Tíminn - 09.01.1964, Side 8

ÞESSI LANDSLAGSMYND eftlr Sven Havsteen-Mlkkelsen blrHst með grelnlnnl I Polltlken.
¥
SÁ, SEM kemur til íslands hug-
fanginn af sögu þess á landnáms-
öld, söguöld og Sturlungaöld og
hugleiðir þau örlög, sem voru ráS
in þá og greint er frá í sögum,
hugleiðir elztu löggjafarsamkundu
heims og þúsund ára lýðræði, þá
gerir sá gestur sér ósjálfrátt í hug-
arlund, að sjá fortíðina speglast í
nútíðinni. Það sem við auganu
hlasir, grá og hvít, brún húsin i
Reykjavík og á landsbyggðinni,
sum í gróflega sterkum litum, gef-
ur ekkert til kynna um það. Þessi
ferköntuðu hús, þykkleit, eflaust
praktisk, þau eru byggð með engri
ástúð, að því er virðist — sálar-
laus, eins og prestur nokkur komst
að orði við mig. Eða virðist yíir-
bragðið svona hart vegna þess, að
hér eru engin tré?
Stundum verður manni að spyrja
sjálfan sig, hvort hið raunveru-
lega landnám hafi ekki byrjað hér,
þegar Bandaríkjamenn gengu á
land árið 1942. Húsin, göturnar,
bílamir, klæðnaðurinn á stúlkun-
um, hárgreiðslan og málningin, er
þetta ekki Bandaríkin eða hjá-
lenda þess heims?
Dag einn var ég staddur víðs
fjarri Reykjavík. Þá sá ég úlfgrátt
rykský á ferð, hrossastóð — tíu
eða fimmtán eða hver veit hvað
mörg hross voru á leið niður brún
ina. Hestarnir voru skærari en
danskir hestar, þeir rauðu rauðari,
þeir gfáu Ijósari — eða var það
ijósið sem framkallaði þennan blæ.
Hestarnir voru stutlL, föxin stríð
og mikil og gott skjól í þeim í
vetrarkuldanum, flaug mér í hug.
í þessu hrapandi skriði ofan fjalls-
hlíðina var fortíð og nútíð, þúsund
ár í stað. En ef til vill var rykið
minna þá, uppblásturinn komst
fyrst á skrið, þegar íslendingar
höfðu lokið við að höggva og
brenna skóginn í landinu, eftir
tveggja alda búsetu.
Eða kýrnar. Sjáir þú kúahóp
vasla um blauta flatneskjuna í
Skagafirði, þá ertu kominn aftur í
aidir, burt frá kynbótastarfsemi nú
tímans. Þetta er mislitur hópur,
eins og huridasamkoma á vegamót
um, stórár kýr og smáar, rauðar,
brúnar. gráar og nókkrár furðulég
ar, ótrúlegar litasamstillingar. —
Hvort þær kýr, sem sluppu lifandi
yfir Atlantshafið í opnum víkinga
skipum, litu svona út veit ég ekki,
en þetta eru í raun og sannleika
gamaldags kýr að útliti til, og sonn
un þess, að menn hafa búið hér
öldum saman.
Og skyndilega, fyrir norðan eða
austan, kemst maður að raun um,
að landið er þakið tóftabrotum. —
Lág kumbl grasivaxin eru leifar
mannabústaða. Og þegar maður
veitir þeim athygli, þá skilst það
um leið, að maður hefur farið fram
hjá þeitn, fjöldamörgum, án þess
að taka eftir þeim. Hver tekur eft-
ir lágu tóftarbroti í tnishæðum
landsins? Torfbæirnir eða jarðhýs
in eru hins vegar hvorki miðalda
r,é fornaldar. Þau eru nútíðar. Það
eru ekki nema tuttugu eða þrjátíu
ár síðan bændur á þessum slóðum
skriðu út úr jarðhýsunum og
gengu inn í steinkassana. Eldri
kynslóð bænda fæddist í jarðhýsi,
í köldum, rökum, dimmum stað
íyrir nýja tilveru.
Eftir að fyrstu kynslóðir íslend-
inga höfðu kynt langelda við þann
trjágróður, sem til var, máttu þeir
hírast bak við metraþykka mold-
arveggi torfbæjanna í svo litlum
vistarverucn, að líkamshitinn kom
í staðinn fyrir bál til að orna sér
við. Gluggar voru þar i£ir og smá-
ir, til að ylurinn skýldiJ háldasf
inni, loftræsting var af somu á-
stæðum bönnuð. Mjó Ijósrák féll
á gráleitt moldargólfið eða svar-
brúnan flöt moldarveggsins. -—
Mánuð eftir mánuð var setið hér
og beðið eftir sumri til að komast
út í birtuna án þess að skjálfa.
