Vísir - 29.03.1941, Qupperneq 2

VlSIR
Sigurðiir Esœerz, bæjjarfó^eti:
„DANSKA EYJAN ÍSLAND"
VÍSIR
DAGBLAÐ
! Útgefandi:
BLAÐAÚTGÁFAN VÍSIR H.F.
Ritstjóri: Kristján Guðlaugsson
Skrifst.: Félagsprentsmiðjunni
Afgreiðsla: Hverfisgötu 12
(Gengið inn frá Ingólfsstræti)
Símar 1 6 6 0 (5 línur).
Verð kr. 3,00 á mánuði.
Lausasala 15 og 25 aurar.
Félagsprentsmiðjan h.f.
Þ j óðbúningurinn
aÐ er orðið sjaldgæft að
sjá ungar stúlkur á íslenzk-
um búnirigi. í morgun gengu
Kvenúaskólastúlkur um götur
bæjarins á peysufötum, sumar
með slegið sjai og sumar á
möttli, Mcnn sneru sér .við og
liorfðu á þcssa nýjung, eins og
undur hefði skeð. Fyrir nokkr-
um vikurn höfðu stúikur, sem
nám .stunda í Yerzlunarskólan-
um klæðst þjóðbúningi og geng-
ið um göturnar ásamt náms-
sveinum skólans. En eftir þvi,
sem frá var sagt í blöðum
höfðu námssveinarnir verið í
hálfgerðum skripabúningum,
gömlum lafafrökkum með af-
káralega hattkúfa o. s. frv.
Menn vita ekki almennilega,
hvað þessar peysufata-prósess-
íur tákna. Er' ætlunin sú, að
sýna, að þjóðbúningur íslenzkra
lcvenna skarti vel á höfuðstað-
armeyjum á þvi herrans ári
1941, eða er verið að gera gys
að þjóðbúningnum?
Mönnum gæti dottið hið síð-
ara í hug, þegar ungu stúlk'um-
ar í þjóðbúningnum eru i fylgd
með mönnum, sem búnir eru
likt þvi að þeir séu að fara á
grimudansleik.
Fyrir nokkrum árum lieyrð-
ust raddir um það, að isjenzkir
karlmenn ættu að taka upp
fornbúning og koma þannig
klæddir á þúsund ára hátíðina
á Þingvöllum. Sú hugmynd
fékk rothöggið við ( það, að
manni einum, sem Reykvíking-
ar þekkja, voru gefin litklæði,
atgeir og skjöldur. Og sást
hann síðan ríðandi á götum
bæjarins í þessari múnderingu.
Hugmyndin um fornbúning
karia álli sér engar rætur með-
al almennings. Þess vegna var
hægt að ganga af þeirri lirig-
mynd dauðri rheð þvi að gera
gys að henni.
Þjóðbúningur kvenna á allt
önnur og meiri ítök 1 hugum
manna. Sá þjóðbúningur náði
festu, einmitt á því tímabili
sem þjóðernisvakning okkar
náði hæst. Á seinni árum hafa
tignustu konur landsins klæðst
þessuni búningi við hátíðleg-
ustu lækifæri. Frú Ragnheiður
Hafstein klæddist skautbúningi !
við lconungsheimsóknina 1907. j
Frú Ánna Klemensdóttir var í j
skatitbúningi á Alþingishátíð-
inni 1930. Núverandi forsætis-
ráðherrafrú hefir einnig verið
í islenzkum skautbúningi við
hátíðlcgustu tækifæri. Enginn
maður hefir hneykslast á þessu,
innlendur eða útlendur, nema
ef vera skyldi einhver lítt
menntaður uppskafningur. Öllr
um öðrum liefir þótt þetta vel
fara.
