Tíminn - 07.05.1964, Síða 22

CLEMENTINE
KONA CHURCHILLS
þangað komu, um, a8 svo kynni að
fara, að nauðsynlegt reyndist að
flytja konunginn og ríkisstjórnina
til Kanada til öryggis. Winston
vildi ekki heyra nefnt, að til slíks
gæti komið.
„Sérhver maður verður að berj-
ast allt til dauðans í sínu eigin
landi“, sagði hann, „og ef þeir
kosna til Lunduna, ætla ég að
taka mér riffil í hönd. Ég er ekki
slæm skyttft. Og ég ætla að fara í
skotvígi nefltt í Downing Street,
og ég skal skjóta, þangað til skot-
færin þrýtur, og þá geta þeir
fjandakornið fengið að skjóta
mig.“
Hann ieyndi Clementine aldrei
illum fréttum. Honum fannst sem
hún þyrfti að vita þær einnig.
Eftir Dunquirk-ófarimar sagði
hann við hana það sama og hann
sagði við meðráðherra sína, að þó
að hann væri viss um að þeir gætu
komizt að einhvers konar friðar-
sMlmálum við Hitler, taldi hann
hagræði af því mundi skamm-
vinnt, og hvað sem öðru leið,
fannst honum það ekki geta sam-
ræmzt hans eigin vitund um sam-
vizku og heiður. „Við verðum að
halda áfram baráttunni, þó að
óhjákvæmilegt verði að konur og
börn heima þjáist fyrir það.“
Hans eigin braut sagði hann ljósa
og beina.
Aðeins nánir vinir hans vissu,
hve mikið hann tók út með hinum
almenna borgara hvarvetna í Evr-
ópu, sem trúði svo blint á leið-
sögn hans.
Þó að Clementine héldi áfram
að taka vel á móti háttsettum, er-
lendum gestum, var það ekki
vegna þess, að þeim gafst tími til
að hafa það ’notalegt í gestahóp.
Gestirnir voru velkomnir, vegna
þess að þeir gátu borið fréttir af
því, hvað hugsað var í öðrum
iöndum.
„Hefurðu hitt fólkið? ‘, spurði
hann oft með óþreyju. „Sjálfur
er ég ekkert. En fólkið . . . það
þjáist, en æðrast aldrei. Þeir þjást
fyrir þetta heimskulega stríð,
sem aldrei hefði orðið, ef við
hefðum ekM verið svona blind.
Þetta stríð, sem hefði átt að vinn-
ast án nokkurrar baráttu, en nú
verðum við að berjast allt til
loka.“
Clementine talaði stöðugt um
fólkið, sem þau höfðu átt orðastað
við í rústunum eftir sprengjuárás-
imar eða á meðan á loftárásunum
stóð, bæði í London og annars
staðar í landinu.
„f einu vetfangi missir það all-
ar eigur sínar!“, hrópaði hún.
„Það hefur löngum þótt fínt að
tala um ensk heimili“, sagði Win-
ston. „Aldrei hefur það þó verið
byggt á svo staðföstum rökum
seni nú. Enginn mun framar geta
stjómað Bretlandi, sem gleymic
fólkinu. Það bjargaði svo sannar-
lega Bretlandi fyrir einu ári og
ennfremur eftir loftárásirnar
miklu. Það á sMlið að sigra. Það
I

33
Eiginlega er það bara ágætt
sagði hann. Hann stakk hendinni
í vasann og yppti öxlum: — Þú
sást allt fjaðrafokið í nótt? Og
þar virðist ekkert lát á. Það
horfir hver með tortryggni á
annan og enginn vogar sér að
koma nálægt borðstokknum. Það
liggur við að farþegar grípi í fast
ef einhver ókunnugur nálgast þá.
Jaatinen hló við, en hlátur hans
var allt annað en glaðlegur Ilann
var dapur á svip. Jaatinen vissi,
að þetta var því miður satt. Hann
hafði einnig veitt því athygli, að
farþcgarnir hrukku við minnsta
torkennilegt hljóð.
— Það þarf svo sannarlega að
hreinsa til, sagði Jaatinen hægt.
—Þótt ef til vill hafi verið um
óhapp að ræða í fyrra sinnið, þá
getur maður ekki verið í vafa um
af hvaða toga atburðirnir í nótt
voru.
Lindkvist spurði hvatlega: —
Hefurðu heyrt eitthvað nánar um
málið? Ég á við — veiztu eitthvað
með vissu?
— Það get ég ekki sagt. —
Jaatinen hristi hærukollinn.
