Vísir - 21.11.1940, Blaðsíða 3

Vísir - 21.11.1940, Blaðsíða 3
VlSIR BÆKDE Ólafur Briem: Norræn goða- fræði. 1—81—126 bls. ísa- foldarprentsmiðja h.f. Reykjavík 1942. Höf. segir í formála, sem er af tan við bókina og því kallaður eftirmáli, þó hann samkvæmt efni sínu ætti að vera við hinn endann, að bókin sé ekki samin sem kenslubók, og þá verður manni að spyrja, hversvegna höf. sé að semja þetla rit, þar sem enn er 'til nægilegt upplag af goðafræði Finns Jónssonar, þvi þó þær bækur séu ólikar, þá 'fræðir þessi* bók mann ekki meira en bók Finns. Þegar svo er, virðist sem ungir og efni- legir fræðimenn gætu tekið sér annað þarfara fyrir hendur en að semja bækur, sem ekki er beinlínis þörf á. Einbver kann að benda á, að þetta saki ekki. Vist er það rétt, en bæði eiga menn ekki að beita kröftum að óþörfu, og eins er hitt, að þó nú. sýnist einkarauðvelt að koma bókum á framfæri við bókaútgefendur, verður að gá að því, að þess verður ekki . langt að biða, að sæki svo til i hið forna far, og að útgefendur lækki mjög seglin, þvi þessi bólga, sem hlaupin er nú í út- gáfustarfsemi, byggist einvörð- ungu á innflutningshöftunum og hverfur með þeim. Það væri betur til fallið að nota niáðar- tímann tii þess að koma út ein- hverju bráðnauðsynlegu. Þrátt fyrir yfirlýsingu höf. er samt kunnugt, að það á að nota bókina sem_ kenslubók við mentaskólana, og hef ði því ver- ið viðkunnanlegra, að höf. hefði samið hana svo, en ekki látið sér nægja að gera hana svo úr garði, að hægt væri að hafahana til hliðsjónar við lestur goða- sagna i skólum, eins og hann kemst að orði i formálanum aftan við. Goðafræði Finns er heldur ekki samin sem kenslu- bók, en það má vel hafa hana til hliðsjónar við kenslu. Að því leyti standa b^ðar bækurnar jafnfætis. Það var því heldur engin aðkallandi þörf á þvi, að fá nýja alþýðlega goðafræði. Þetta er siður en svo last um bókina, en áminning um það, að við Islendignar höfum, rétt að gáð, ekki að svo stöddu efni á að hafa meira en eina kenslu- bók af "sömu tegund, síst i ekki hagnýtai'i og nauðsynlegri fræðigrein en goðafræði. Efni bókarinnar er ágætlega niður skipað og framsetningin er lipur, svo að það getur varla leikið vafi á því, að hún verði mjög hentug kenslubók, þó hún sé ekki til þess samin. Ur því svo er, er auðvitað ekki hægt að segja annað, en að hún sé góð bók i sinni röð og að ýmsu leyti með ágætum. í heild sinni vi'rðist höf. gera fullmikið að því, að tilgreina margar skoðanir, sem kunna að vera um sama efni; kenslu- ,bók þarf þó helst að hallast að einni skoðun, því margfeldni skoðananna kann að rugla nem- endur. Það mætti og þykja sem höf. gerði fulllitið ráð fyrir því, að goðsagnir séu allegórískar, en það eru þær ákaflega oft, ekki síður í norrænni goðafræði en rómverskri og grískri. Þá \ kynni og að þykja, að höf. geri fulllitið grein fyrir sambandi norrænnar goðafræði við önn- " ur trúarbrögð, og reyni þar litt að sýna tengsl milli. Þá virðist höf. gera fulllítið úr áhrifum kristinna hugmynda á hina nor- rænu goðafræði, ekki síst einsog hún er bpkf est af kristnum mönnum á kristinni öld. Höf. lýsir því svo, sem huldu- fólkið i þjóðsögum vorum eigi rót sina eingöngu að rekja til landvætta, en bersýnilega eiga dvergar, dísir og álfar þar einn- ig skot í reyðinni. Höf. tekur það réttilega fram, að sögurnar minnast hvergi á Óðinsdýrkun á Islandi. Það er þó ákaflega