Tíminn - 01.06.1957, Síða 7

* T í MIN N, laugardaginn 1. júní 1957.
a———aflia ~ -
7i
í upphafi þessa máls er
fétt að taka þaS fram, að’
hér verður aðeins rætt um
steinsteypu til húsagerðar,
svo sem hún venjulegast er
framkvæmd, eftir að á vinnu
stað er komið. Þetta er ætl-
að til leiðbeiningar almenn-
ingi, sem ekki hefir aðgang
að tæknilegri aðstoð, eða
rannsóknarstofum.
i
Þær upplýsingar, eða ráð, sem
hér verða gefin, þurfa því alls
ekki að hafa gildi um steinsteypu
lil annarra eða vandasamari hluta,
enda ættu slíkar framkvæmdir að
vera háðar tæknilegu eftirliti með
aðgang að rannsóknarstofu með á-
Jiöldum til nákvæmari ákvarðana.
En meira en helmingur allra
húsagerðarframkvæmda hafa ekki,
og munu ekki um langt skeið hafa
aðgang að slíku, og vildi ég því
rneðan svo er ástatt reyna að
gefa þeim er fyrir slíkum fram-
kvæmdum standa nokkrar leið-
beiningar, ef vera kynni að það
ttiætti forða frá stærstu mistök-
unum, og auka verðmæti og lang-
lifi húsa að nokkru frá því sem
jiú er, sem verður að teljast al
gjört neyðarástand.
Steinsteypan er samband ann-
ars vegar af sandiblandinni möl,
tem ég mun kalla steypumöl, og
hins vegar af límefni úr sementi,
iVfarteinn Björnsson
Steinsteypa til húsagerðar
þjappist saman eins mikið og kost
ur er á, svo að límfyllan verði i
sem minnst að magni til.
II.
Steypumölin má því ekki vera
úr holóttum steinum, eða hrjúf-
um, svo að þeir þjappist illa, eða
drekki í sig vatn, eða hafi á einn
eða annan hátt óeðlilega stórt
yfirborð, því að það er eyðsla á j
límfyllu. En límfyílan þarf að vera
hæfileg blanda af sementi, vatni
og ef til vill nokkru af lofti, til
að halda réttum styrkleika.
Lægsti nothæfi styrkleiki á
steinsteypu, óvarinni og í útveggi,
er sá styrkleiki sem þarf til að
steypan hafi öruggt frostþol. Það
er að hún þoli þá veðráttu sem
hún á við að búa, svo vel að hún
geti náð viðunandi aldri t. d. 120
árum. Nauðsynlegur styrkleiki til
þessa mun tæpast lægri en 250
til 300 kg á fersm. í þrýstistyrk-
leika, en það er nokkru meira en
sá styrkleiki, sem hér er almennt
reiknað með, þegar steypt er úr
ógölluðu basalti, og með venju-
legri útfærslu.
Þó að steypa væri t. d. helm-
ingi veikari en þetta, mundi hún
vatni og ef til vill nokkru af lofti. 'ekki molna í fyrstu frostum, eða
Þetta limefni mun eg kalla lim- sýna nejn áþreifanleg merki um
fylluna. skemmd, heldur rýrnar styrkleik-
Eins og það fínna í steypumöl- jnn eilítið við hverja hitasveiflu
inni fyllir, að svo miklu leyti sem Um frostmarkið, unz steypan að
hægt er holrúmið í því grófara í siðustu rofnar úr límingunni og
eteypumölinni, á límfyllan að fylla byrjar að molna. Þetta er almennt
holrúmið í steypumölinni sem kallað að steypan fúni, og er mjög
heild. En í límfyllunni á vatnið algengt fyrirbrigði.
að fylla holrúmið í sementinu.
Góð steypumöl.
Nú er það -svo hvernig sem
Þrátt fyrir það að byrjað var
lítilshátta^ að nota steinsteypu til
Eteypan er þjöppuð, að fínu korn- hús rð~ laust fyrir aldamótin,
jii leggjast utanum þau stærri og hafa nú þegar allmörg hús verig
halda þeim jafnan nokkuð hvert
frá öðru, svo að ávallt þarf nokk-
uð meira magn af fínu kornunum
en það holrúm segir til um, sem
mælzt hefði ef það grófara hefði
verið sigtað frá, og holrúm þess
jnælt sérstaklega, svo er einnig
um límfylluna að nokkuð meira
þarf af henni en holrúm malarinn
ar segir til um.
