Tíminn - 21.12.1955, Síða 7

291. blae.
TÍMINN, m»ðvikudaginn 21. tiesember 1955.
7.
Mi&mhud. 21. cles.
Uni tortryggni, úlf-
úð og útgerðarmál
Morgunblaðið bU’ti fyrir
s'kömmu forustugrein, sem
Var að ýmsu leyti athyglisverð,
en þao verður yfirleitt ekki
sagt um slíkar greinar þess.
Greifi þessi fjallaði um tor-
tryggnina og úlfúðina í þjóð-
félaginu. Mbl. taldi réttUega,
að þessurn óheillaöflum þyrfti
að útrýma, ef friðúr ætti að
rí'kja meðal þjóðfélagsstétt-
anna og jafnvægi að skapast í
efnahagsmálum þjóðarinnar.
Vissulega ‘er þetta hverju
orði sannara.
En hvað er það, sem öðru
fremur skapar tortryggni og
úlfúð í þjóðfélaginu?
Tvímælalaust það, að ýms-
ar stéttir telja sig vera út-
undan við skiptingu þjóðar-
teknanna, en hins vegar beri
aörar meira úr býtum en þeta
réttilega ber.
Stundum er þetta á rökum
reist, en stundum ekki- Ýmis
konar óþörf leynd og ófull-
nægjandi fræðsla gera það að
verkum, að menn vita ekki Wð
rétta og ætla þá, að aðrir fái
meira en þeir raunverulega
bera úr býtum.
Þegar orsakirnar eru þann-
ig Ijósar, á það að vera auö-
veldara að finna úrræði tU að
útrýma þeim. Og úrræðm
liggja vissulega í augum uppi.
Það þarf í fyrsta lagi að
tryggja sem réttlátasta skipt-
ingu bjóðarteknanna, og í
öðru lagi a.ð haga rekstri at-
vinnuveganna þannig, að
hann sé sem mest fyrir opn-
um tjöldum, svo að almenn-
ingur fá'i að fylgjast með því,
hvort óeðlileg miililiðastarf-
semi dafni í skjóli þeirra.
Fyrir dyrum stendur nú
enn einu sinni, e'ns og títt
ejr orffið um áramótin, að
finna leiðir t'l að tryggja á-
framhaldandi rekstur út-
gerðarinnar. Mikil tortryggni
og úlfúð er ríkjandi í sam-
bandi v'ð tilhögun útgerö-
armálanna. Það er talið, að
ýmsir að'lar græð' óeðlilega
í sambandi við fiskverzlun-
ina, að frystihús'n á afla-
mestu verstöðvunum hagmst
óeðHIega og fieiri milliliðir
græði mikið í sambandi við
útgergina- Jafnvel Mbl.
sjálft hefír lýst yfir því í
sambandi við útgerðina, að
hún sé mergsogin af millí-
liðum úr öllum áttum.
Meðan tilhögun útgerðar-
málanna skapar þannig stöð_
uga tortryggni og úlfúð, verða
rekstrarmál útgerðarinnar
ekki leyst svo vel sé. Fyrir-
komulagið er eins og miðaö
við það að vera uppspretta
tortryggni og úlfúðar.
Þess vegna ætti það að
vera. eitt meginverkefnið við
lausn útgerðarmálanna aö
þessu smni, að leitazt við
að koma rekstrarmálum út-
gerðarinnar í það horf, að
hægt verði að sigrast á þess-
ari skaðlegu tortryggni og úlf-
úð. Slíkt endurbótaverk kann
að vísu ?.ð reynast svo um-
fangsmikið, að ekki sé tími og
aðstaða til að vinna það tU
fullnustu, áður en flotinn þárf
að hefja veiöar að þessu smni.
En hin's vegar ætti að mega
leggja grundvöll að varanlegri
lausn þess.
Ef Mbl. og flokki þess er
þaö etohver alvara að v'nna að
íkisútvarpið 25 ára
Útvarpsa*æða Jónasai* Þorbci'gssonar, fyrrv. íitvarpss(jóra í
f yrrakvöM
Gott kvöld, góðir tilheyr. j
endur.
