hann hélt
andlegu eldfjöri sínu til dauða
dags; fór saman hjá honum
sálarþrek og líkamshreysti.
Alþingi sá við hann þenrian
ódrepandi áhuga og veitti hon
um síðustu árin 800 kr. styrk
til fyrirlestrastarfs. Það langt
var loks komið skilningi á því,
að Guðmundur Hjaltason ætti
gott erindi. —
Guðmundur var merkilega
fjölfróður maður og var alla
æfi að læra. Síðustu árin var
hann t. d. að læra á eigin spýt-
ur Suðurlandamál, spönsku og
ítölsku. Hann hungraði og
þyrsti eftir fróðleik og and-
legri lífsnautn, næmið var
mikið og minnið alveg frá-
bært. En það er nokkuð til
marks um manngildi Guð-
mundar, hve handgenginn
hann var og vel metinn af
mörgu andans stórmenni á
Norðurlöndum. Má þar nefna
Björnson einan til dæmis. En
Guðmundi var hofmennskan
lítt lagin; þarf því ekki að
ætla, að hann hafi komið sér
í mjúkinn með úppgerð og
fagurgala. — Wexelsen,- sem
var tvívegis kennslumálaráð-
herra Norðmanna, og einri
mesti umbótafrömuður þeirra
í skólamálum, ■ síðast Þránd-
heimsbiskup, hann fann eitt
sinn íslending að máli og
spurði af Guðmundi Hjalta-
syni. Maðurinn segir sem var
um vist hans þá á Langanesí..
En Wexelsen varð það að orðiy
að ísland ætti þá góð manna-
ráð, ef það megi við því, að
fara svo með slíkan mann sem
Guðmundur var.
Deginum var spillt fyrir
Guömundi þegar í upphafi.
En dagsverk hans hefir þó orð
ið þjóðinni drýgra en í fljótu
bragði kann að virðast. Bæði
eru það kennslustörf hans í
mörgum héröðum norðan-
lands og svo fyrirlestrar hans
(Pramli. á 6. síðu).
V.V.W.V.V.V.V.V/.V.V.V.V.V.V/.V.V.V.V.VA’.VV/A
Skagfirðingar! \
Húnvetningar!
s
Legg miðstöðvar og útvega allt tilheyrandi.
Miffstöðvarkatla, bæffi fyrir kol og olíu.
Miðstöðvareldavélar bæði nýjar og notaðar
oft með sérstöku tækifærzsverði.
Miðstöðvarofna, baðvatnsgeyma, þennslu-
ker, pípur og fittings svart og galvanzsérað.
Það er mikið hagræði að fá allt á einum staff.
f
S
í
iráð Þorsteinsson, •:
SAUÐÁRKRÓKI í
í í
IWWIAJVWtfWV'íWUWUVWVWArfVVWWVnAAAAJVWVW'WWWV*