Nú er það svo með þessa blöndu
tekin úr notkun, eða verið rifin,
vegna veggjafúa, og þau yngstu
sem mér er kunnugt um voru
byggð eftir 1920. Steypa úr gjalli,
eða öðru slíku holóttu og veiku
efni, mun yfirleitt ekki ná við-
unandi froststyrkleika, og aldur
hennar því til þess að gera skamm-
ur. Þó mundi mega bæta hann
verulega, ef hægt væri að halda
slíkri steypu vel þurri, því að
af vatni og sementi sem myndar frostskemmdir i þurri steypu eru
Iímfylluna, að aðeins nokkurn mikiu minni en í rakri steypu,
hluta vatnsins þarf til að binda auh þess sem þurr steypa er sterk-
Eementið. Hitt af vatninu er holu- arj en roh Steypumölin skyldi
fylling, sem gufar upp og skilur þvj jafnan valin sem hörðust og
eftir holrúm í steypunni. Þessi þéttust, og að hver einstakur
holrúm eru oft allóregluleg og steinn *hafi sem minnst yfirborð,
ínisdreifð í límfyllunni, og veikja
hana verulega. Því hefir það ráð
verið tekið að blanda í límfylluna
efni sem kallað er loftblendni, og
kemur það i stað nokkurs hluta
vatnsins. Því mætti líkja við eins-
konar sápu sem myndar fínar loft-
bólur nokkuð jafnt dreifðar um
límfylluna. Þar sem bólurnar
mýkja blönduna, svo að hún
þjappast betur, draga þær nokk-
uð úr þörf á límfyllu framyfir það
að holufylla steypumölina, og
spara því sement. Raunveruleg
aukning loftsins í steypunni er
lítil og það er miklu jafndreifð-
ara, og gefur því betri steypu,
ekki sízt með tilliti til veðrunar.
Nú er styrkleiki steypumalar-
innar jafnan mun meiri en lím-
fyllunnar, og því bæði vegna þétt
Jeika, styrkleika og kostnaðar,
æskilegt að holrúm malarinnar sé
minnst mögulegt, og að mölin
miðað við rúmmál. Holrúm henn-
ar skyldi minnst mögulegt, og þeg
ar ekki er hægt að velja steypu
mölina með sigtun, má gera ráð
fyrir að minnst holrúm náist með
því að steypumölin innihaldi alla
stærðarflokka, milli hámarks og
lágmarks stærðar, í slíkum hlut-
föllum að jafnan beri eilítið meira
á því fínna en þvi grófara. Há-
marksstærð einstakra steina
steypumalarinnar ætti, fyrir járn-
benta steypu og útveggi, ekki að
vera meiri en 3 sm í þvermál.
Hámarks þvermál steina í ó-
járnbentri steypu hefir verið tal-
ið leyfilegt allt að 5 til 6 sm. En
slíkt er vafasamt í útveggjum, þar
eð svo stórum steinum hættir við
að rífa sig lausa í steypunni við
frostþenslu og titring, nema þvi
aðeins að steypan sé mun sterk-
ari og meira til hennar vandað en
kostur er á þar sem skortur er á
Of gróf steypumöl, vantar bæöi fínt og millistærð.
tæknilegu eftirliti og rannsókn,
sigtun efnis og fleira.
Steypumölin skyldi laus við leir,
þó að ólífræn kunni að vera, og
aldrei skyldi hún blönduð fok-
sandi.
Einnig skyldi steypumölin laus
við veika eða veila steina, skelja
sand og vikur. Forðast ber algjör-
lega alla íblöndun lífrænna efna,
svo sem mold. Slíkt er undantekn-
ingarlaust mjög sKaðlegt.
Skaðlegustu óhreinindin i steypu
möl eru gróðursýrur (húmus), en
þær eyði'ji ggja bindihæfni sem-
entsins, og ef magn þeirra er veru
legt harðnar steypan alls ekki.
Helzt er að vænta gróðursýru í
möl, þar sem vatn úr mýrum eða
af ræktuðu landi kann að hafa
getað síast í gegnum mölina, og
ber því að forðast slika möl nema
rannsókn komi til.