Fyrstu þrír áratugir 20. aldj
arinnar voru 1 merkilegt;
grózkuskeið í þjóðlífi íslend-j
inga. Frjómagn þeirra hug-j
sjóna og framkvæmdavilja, j
sem braust um í þjóðhyggj-j
unni á 19. öld ofanverðri, enj
sem fátæktin hriepijti í fjötra’
að mestu, tekur að skjótai
vaxtarsprotum upp úr alda_1
mótunum. — Á fyrsta tugi
aldaririnar er landsíminn
byggður og fsland komst í rit
símasamband við umheim-
inn. Á öðrum tugri'um er Eim
skipafélag íslands stofnað,
svo strax séu nefnd tvö meiri
háttar dæmi. —
Upp úr aldamótunum tek_
ur byggðin að vaxa á strönd
um landsins og íslendingar
taka að sækja á djúpmiðin
með stærra skipakosti og auk
inn fengsæld sjávarafla. —
Með stofnun Ræktunarfélags
Norðurlands upp úr aldamót-
unum kemur sáðsléttan til
sögunnar og með henni inn_
flutningur áburðar og síðar
vélyrkjan. —■ Samvinnufélög
in eflast og innlendir kaup-
sýslumenn — og á þessu
skeiði er selstöðuverzlun
Dana hér á landi að fullu
brotin á bak aftur. — Lands
réttindabaráttunni lyktaði
með sigri íslendinga 1918. —
Um svipaöar mundir hefjast
ný landsmálasamtök og ís_
lendingar snúa sér að við-
reisnarstarfinu með fullri at
orku og vaxandi árangri.
Á þriðja áratíigi aldarinn.
ar gerast mörg ævintýri með
þjóð vorri, eins og skáldið
komst að orði og gefst ekki
tími hér til þess að rekja bá
sögu. — En eitt þessara ævin-
týra var stofnun Ríkisútvarps
ins, sem nú hefir starfað í
fjórðung aldar. — Við íslend
ingar vorum í þessu efni full
um áratug :síðar á ferðinni
en náerannaþjóðir okkar. En
fslehdinear reyndust við-
bragðsfljótir og stórhuea um
liagnýtingu útvarps eigi sið-
ur en í mörgum öðrum efn-
um. Og eftir 20 ára starf
voru beir komnir í frem.stu
röð bíóða um útvarpsafnot.
f kveðjuávarpi mínu til
Ríkisútvarpsins og útvarps.
hlustenda 27. ianúar 1953
rakti ég helztu rneginþætti
vaxtarsögu stofnunarinnar
frá upphafi. Söguyfirlit þetta
mun geymast framtíðinni í
plötusafni Menntamálaráðu-
neytisins. ef einhvern mann
skyid siðar fýsa. að fræðast
um bað efni. Enn sem komið
er hefir kveðinávarnið hvergi
birzt, í prentúðu máli. — Hér
hæfir ekki né heldur vinnst
tfmi til þess áð endurtaka þá
SÖC”'l.
Fn úr hví að é°' hefi verið
kvaHóiiv þiriirað pð hiíððnem
anum á þessari stundu mun
því að útrýma tortryggni og
úlfúð, ættu þessir aðilar yissu
lega að stuðla að því, að unn-
ið verði aö lausn útgerðarmál
anna á þann hátt, sem bent
er á hér á undan.
Menn mega hlns vegar ekki
gerast of bjartsýnir á það, að
frumkvæðis eða gagnlegs
stuðnings sé að vænta úr
þeirri átt, þar sem Mbl. og
flokkur þess er, þrátt fyrir
hina umræddu forustu-
grein i Mbl. Flokkur, sem
Jónas Þorbergsson
fyrrv. útvarpsstjóri
ég ekki héðan víkja án þess
að mimiast á tvö atriði. sem
frá upphafi hafa reynst Rík_
isútvarpinu örðugust viðfangs
eíni og sem munu reynast
allsvarðandi fyrir eðlilegan
vöxt þess og starf.
Annað þessara mála er fjár
hagur Rikisútvarpsins.
Hitt er húsnæðismál þess.
Fyrstu tíu ár aldurs síns
og þó lengur átti Ríkisút-
varpið næsta þröngt í búi,
enda var þá. fjárkreppa í
landi og varð að gæta fyllstu
varkárni um meðferð fjár í
öllum rekstri þjóðarbúsms.
— Brýnustu verkefni, sem þá
voru fyrir.hendi var uppbygg
ing stöðvakerfisins. Fyrstu 13
árin var afinötagj aftdið að_
eins 30 krónur og var útvarp
ið á því skeiði lítilsmegnugt
um stórframkvæmdir. Þó þok
aði málurn fram vegna þess
að útvarpið hlaut fjárstyrk
frá Viðtækjaverzlun ríkisins.