hæpið að álykta af slíku um raunverulega dýrkun hans, vegna þess, að sögurnar fara aldrei út í goðadýrkunina, nema efnið gefi tilefni til, og ræður það, hvað á daginn kem- ur, en það þarf engan veginn að bregða upp almennri mynd. Fnásagan í Kristnisögu um mannablót á Alþingi árið 1000, sem höf. minnist sjálfur á (bls. 65), verður, þó hvergi sé þar Óð- inn nefndur, með miklum lík- indum að skilja svo, að þá hafi Óðni verið blótað og engum öðr- um. Höf. lýsir því hvernig Óðni voru færðar mannfórnir í Sví- þjóð, en Kristnisaga tiltekur hvernig það var gert hér, og hefði verið óhætt að geta þess; mönnunum var hrundið fyrir björg og hamra, og dettur manni þá í hug Mons tarpeius. I sambandi við nafn Þórs hefði mátt geta franska orðsins tonnerre, sem vafalaust er af norrænum uppruna. I sam- bandi við Baldur telur höf. rétti- lega, að mynd Snorra af honum hafi að einhverju leyti mótast af kristnum hugmyndum, en þegar hann segir, að það sé at- hyglisvert, að Baldur sé eina goðanafnið, sem kristnir menn hafi tekið upp sem algengt mannsnafn, þá er sú athuga- semd í því sambandi gagnslaus, því fram til siðaskifta kemur nafnið alls ekki fyrir, og að lík- indum ekki fyrri en á 19. öld, en algengt hefir það aldrei orðið. I sambandi við frásögnina af því, hvejrnig dauðum mönnum hefði fárið hjá Hel, hefði mátt minnast á hvað það er nauða- líkt og í vistinni hjá Hades. Þeg- ar höf. minnist á skyldur ása- trúarmanna við "ættmenn og vini, þá hefði verið rétt að sýna, hvernig það átti rót sína að rekja til hins sóciala skipulags. Þegar höf. bendir á það, að goð- sagnir um sama efni séu með ýmsu móti og viðhorf til ýmsra trúarfyrirbrigða, þá hefði mátt benda á, að hér gæti verið um nokkurskonar „sektarianismus" að ræða, að svo miklu leyti sem hann var húgsanlegur í trú- brögðum, sem ekkert fast dog- matiskt kerfi höfðu. Yfirleitt er málið gott og lát- laust á þessari bók. En á nokkr- um örfum stöðum bregður fyrir dönsku orðalagi, sem ekki er viðkunanlegt i norrænni goða- fræði. Á bls. 18 segir: „Við mörg f leiri tækifæri leituðu æsir á náðir jötna" '(Ved mangé 'flere Lejligheder o. s. frv.), en ætti að vera eitthvað iá þessa leið: „Æsir leituðu margoft endranær á náð'ir jötna". Ekki kann eg við að segja „lægri ver- ur" (lavere Væsener), en þykir betra „óæðri verur". „En oftar voru fylgjurnar í líki einftvers dýrs. Þannig (Saaledes) höfðu hraustir menn oft bjarndýra- fylgju, brögðóttir menn refs- fylgju, grimmir menn úlfs- fylgju o. s. frv." Betra væri: „Svo fylgdi hraustum mönnum oft bjarndýr, brögðóttum mönnum refur o. s. frv." Ekki kann eg heldur við að talað sé um að vanir „hverfi af leiksvið- inu", viðkunnanlegra væri að segja „væri úr sögunni". „Sem gefa veldi hans til kynna"; svona notar höf. oft orðin „að gefa til kynna", en það er ákaf- lega leiðinlegt orðbragð. Mætti vera „Sem sýna veldi hans — bera veldi hans vott — benda til veldis hans — lýsa veldi hans o. s. frv.", af nógu er að taka. „Stunda sjóferðir í stórum stíl" mætti vera „stunda sjóferðir að ráði". „Hernaðareðli Týs kemur meðal annras fram í því, að í latneskum ritum er hann oftast nefndur Mars". Þetta skilst, en er algerlega á afturfótunum, og mætti vera svona: „Er það til marks um að Týr var talinn her- goð, að hann er í latneskum rit- um oftast nefndur Mars". „Bilið milli goða og manna var miklu styttra (betra: skemra) í ásatrú en í