Rannsókn á gróðursýrum í möl
er mjög einföld og kleif hverjum
meðalgætnum manni, ef hon-
um hefir einu sinni verið sýnd
aðferðin, eða það skýrt fyrir hon-
um á viðeigandi hátt. í þessu
stutta erindi er því miður ekki
kostur á að skýra þetta nánar, en
vonandi sér húsnæðismálastjórn
sér bráðlega fært að bæta úr
þessu, því að upplýsingar um þetta
mjög mikilvæga atriði þyrftu að
vera í höndum allra þeirra, sem
fást við val á steypumöl.
Ýmis fleiri efni eru oft nefnd j
sem hættuleg, svo sem sykur, en I
því finna menn varla upp á að
blanda í steypuna. Saltvatn eða
sjó skyldi forðast. En þurfi af ein-
hverjum ástæðum nauðsynlega að
nota sjó í steypu, þá ber að auka
sementið töluvert og ætla steyp-
unni lengri tíma til að harðna en
annars hefði verið.
III.
Sementið sem hér er notað er
Portlandssement, og fæst það
bæði hægharðnandi (venjulegt
sement) og hraðharðnandi. Það
hraðharðnandi er aðeins dýrara
en um 10% sterkara, en þolir vcrr
geymslu.
Sementið skyldi svo nýtt sem
kostur er á, og geymast á þurrum
stað og umstaflast öðru hverju.
Sementið tapar nokkuð í styrk-
ileika við geymslu og hættir til að
taka til sín raka úr loftinu, og
þyngist því lítið eitt, sem ber að
taka tillit til við sundurvigtun á
heilum sekkjum.
Rúmfang sementsins í vatnsupp
lausn er tæplega % hluti, talið í
lítrum, eða um 0,32% af uppruna-
legri þyngd, talið í kilóum. í lausu
máli er rúmfang þess um % af
þyngdinni, en slík mæling er mjög
óáreiðanleg þar sem sementið
pressast miög misjafnlega í málið,
og þvi skyldi aldrei mæla sement
eftir rúmfangi.
IV.
Til vatnsins skykli gera svipað-
ar kröfur og til drykkjarvatns. Það
skal hafa eðlilegt bragð og litblæ,
vera óstaðið og forðast skyldi vatn
úr mýrum eða af ræktuðu landi.
Að öllum jafnaði er hættan á gróð-
ursýrum einasta hættan, að sjó
undanteknum, en gróðursýrur
fara sjaldan einar sér, og þvi
skyldi aldrei notað litað vatn eða
mengað, nema rannsókn hafi íar-
ið fram.
Aðeins % til % af vatninu þarf
til að binda sementið. Hitt gufar
upp og skilur eftir sig holrúm í
steypunni, því er nauðsynlegt
vegna þéttleika og styrkleika steyp
unnar að vatnið sé ekki meira en
nauðsyn krefur.
Loftblendnið er venjulegast ein-
hvers konar harpix upplausnir, og
myndar það grúa af örsmáum loft-
bólum í steypunni. Slik steypa
hefir sýnt sig að hafa mun meira
veðrunarþol en venjuleg steypa.
Steypan verður mýkri og kvoðu-
kenndari og leggst mikið betur í
mótin, og óþétt mót leka mun
minna en ella hefði verið. Vatns-
þörf hræru með loftblendni er
þeim mun minni sem nemur loft-
bólunum, eða þar um bil, og beinn
sementssparnaður mun um 10 til
15%. Hæfileg íblöndun loftblendn-
is er því meðmælaverð einkum í
veggi, en um magn íblöndunar
skal hlýta fyrirskriftum seljanda
og mun slíkt jafnan fylgja þegar
loftblendnið er keypt.
arflokkum af kornum, sem mann)
sýnist helzt vanta, til þess að sam
setning steypumalarinnar virðist
jöfn og eðlileg. Með nokkurri æf-
ingu er hægt að ná ágætum ár-
angri á þennan hátt. En sé samt
sem áður ekki hægt að lækka hol-
rúmið ber að láta athuga mölina
mcð sigtun.
Sé yfirborð malarinnar hrjúft
eða holótt mælist holrúmið ávallt
mun stærra en verið hefði með
betri og sléttari möl, enda þarfn-
ast slík möl meiri límfyllu. Þess
ber að gæta, að óeðlilega stórt hol-
rúm getur orsakast jafnt af þvi
hvort mölin er of fín, of gróf eða
vantar millistærðir að einhverju.
leyti.