— En skipstjórinn veit eitthvað
meira. Það getur maður séð á
honum.
— Það er sennilegt. — Lind-
kvist bætti þurrlega við: — Að
minnsta kosti mætti halda það,
af þeim spurningum að dæma,
sem hann lagði fyrir okkur í nótt.
— Það er satt.
Þeir stóðu báðir þögulir um
stund og hugsuðu um hið sama.
Cassiopeja og bátarnir höfðu
sveimað um í leit að konunni í
fulla fjóra tíma, allt þar til tók
að birta af degi. Þrátt fyrir að
fljótlega yrði vonlaust að takast
mundi að finna hana, hafði skip-
stjórinn þó látið halda áfram
leitinni. Kannske vildi hann sefa
eigin samvizku, sanna fyrir sjálf-
um sér, að hann hefði gert skyldu
á skilið glæsilegan sigur. Og sá
sigur mun vinnast."
Laugardag nokkurn, fór Quen-
tin Reynolds, hinn frægi, ameríski
stríðsfréttaritari til Chequers til
að vinna með Harry Hopkins að
ræðu, sem Hopkins ætlaði að
flytja daginn eftir í einkaútvarps-
hljóðnema Winstons.
Winston var sjálfur að undirbúa
tveggja klukustunda ræðu, sem
hann ætlaði að flytja í brezka
þinginu. John Winant var kvaddur
til skyndifundar. Averell Harri-
_man kom einnig ásamt dóttur
sinni Kathleen, og þar var einnig
hópur annarra helgargesta, sem
átti að hafa ofan af fyrir Winston
— en helzta afþreying hans var
einmitt starfið.
Ungfrú Dorothy Thompson,
hinn meiki bandaríski stjórnmála-
ráðgjafi, segir frá því, að þennan
dag hafi þau öll rætt af mikilli
svartsýni um vígstöðuna í Rúss-
landi. Winston sagði: „Hvílíkt á-
stand! Hefur nokkum tíma áður
verið slikt ófrqmdarástand?
Við crum eina von þriggja
íjórðu hluta alls hins byggða
heims. Fólksins í afskekktum
þorpum Kína, á steppum Rúss-
lands, undirokaðra í Póllandi,
þeirra, er róa um síki Hollands og
firði Noregs. . . . Hinna vopnlausu
og hjálparlausu, sem beina þög-
ulli bæn til enska heimsins: . . .
„Bjargið okkar!“
Og hvað leggjum við í sölurnar?
Við þjáumst . .’. við fórnum hinu
. ’ ý
'1 ?
75
óvissa og hverfula lífsskeiði okk-
ar . . . það munu ekki öll okkar
verða gömul
Hvers vegna ætti fólk að erfiða
og strita, án þess að fá nokkru
sinni magafylli eða þak yfir höf-
uðið? Gefðu. Deildu. Framleiddu.
Notaðu . . . !
Verður kínverski bóndinn að
lifa um okomna tíð á hrís og fisk-
roði? Hvers vegna ætti hann að
gera það? Gerðu Hollendingar
nokkrum nokkurn tíma mein?
Fóru þeir illa með þjóðina? Sóuðu
þeir auði sínum?' Kúguðu þeir
aðrar þjóðir? Stjórnuðu þeir ný-
lendum sínum illa?
Það verður margt að vinna, þeg-
ar þe^su er öllu lokið. Dásamleg
j veröld — eða rústir og fangelsi."
Ungfrú Thompson spurði hann:
j „Hvernig eigum við að sigra í
! styrjöldinni?“
„Fyrst verðum við að sjá til
þess að við bíðum ekki ósigur í
henni“, svaraði hann.
Harry Hopkins vildi fá Quentin
Reynolds til að aðstoða sig við að
skrifa ræðuna fyrir útvarpið og
færa hana í þann búning máls,
sem enska þjóðin mundi eiga
j hægt með að skilja. Það var þess
i vegna, sem Clementine bauð hon-
um til Chequers.
I Síðar sagði hann: „Harry var
örþreyttur og hafði magaverk, að
minnsta kosti sagði hann Clemen-
tine það. Eg er viss um, að það
var gamli sjúkdómurinn, sem plag
aði hann, en hann gerði alltaf lítið
úr því og sagði: „Ég fékk smá-
vegis kveflumbru á leiðinni“.