kristnUm sið", en viðkunn- anlegra væri: „Munur goða og manna var miklu minni o. s. frv." BIs. 89 má segja að sé löm á bókinin. Þá lýkur goðafræðinni, en tekur við uppprentun á goða- og hetjusögum eftir Snorra. Höf. vill helst samkvæmt for- málanum, að menn séu með Eddurnar fyrir sér, en prentar þetta svo sem nokkura uppbót, ef þær skyldu hafa gleymst. Það var óþarfi um flest af þessu, því þó skólafólk hafi ekki Eddurnar, hefir það Iestrarbók Guðna Jónssonar, og þar er þetta flest, en skólafólk hefir nóg að borga, þó það sé ekki lát- ið kaupa sömu hlutina tvisvar. Loks vil eg vikja að tveim af myndum bókarinnar. Er önnur af skjaldarmerki íslands, er höf. birtir til þess að sýna landvætt- ina. Eg ber fyrir merkinu mestu virðingu vegiia þess hvað það táknar, en á skjaldar- merkjafræðilega og listræna vísu er naumast til herfilegra samsull. Þess vegna er því alveg ofaukið þarna. Hitt er myndin af Óðni á Sleipni, sem svo er kölluð, og er á sænska hjálmin- um („Vendilhjálminum"). Það er getgáta bókstaflega alveg út í bláinn, að myndin sé af Óðni; það er naumast neitt, sem styð- ur það, en eitt, sem mælir ein- dregið á móti því. Sleipnir var með 8 fætur, en þessi hestur er með f jóra. Fuglarnir tveir, sem vafalaust hafa verið taldir hrafnar, gætu eins vel verið haukar, svo að myndin væri af veiðimanni, en þeir geta eins vel átt að merkja fugla loftsins alment, og myndin þarf ekki að vera nema af manni á reið. Það er ekki líklegt að hún sé af Óðni. Þó að þessar athugasemdir hafi verið gerðar, þá er hér áreiðanlega Um liðtæka kenslu- bók að ræða. G. J. Hjörtur Björnsson: Sumar á fjöllum. ísafoldarprent- smiðja h/f. 1940. • Þetta er einstaklega skemtileg bók. Er hún ferðalýsingar, nátt- úrulýsingar o. þ. h. frá þeim líma, er höfundur bókarinnar var heill heilsu og lagði land undir fót. En Hjörtur Björns- son hefir nú um nokkur ár dvalið á hressingarhælinu í Kópavogi. Myndir þær, sem höf. bregð- ur upp af ferðum sínum eru, með alt öðru móti en venja er, enda sér hann margt og skynjar þótt þoka og súld byrgi sýn. Það stendur á sama hvar gripið er of an i bókina, því að alstaðar er eitthvað nýtt, og hvergi hefi eg orðið var við endurtekning- ar, sem er tíðasti galli á leiðar- lýsingum. Höf. er furðu fund- vís á þjóðsögur og munnmæli, sem bundin eru við staði og ör- nefni, og lífgar það frásögnina mjög víða. En ef tirtektarverðast við bók- ina er, hve greinagóður maður með þekkingu á gróðri og dýra- lífi sér langtum fleira og finnur margþættari unaðssemdir á ferðum um Iandið en þeir, sem ferðast til að ferðast. Frásögn og still er lipurt og létt. Kaflarbókarinnar eru: Af Uxahryggjum að Arnarvatni. Hestaleit á heiðum (Arnar- vatnsheiði). Þrjár vikur á Kili. Að fjallabaki. Hjá eyðibýlum og veiðivötnum. (Milli Mýra og Dala). Á afrétti Hreppamanna. Öskjuferð sumarið 1936. Þeir, sem ferðast ætla um þessar slóðir, geta ekki fengið notalegri f erðafélaga ' með sér en bók Hjartar frá Skálabrekku, en hinir, sem verið hafa á þess- um stöðum, munu engu síður hafa gaman af að rif ja upp ferð- ir sínar á ný og athuga hve margt þeim hefir yfirsést af því, sem markvert var. Gallar bókarinnar eru helst til margar ritvillur og prent- villur, en eg tel útgefanda, hirð- prentsmiðju konungs, eiga sök á þeim. Prentsmiðjan ætti að sjá sóma sinn í því, að kalla inn öll þau eintök, sem út hafa verið látin, en láta prenta