Það er ekkert furðulegt við það,
að þeir innilokuðu gerðust meist
arar í því að segja frá og metta
fortíðina höfðingjum, víðreistum
og stórbrotnum stríðs- og víga-
mönnum. Heldur ekki það, að
gestakoma var kærkomin dægra-
stytting. Það finnur maður enti í
dag, hvergi er gestrisni og vinar-
þel til ókunnugra meira en hér.
í þessum herfilegu vistarverum,
dimmum og daunillum, bárust
landsmenn af í níu hundruð ár.
Barnadauði og berklar hindruðu
þá í að uppfylla fyrirmæli Bibli-
unnar um mannfjölgun. Fólkinu
fækkaði. Engin furða, að þeir yf-
irgáfu jarðhýsin í skyndi, þegar
færi gafst og búa nú í steinsteypu
við útvarp og oliukyndingu eða
geislahitun. Á Suðurlandi og í
þorpunum mynduðu léleg timbur-
hús, oft með bárujárnsþaki, stutt
milliskeið, en af þeim húsum er
nú fátt uppistandandi.
Ef grafið er í rústirnar, má
finna húsgrunn eftir húsgrunn
djúpt í jörðu. Húsin stóðust ekki
vind og vatn til langframa. Tutt
ugasta lagið er frá víkingaöld. En
hér er lítið að finna. Húshald og
efniviður til þeirra hluta var svo
dýrmætur að ekkert mátti fara til
spillis, öllu var haldið til haga.
Timbur var svo fágætt, að í þann
tíð, er galdranomir voru brennd-
ar hvarvetna annars staðar í Evr-
ópu, þá drekktu íslendingar þeim
af sparnaðarástæðum.
Þykkir múrveggir og litaðar rúð-
ur ítalskra og spænskra kirkna
hýsa dimmu og svala. Kirkjan er
sá staður, þar sem maðurinn vill
njóta fágætis. Stórir gluggar ís-
lenzkra kirkna og hvítir, forgylltir
eða ljósbláir veggirnir og hvelfing
ar með fjöld gullinna stjarna á
dimmblárri festingu segir kannski
mest af þrotlausu myrkri torfbæj-
anna. í þessu landi rigninganna
má greina á kirkjulofti þrá dags
og nætur, málaða á fjöl, blár him-
inn og glampandi stjörnur.
Allt eins og við göngum í nátt-
úruverndarfélag eru þeir í skóg-
‘ýækfárfélagi. Og hér og hvar teyg-
ir ofurlágt birkikjarr sprota sina
upp úr jörðinni. En það sést ekki
alltaf fyrir grasinu.
ísland er gott land fyrir lata
fjallgöngumenn. Hvílík mæða að
komast upp fyrir skógarbeltið í
Ölpunum eða fjöllum Noregs. Á
íslandi skín víðsýnið og fegurð
hitninsins frá fjöruborði til fjalls-
tindanna, og nýfallinn snjór í júlí
í þokkabót. Ég skil íslendinginn
sem gekk úr skógræktarfélaginu
eftir komuna til Smáland. Og ég
veit, að enginn snýr ofan frá við
áttunni án þess að finna til sakn-
aðar.
Fyrir mörgum árum myndaði
ég mér þá skoðun, að íslenzku
málararnir hefðu eigin sérlega lita
teóriu, sem hefði komið fram, ef
til vill sem niðurstaða fyrir tii-
stuðlan sérviturs og fluggáfaðs
listprófessors. Svo djúpir og kraft
miklir litir þeirra. Nú veit ég
af hverju þetta stafar. Litirnir þar
eru svona. Hvort það er birtan,
rakinn • eða fáskrúðugt gróðurfar-
ið, sem hér er að verki, veit ég
ekki. Litirnir eru öðru vísi en
annars staðar. Svo eru grasflákarn
ir, þar secn grasið er svo safaríkt,
að maður fær blaðgrænu í fötin, ef
maður sezt í það. Mosaskellurnar
á kiettunum brenna karrýgular þeg
ar sólargeislinn hittir þær; guhr,
bláir litir fjarða og vatna glampa.
og svo er það svartur sandurinn.