En með lögum var svo ákveð
ið frá upDhafi, að tekjuaf-
gangi verzlunarinnar skyldi
varið til útvarpsreksturs og
útvarpsnota. — Auk þess
byggði Ríkisútvarpið sér upp
nýjan tekjustofn með flutn.
ingi auglýsiriga. — Þegar leið
fram á styrjaldarárin og
verðlag allt tók að hækka,
reyndist unnt að þoka af-
notagjaldinu iiokkuð upp,
fvrst í 50 krónur, síðan í 60
krónur. loks í 100 krónur. —
Á stvrialdarárunum og eftir
stvrjöldina tók útvarpinu að
sr.fnast nokkurt fé. Eriendir
setuliðsherjir greiddu leigu
fvrir afnot sendistöðvanna,
auglýsingatekjur uxu. einnig
ó:c tekjuafgangur Viðtækja-
verzlurarinnar. — Var svo
komið í ársbvriun 1950, að
framkvæmdasjóður útvarps-
ins var orðinn rösklesa 6
miUiónir króna. enda stóð þá
fvrir dvrum lokaátakið varð
^ndi utvnbyggingu stöðva.kevf
isins: Ný endurvarnsstcð á
E’ðnm. flutn.invur eldvi stöðv
arinnar þar í Hornafjörð og
fyrst og fremst þjónar milli-
liðum og gróðamönnum, er tU
fárra hluta ólíklegri en aö
vrija vinna að þjóðfélagsleg-
um endurbótum, er draga úr
tortryggni og úlfúð. Þvert á
móti er hann oftast verndari
þess skipulags, sem veldur tor
tryggninni og úlfúðmni. Menn
skulu því gæta þess að dæma
flokk Mbl. meira eft'r verk-
um hans en heimspekilegum
bollaleggingum i forustugrein
um Mbl.
endui'varpsstöð við Eyjafjörð.
En árið 1950 gerast örlaga
rík tíðmdi í sögu Ríkisútvarps
ins. Það ár er fjárhag þess
hnekkt með opinberum ráð_
stöfunum þannig, að það býr
að því enn í dag. í byrjun
ársins svifti AJþingi Ríkis-
útvarpið tekjuafgangi Við-
tækjaverzlunarnnar, sem það
hafði notið frá öndverðu og
afhenti hann Þjóðleikhúsinu.
— Með þeirri ráðstöfun voru
útvarpsnotendur skattlagðir
til þess að koma upp þjóð-
leikhúsi. með því að útvarps.
notendur greiða vissulega af
höndum það fé, sem Við-
tækjaverzlunin kann að hafa
aígangs frá ári til árs, enda
var frá upphafi svo tU ætl_
azt að það kæmi þeim sjálf-
um beint og óbeint til góða.
Þó gerðust enn stærri tíð_
indi þetta ár. Vegna gengis-
fellingar íslenzku krónunnar
fengu allar hliðstæðar stofn
anir heimild ríkisstjórnarinn
ar til þess að hækka þjónustu
gjöld sín um 50—80%. Ríkis
útvarpinu einu var synjað
um þessa heimild. Árið 1952
fékkst heimild, til þess að
hækka gjaldið um 25%, upp í
kr. 125. — Af þeim ástæðum,
sem ég hefi hér greint, var
útvarpið rekið með veruleg-
um tekjuhalla tvö hin síð-
ustu ár, sem ég veitti því for
stöðu. — Um þær mundir, er
ég lét af starfi, var afnota-
gjaldið áð vísu hækkað veru
lega eöa upp í kr. 200. — En
kröfur til útvarpsins hafa
vaxið og dýrtiðin hefir vaxið
miklu meira en nemi þessari
hækkun. Mun því enn fjarri
fara, að svo sé búið um fjár_
hag útvarpsins, að það verði
n.ú og næstu árin við því bú
io, að mæta auknum kröfum,
sem til þess verða gerðar,
koma sér upp eigin húsnæði
og mæta vaxandi útvarps-
truflunum erlendis frá með
au'kinni útvarpsorku sendi-
stöðva sinna.
Næst vildi ég minnast lítið
eitt á húsnæðismálin. Eg skal
ekki fjölyrða um húsakost út
varpsins fyrsta árið, þegar
það hafðist við í þremur litl
um stofum í Hafnarstræti.
Svipuð hafa orðið byrjunar-
örlög úitvarpsins hvarvetna
með öðrum þjóðum. — Nú
hafa allar nágrannaþjóðir
okkar búið veglega um þessa
starfsgrein. En Ríkisútvarpið
hefúr nú um 24 ára skeið orð-
ið að kúldrast í ófullnægj-
andi leiguhúsnæði hér í Thor
valdssensstræti 4 oe neyðst til
að dreifa starfsdeildum sín_
"m og starfemi víða um
Reykjavíkurbæ.