Frú Churehill hafði miklar á-
hyggjur af heilsufari Harrys. Hún
þekkti nann nóg vel til þess, að
hún þurfti ekki annað en. horfa á
hann til að vita, hvort hann væri
illa haldinn af sjúkleikanum. Um
ellefuleytið á kvöldin byrjaði hún
að reyna að fá hann til að fara í
rúmið og sagði þá: „Þú átt langan
dag framundan á morgun og þú
getur spjallað við Winston i fyrra-
málið.. Ég er búin að búa um
i úmið þitt og setti heita vatns-
Iflösku í það. „Ég er viss um, að
1 Harry hefur aldrei notið betri um-
; önnunar hjá neinum öðrum á ævi
:sinni, nema ef vera skyldi hjá frú
j Roosevelt."
1 í aprílmánuði 1942, kom Harry
Hopkins aftur til Chequers á
' sunnudegi síðdegis.
En í þetta sinn fannst honum
eitthvað skorta á þá gleði og unað,
er þarna ríkti venjluega. Clemen-
tine var veik af ofþreytu og Win-
ston var óvenju niðurdreginn eftir
miklar ófarir og ósigra, er brezku
herirnir höfðu beðið undanfarið.
Hopkins gleymdi alJrej þeirri
vináttu og hugulsemi, er honum
hafði verið sýnd á Chequers og á
Downing v Street. Mörgum árum
síðar skrifaði hann sitt síðasta
bréf til þessara tveggja vina sinna.
Það var dagsett 22. janúar 1946,
en þá voru Churchillhjónin í leyfi
á Mimamiströnd í Flórída.
Hann skrifaði: „Hið eina, sem
kom í veg fyrir, að ég gat hitt
ykkur á skipinu um daginn var
var að ég var lagður inn á sjúkra-
hús . . .
Hið eina, sem ég gat sagt ykkur
um sjálfan. mig, er, að ég nýt
j beztu aðhlynningar, á meðan lækn
j arnir reyna að vinna bug á ill-
jvígum liírarsjúkdómi. Því miður
I get ég ekki haldið því fram, að
j hann stafi af ofneyzlu áfengis. En
mér finnst statt að segja meira en
, lítið leiðinlegt að þurfa að þola
sömu aíleiðingar og venjulega
jleiða af löngum og samvizkusam-
legum drykkjuskap, án þess að
hafa noxkurn tíma notið ánægj-.
u
MAURI SARIOLA
sína allt til hins ýtrasta — og
meira en það. Farþegamir höfðu
tekið eftir, að hann áttí oft tal
við brytann, á meðan hann
stjórnaði leitinni, og síðan hafði
hann horft í kringum sig tor-
trygginn á svip og þungur á
brúnina. Og síðan höfðu strangar
yfirheyrslur hafizt í klefa hans.
Hann hafði raunar spurt hina
og þessa, af farþegunum út úr,
en eiginlegar yfirheyrslur hafði
hann aðeins haldið yfir þeim, sem
voru nánastir kunningjar horfnu
konunnar.
Og hin horfna var frú Berg.
Það hafði verið fljótlega stað-
fest, enda hafði skipið verið rann-
sakað hátt og lágt á sama hátt
og þegar frú Latvala hvarf.
Skipstjórinn var hálfhikandi,
þegar hann hóf yfirheyrsluna, en
spurningar hans voru ákveðnar,
og hann reyndi ekki að draga úr
sviða þeirra eða fara í kringum
hlutina. Allir þurftu að gefa ná-
nákvæma skýrslu um, hvar
þeir hefðu verið kl. 0012 um nótt-
ina. Skipstjórinn lét þó ekkert
uppi um það, sem hann vissi, en
engum gat blandazt hugur um,
hvernig í pottinn var búið og að
hverju hann stefndi með spurn-
ingum sínum.
Ekkert hafði þó komið i ljós,
sem unnt var að byggja á og
sMpstjórinn hafði látið þau fara
um sexleýtið um morguninn. En
hann hætti ekki við svo búið,
heldur hafði samband við Ilel-
sinki. Og í Stokkhólmi var nú
áreiðanlega komin hreyfing á
hlutina.
Þegar Cassiopeja nálgaðist
bryggjuna rauf Lindkvist þögn-
ina og sagði:
— Fjandakornið, að mér finn-
ist ég hafa hreina samvizku.
Jaatinen sneri sér snöggt að
honum og leit rannsakandj á fé-
laga sinn.
— Hvað áttu við?
— Við hefðum að minnsta kosti
gerað varað frú Berg við.
— Tja . . . Jaatinen andvarp-
aði og yppti öxlum vonleysislega.
— Ég hef svo sem líka verið að
velta þessu fyrir mér og ásakað
sjálfan mig. En hvern gat grun-
að, að þetta gæti komið fyrir . . .