Inn á hálendinu eru svartar eyði-
merkur, svartir klettar á svörturn
söndum. Ég sá það í krapafjúki;
það var eins og línóleumrista, gróf
ii heilir fletir, svartir, hvítir.
fsland er tómt land. Mennimir
hafa aðeins sett mark sitt á skækl
ana. Hitt er ekki aðeins mannautr,
það er autt að lifandi skepnum,
að því er virðist, þar til maður
sér fuglana; einkennilegir fuglar
með framandi hljóði, fuglar setn
beita vængjum og fótum með ó-
trúlegum hætti. Svo óvarir eru
þeir um sig og óvanir hættunni, að
þeir taka varla eftir mannlegu
hjónafólki, sem stígur inn á þeima
land.
Núlifandi kynslóð íslendinga
hefnist grimmilega á áskapaðri
stillu og kyrrstöðu liðinna alda.
Útvarpið glymur í hverju húsi. —
Hver nennir lengur að hlusta á
afa segja sögur? Það er yndislegt
að sitja i bíl og keyra traktor, eina
fótfimin lærist við að stíga á benz-
íngjöfina og tengslið. Samdráttur
unga fólksins fer fram í bílurn.
Hér gefur að líta sömu bílana með
sömu pörin aka hring eftir hring,
upp og niður Aðalstræti og Ránar-
götu. Tuttugu og fimm sinnum í
hring áður en kvöldkaffi er drukk
ið á vertshúsinu.
Velmegunin sýnir sig á fíeiri
sviðum. Þeir hafa eyðibýli. Að
þjóðfélagið hefur ekki þörf fyrir
að halda lélegustu jörðunum 1
byggð er svo og til marks um bessa
velmegun, en misjafnlega er á
það litið. Torfbæirnir standa auð-
ir, en hér má líka sjá yfirgefin
steinhús og vanhirt tún. Stundum
er tuskum troðið í gluggana, eig-
endurnir hafa þá ekki gefið upp
alla von um sölu. En ef vindur-
inn kemst undir bárujárnsþakið,
líður ekki á löngu þar til ekkert
er eftir nema steypuskurn og
bunki af ryðguðu þakjárni.
Hér sem annars staðar er þjó'ð-
félag í upplausn Fyrst fóru hænd
urnir til Ameríku, svo í þéttbýlið,
í fiskiríið og iðnaðinn fyrst og
fremst. Þar sem tugur manna
hnappaði sig innan moldarveggja,
sitja hjónakornin ein í sements-
slotinu. Á nokkrum árum er horf-
ið frá því að vera sjálfum sér
nógur til nýtízku viðskiptakerfis.
Landbúnaðurinn vélvæddur, næst-
um ennþá meir en hérlendis. —
Bændurnir hreyfa sig á hjólum.
Mjólkurbíllinn kemur á hverjum
degi, sækir mjólk og færir póst,
þótt fimmtíu til hundrað kílómetr-
ar séu i mjólkurbúið.
Vinnumiðlun og peningahag-
fræði slær í gegn. Fiskveiðar og
fiskiðnaður eru orðin höfuðatvinnu
grein. landbúnaðurinn er á með-
gjöf, þar sem annars staðar. Útkom
an er sú sama og alls staðar ann-
ars staðar. Nú flytja íslendingar
út bæði smjör og ost.
Fáar þjóðir eða engar virða=t
hafa sögu sína jafn kortlagða og
fslendingar. Auðugar bókmenntir
þeirra varðveita minnisatriði í'or-
tíðarinnar; þar segir frá reisum,
bardögum og stórkostlegum afrek-
um. í raun og veru segja þessar
bækur líkast til frá þeim öldum,
sem ekkert gerðist á, þegar m?nn
æ ofan í æ fáguðu erfðagóssið sitt,
þar tii hæpin saga umbreyttist í
bókmenntir. Sögumenn dýpkuðu
mannlýsingar samkvæmt eigin
reynslu sinni, þar til maðurinn og
innri mótsagnir hans komu í ijós.
Það er ekkert undarlegt, að
landsmenn fóru að heiðra bæk-
urnar. Aldrei hef ég séð meiri
respekt fyrir bókinni en hér. Gaml
Framhald á 13. síðu.
Qrein eftír Kjeld Phffip,
efnahagsmálaráðh. Danmerkur
b
T f M IN N , fimmtudaginn 9. janúar 1964