Til þess að steypan verði þétt,
þarf þetta holrúm að fyllast me5
límfyllu, en við það húðast hin ein
stöku korn svo, að þau fjarlægjast
hvert annað að nokkru, en við það
vex magn límfyllunnar. Þetta lag’
milli kornanna þarf að vera svo
þykkt að hræran fái nægilega mýkt
til þess að hægt sé að leggja hana,
þ. e. að þetta viðbótarmagn af lim-
fyllu er háð hrjúfleika og korna-
lögun steypumalarinnar, og því á
hvern hátt steypan er lögð eða
þjöppuð.
Atriðið um hrjúfleika og húðun.
steypumalarinnar er spursmál um
yfirborðsstærð kornanna, en yfir-
borðsstærðin verður alla jafna
ekki mæld. Sé steypumölin hins
vegar holótt í eðli sínu, drekkur
yfirborðið kornanna í sig nokkurt
magn af vatni og vatnsmælingin
gefur því nokkru meira holrúm ea
það raunverulega er, og sú aukn-
ing er einmitt í nokkru sambandi
við yfirborðsstærðina og gefur
þannig leiðbeiningu um aukna þörf
á límfyllu.
Telja má að þegar annars er um
nothæfa möl að ræða, með eðlilega
holrúmi, að nauðsynleg aukning"
límfyllunnar umfram það, sem hol-
rúm malarinnar segir til um, sé:
um 5% ef steypan er skekin (vibr-
eruð). Um 10% ef notað er loft-
blendni en steypan ekki skekin.
Um 20% ef steypan er handþjöpp-
uð á venjulegan hátt.
Þetta er vitaskuld mjög gróft
mál, þar eð það, eins og áður er
sagt, er mjög háð yfirborði og
öðru eðli malarinnar, og getur
einkum við venjulega handþjöpp-
Of fín steypumöl, vantar það grófa.
Þegar valin hefir verið steypu-
möl er fyrst fyrir að mæla hol-
rúm hennar. Því minna sem það
er, þeim mun meiri líkur á góðri
steypu. Holrúmið mælist á þann
hátt að nokkuð magn af möl er
þurrkað vandlega yfir eldi, t. d. á
pönnu, og síðan fyllt í mæliker
með ákveðnu fyrirfram mældu
rúmmáli. T. d. 30 til 40 lítra, og
gjarnan meira. Síðan er fyllt vatni
í kerið og mælt jafnóðum unz
vatnsborðið nær yfirborði malar-
innar. Það skal gefa vatninu 2 til
3 klukkutíma til að bleyta hið
þurrkaða yfirborð og gefa loftinu
í mölinni tíma til að stíga upp, og
bæta á ef vatnið lækkar. Hið
mælda vatnsmagn tökum við sem
mál á holrúmi malarinnar. Sé ó-
þurrkuð möl mæld á þennan hátt,
er mismunurinn á áfyllingarvatn-
inu gróft mál á þeim raka, sem er
í mölinni, sem er allajafna um 2
til 4%.
Holrúm malarinnar mælt á þenn
an hátt mun verða um 26%, eða
meira. Sé það meira en 30%, ber
nauðsyn til að athuga hvort ekki
sé hægt að minnka holrúmið við að
blanda í steypumölina þeim stærð-
un orðið töluvert mikið meira. Sé
um slíka óeðlilega aukningu af lim
fyllu að ræða, skyldi alltaf notað
loftblendni. Einnig skyldi forðast
slíka möl ef kostur er á öðru.
Limfyllan þarf því að uppfylla
þau skilyrði, að vera næg að magni
til þess að holfylla mölina, með
nægilegu aukamagni til að húða
kornin og gera hræruna það mjúka
að hægt sé að leggja hana, með
þeim aðferðum, sem fyrir hendi
eru hverju sinni. Auk þessa þarf
hún að vera nægilega þétt í sjálfri
sér svo að hún hafi æskilegan
styrklei'ka og þoli veðrun.
VI.
Blöndun límfyllunnar er byggð
upp á svipaðan hótt og var með
steypumölina. Þ. e. að vatnið hæfi
lega holfylli sementið með nokkru
aukamagni. Siðan er möguleiki á
að minnka vatnsnotkunina um 30
til 40 litra á rúmmetra af stein-
steypu, með örfínum loftbólum
fengnum með loftblendni.
Eins og ég gat um áðan, er rúm-
fang sementsins í upplausn, talið í
lítrum, tæplega % af þyngd þess í
kilóum, 50 kg. sekkur gefur því um
(Framhald á 8. síðu.)