Snemma á árum tók ég að
hugsa fyrir börfum útvarps-
ins í þessu efni og tryggja
hví byggingarlóð. — Þegar
núveran d i m enn tam ál ará ð _
herra. Bjarni Benediktsson
var borgarstióri í Reykiavík
reyndist hann bæði víðsýnn
og útvarninu vinsamlegur í
bessu efni og var stofnun-
inni ákveðin úirvals bvgeina:
arlóð á horni Hringbrautar
oa' Melavegar gegnt kirkju.
garðinum.
Þegar rýmkast tók um fjár
hag útvarpsins árið 1945 réðst
ég í það, aö láta gera teikn-
ingar aö útvarpshúsi, er
byggt skyldi í áföngum og
svara öllum húsnæðisþörfum
Ríkisútvarpsins og Viðtækja.
verzlunarinnar um langa
framtíð. — Því miður varð
teikningum þessum ekki að
fullu lokið vegna synjunar
gjaldeyrisnefndar um yfir-
færslu umsamiirnar greiðslu
fyrir verkið, en teikningar
voru gerðar í New York. —
Jaínframt synjaði ríkisstjórn
in jafnan um heimild, til bess
að hefja mætti byrjunarfram
kvæmdir.
Rikisútvarpið hefir nú starf
að í fjóröung aldar. Það ætti
því um þeissar muridir að
hafa slitið barnsskónum og
vera orðið fulltíða. Samkvæmt
ákvæðum laga og þegnlegri
skylda hefir það frá öndverðu
kappkostað að þjóna öllum
landsmönnum jafnt. — í
landi flokksræðisins hefir
það því ekki notið umhyggju
eins stjórnmálaflokks frem-
ur en annara. — Hins hefir
fremur gætt, að það þætti
vænlegt til vinsælda, að vera
smásmugulegur við stofnun-
ina. Eigi að síður hefir Ríkis-
útvarpið, samkvæmt eðli
sínu og starfi, veri'ð hinn eig
inlegi þjóðskóli íslendinga og
lyft til muna þekkingarstigi
hlustenda sinna. — Á þessu
sama skeiði hefir það gerzt,
að þjóðin hefir byggt upp
skólakerfi sitt um allt land
og varið til þess tugum ef
ekki hundruöum milljóna
króna. — Má óhætt segja, að
hvar sem kvakað hefir verið
á landinu, hefir risið upp
skólahúis, íþróttahús, sund-
laug eða félagsheimili. En fyr
ir Ríkisútvarpið hefir Alþingl
og ríkisstjórn ekkert gert frá
upphafi í beinum fjárfram-
lögum, þegar frá er talin hin
.upphaflega 16 kw sendistöð
á Vatnsenda, sem á sínum
tíma kostað'i um 700 þús.
króna.
Það er ekki ótið venja á
merkum afmælum í lífi ein_
staklinga og stofnana að
færa þeim, sem hlut á að
máli, afmælisgjafir. Eg átti
um skeið þann draum, að á
þessu afmæli Ríkisútvarpsins
gæti þjóðin fært þvl þá gjöf
að minnsta kosti, að lagður
yrði hornsteinn að útvarps-
húsi. Því miður mun svo ekki
verða. Sjálfur er ég ekki þess
umkominn að færa því aðra
gjöf en góðar óskir. — En
mig langar til að neyta þessa
færis, til þess að bema til
Alþingis og ríkisstjórnar
þeirri spurningu, hvort ríkis
valdinu sýnist ekki v'ð athug-
un tímabært og vðeigandi á
25 ára afmælmu, að gera ein
hverjar ráðstafanir til efling
ar hag stofnunarinnar, svo
að hún verði þess umkomin,
áður en langt um líður að
eignast þak yfir höfuðið og
efla að öðru leyti og treysta
þjónustuhlutverk það, sem
hún hefir með höndum.
Að svo mæltu árna ég Rikis
útvarpinu allra heilla í fram
tíðinni. Vinum mínum og
fyrri samstarfsmönnum svo
og útvarpshlustendum öllum
sendi ég hugheilar óskir um
gleðileg jól og farsælt kom-
andi ár. — íslendingum öll_
um óska ég árs og friðar. —
Góða nótt.
Helgafell tekur síð-
ustu Finnlands-
síldina
Síðasta Finnlandssíldin er
nú að fara með Helgafelli.
Tekur skipið um 1600 tunn_
ur síldar til Finnlands. þar
af um 1500 tunnur við Faxa-