bókina aft- ur alveg villulausa. Bókin á það margfaldlega skilið, og minni kröfur er sannarlega ekki hægt að gera til útgefanda. Hákon Bjarnason. Tillögur samþyktar á Alþýðusambands- þinginu. Alþýlðusambandsþinginu yar slitið kl. 2 e. h. í gær. Voru eft- irfarandi tillögur samþyktar á þinginu. „1. Þingið lítur svo á, að þar sem dýrtið hefir aukist svo mjög sem raun ber vitni, og kaupgjald alt raunverulega mikið lækkáð frá þvi sem gilti og lagt var til grundvallar við útreikning samkvæmt ákvæð- uttl gengislaganna, beri brýn nauðsyn til að gera allar þær í'áðstafanjr, sem að gagni mættu verða til þess, að verka- lýðurinn fái kauphækkun, er nemi fyllilega því, sem dýrtið- araukningin hefir orðið eða kann að verða og þá einnig, að alt verði gert, sem hægt er til þess að koma i veg fyrir frek- ari aukningu dýrtíðar. 2. Þingið telur, að þar sem flest öll verklýðsfélög hafa nú sagt upp samningum um kaup og kjör, sé tilvalið tækifærí til þess að samræma kaupgjald- ið um land alt meira en unt hefir verið til þessa og sam- þykkir því, að öllum félögum innan sambandsins beri skylda til að senda sambandsstjórn til álits og athugunar uppkast að samningum, kaupkröfum og kauptöxfum, áður en lagt er fyrir atvinnurekendur og aug- Iýst. Þá sé og félögunum ó- heimilt að ganga éndanlega frá samningum viðatvinnurek- endur fyrr en sambandið hef- ir fyrir sitt leyti gefið sam- þykki sitt þar til. 3. Þingið ályktar, að útilok- að sé að taka upp samninga við Vinnuveitendafjélag ís- lands á "þeim grundvelli, sem hoðið er í bréfum þess til Al- þýðusambandsins. Enda telur þingið að ástæðulaust sé að óttast að " vinnfifriður verði ekki fullkomlega trygður, ef atvinnurekendur verða við þeim sjálfsögðu en mjög svo sanngjörnu kröfum um kjara- bætur, er verkalýðsfélögin koma til með að gera. 4. Þingið felur sambands- stjórn: að gera nú þegar ráð- stafanir til þess áð hefja samn- inga við ríkisstjórnina um kjör og kaup við opinbera vinnu og gera sitt ýtrasta til að koma því inn i samningana, að það kaup skuli greiðast, sem ákveðið er í taxta eða samningum þess verkalýðsfé- lags, sem næst er þeim stað, sem vinnan er framkvæmd á. Vinni verkamenn frá tveimtir eða fleiri verklýðsfélögum við framkvæmd verks skal þeim greitt samkvæmt taxta eða Frh. á 4. síðu. LEIKFJHJLAti REAKJAYÍKITR *» Ö L 1* TJII *» sjónleikur í 3 þáttum, eftir síra JAKOB JÓNSSON frá Hrauni. Frumsýning annað kvöld, (föstudag) kl. 8V2 Aðgöngumiðar seldir frá kl. 4 til 7 i dag. Hvers vegna auglýsið þér í Vísi? Það margborgar sig. Lækningastofa mín, Austurstræti 4, (húsi Thorvaldsensfél. inngangur frá Veltusundi), er opin alla virka daga kl. 11—12 f. h. Simi~3232. — Heimasími 4384. llaría Hallgrímstlotíir, læknir. Framhaldsfundur um HÚSSTJÓRNARMÁL REYKJAVÍKUR verður haldinn í Kaupþingssalnum annað kvöld kl. 8. Konur heðnar að f jölmenna. Lyftan í gangi. Undirbúningsnefndin. H^ert dagrblaðanna er ódýrast? Rúðug^lei* 3S 4, 5 og 6 millimetra og SLlPAÐ GLER (búðarúður) fyrirliggjandi. Ll!UVI(i 8TORR. KOLA^KUFFUR nýkomnar. GEYSIR VEIÐARFÆRAVERSLUN. )) BfeTmHi 1 Olsem (( s 7 Hér með tilkynnist, að jarðarför móður og tengdamóður okkar ekkjunnar Margrétat? Magnúsdóttur, fer fram föstudaginn 22. nóvember og hefst með bæn á heimili hennar, Karlagötu 20, kl. 1 ef tir hádegi. Guðlaug- Jónasdóttir. Þorlákur Guðmundsson.

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.