Jaatinen hikaði andartak og bætti
síðan við í hálfum hljóðum: —
Og hvern hefði grunað, að hugar-
fóstur okkar og ímyndanir í sam-
bandi við fyrra hvarfið hefðu,
þegar allt er á botninn hvolft,
getað verið á rökum reistar.
Lindkvist bölvaði. Hann hristi
höfuðið, eins og hann vildi með
því reyna að bægja frá sér þessum
dapurlegu hugsunum. — Það er
auðvelt að vera gáfaður eftir á,
sagði hann beizklega. Skeð er
skeð og það er of seint að æðr-
ast yfir orðnum hlut. En þrátt
fyrir það er ergilegt að hugsa til
þess, að unnt var að koma í veg
fyrir þetta ódæði. Ég á við, að
við hefðum svo sem ekki tapað
miklu á því, þó að við hefðum
hætt á að verða okkur til athlæg-
is. En hins vegar hélt ég, að frú
Berg væri ekki sú kona, að hún
gæti ekki gætt að sér sjálf . . .
— Að sér og öðrum, mundi ég
segja, tautaði Jaatinen og reyndi
að herða upp hugann. — Það bar
að minnsta kosti ekki á öðru. Þar
að auki. ..
Jaatinen nuddaði á sér nefið og
deplaði augunum vandræðalega.
— Þar að auki var þetta bráð-
skörp kona. . . Þó að skapið væri
. . . tja . . . ekki alltaf sem
Ijúfast. Þess vegna finnst mér, að
hún hefði einnig átt að geta dreg-
ið sínar ályktanir af því, sem
gerzt hafði . . . Og svo vissi hún
líka meira en við. Það var nú
einmitt hún, sem talaði við frú
Latvala, áður en óhappið átti sér
stað. Svo að þegar öllu er á botn-
inn hvolft hefði hún átt að hafa
gát á sér, án þess að þurft hefði
að vara hana við.
— En það hafði hún hins vegar
ekM.
— Það lítur ekki út fyrir það.
Þeir þögnuðu enn. Cassiopeja
var komin fast að brygjunni og
einn hásetanna fleygði línu í land.
Hafnarverkamaður festi hana við
polla á bryggjunni og hið sama
var gert í skut. Ef allt hefði verið
með felldu, hefði landgöngubrú-
in verið sett út ,en í þetta sinn
sáust þess engin merki.
f stað þess heyrðist þruma í há-
talara skipsins:
„Farþegar! Takið eftir! Vegna
hinna sorglegu atburða, er gerzt
hafa, er nauðsynlegt að hefja
rannsókn'. Lögreglan mun koma
um borð í skipið á hverri stundu.
Sennilegt er að flestir farþegar
fái að fara frá borði síðar, vænt-
anlega eftir hálftíma. Vinsamleg-
ast sýnió þolinmæði. Auk þess
viljum við vekj a athygli farþega
á, að skipið fer frá höfn kl. 21
í kvöld áleiðis til Finnlands, þrátt
fyrir að dvölin í Stokkhólmi verði
skemmri en áætlað var.“
Gremjulegt muldur heyrðist frá
farþegunum, sem höfðu safnast
saman niður á neðra þilfar. En
það dó jafnskyndilega út, þegar
þrír menn birtust á bryggjunni
fyrir neðan. Einn þeirra var ein-
kennisklæddur, sænskur lögreglu-
þjónn, en hinir tveir voru í venju-
legum klæðnaði. Var annar þeirra
roskinn, feitlaginn og gráhærður.
Hinn var hins vegar ungur maður,
hávaxinn og klæddur velsniðnum
ljósgráum tvídfötum.
— Þarna koma þeir, hvíslaði
Lindkvist að Jaatinen.
Landgöngubrúnni var skotið út,
en strax og lögreglumennirnir
voru komnir um borð, var strcngt
reipi fyrir landganginn og tveir
hásetar tóku sér stöðu sitt hvoru
megin við hann.
Liljeström skipstjóri vildi ekki
eiga neitt á hættu, fyrr en hann
hefði ráðfært sig við lögregluna.
Sá, sem hafði séð um tilkynn-
inguna í hátalaranum hafði verið
alltof bjartsýnn, þar sem þeir
fyrst að einum og hálfum tíma
liðnum fengu að komast í land.
Lögreglumennirnir virtust ekki
ætla að láta neitt fram hjá sér
TÍMI NN, fimmtudaginn 7. maí 1964 —
22