Það dylzt engum, að íslenzkl
kvenbúningurinn, bæði peysu-
fötin og skautbúningurinn, er
mjög tígulegur. Hinsvegar er
hann vafalaust ekki eins þægi-
legur og sá kvenhúningur, sem
almennt tíðkast um þessar
mundir. En þess er þá einnig
að minnast, að þó tízkan hafi
nú um sinn verið sú, að kven-
fólk hafi mátt klæðast þægileg-
um búningi, þá er ekki langt
síðan að konur í öllum menn-
ingarlöndum gátu ekki sýnt sig
utan svefnherbergis síns, nema
„Eru hættui’nar hvergi nema
fx'á Dönum?“ segja þeir, sem
vilja láta allt réka á reiðanum
í sjálfstæðismálunum. — Svo
færist spekingssvipur yfir and-
litin, mikill og ólseigur — sem
enginn rök geta unnið á. —
Sannai'lega eru hætturnar al-
staðar. í kringum strendur
landsins eru tundurduflin. Á
leiðinni til Englands eru kaf-
bátarnir og þar bíður^dauðinn
í hverji spori. Hai’mafregnir
siðustu daganna eru vottur um
það. Hið ægilega mannfall í liði
voru sýnir það betur en nokkuð
annað. — Og svo nú síðast
hafnbannið á hina „dönsku
eyju ísland.“
En allar þessar liættur
minnka eigi við það, þó vér af-
hentUm það sjálfstæði, sem vér
höfum, eða gæfumst upp í
sjálfstæðisbaráltunni. — Þess
vegna er spui'ningin út í loft-
ið, spurningin um dönsku liætt-
una í þessum skilningi. — Og
vér sjáum, að þó Þjóðverjar
skoði oss sem danska ey, þá
hlífa þeir oss eigi fyrir það. —
Og þó vér bæðum fyi'irgefning-
ar á allri sjálfstæðisbaráttu
vorri, þá væri oss eigi hþft fyr-
ir það. — Og þá vér héldum
alla samiiiiiiga vora, yrði oss
eigi hlíft fyrir það. — — En
annað mál er: Yér liöfum
lialdið alla samninga vora og
ætlum að halda alla samninga
vora. —
Á þeim grundvelli skrifa eg
þessa grein.
Þegar Danir voru herteknir,
tókum vér konungsvaldið í vor-
ar hendur, og í vorar hendur
tókum vér meðferð utanríkis-
málanna. — Og vér gerðum,
þetta tafarlaust.— — og það
þótti nauðsynlegt að gera þetta
! tafarlaust, ekki aðeins vegna
innri nauðsynjar vorar, heldur
einnig til að leggja áherzlu á
það út á við, að vér værum
sjálfstæð þjóð og að örlög vor
væru því ekki háð örlögum
sambandsþjóðar vorrar. — —
Þjóðin var þinginu þakklát fyr-
ir þetta . Ráðstafanir þessar
voru gerðar með þingsályktun-
artillögu. Önnur leið varð eigi
farin, svo bráðan bar þetta allt
að. —
------Eitt ár er nú liðið frá
atburðum þessum. Síðan höf-
um vér verið herteknir og mun
þær væru reyrðar og skrúfaðar
í mestu pyntingartæki. Enginn
ætlar á, það, nema sú tízka
kunni að koma upp aftur, hve-
nær sem vera skal.
En hvað sem því líður er sízt
af öllu ástæða um þessar mund-
ir, til þess að draga dár að þjóð-
búningi íslenzkr^a kvenna. Við
verðum áreiðanlega fyrir nógu
miklum erjendum áhrifum,
þótt við gerum ekki leik að þvi,
að rifa niður það sem íslenzkt
er. —
Vér viljum því skilja það
svo, að þær skrúðgöngur, sem
ungar stúlkur höfuðstaðarins
ganga nú i íslenzkum kvenbún-
ingum, séu til þess gerðar, að
koma þjóðbúningnum að nýju
lil vegs og virðingar. Það ætti
að vera metnaður íslenzkra
kvenna, að eiga búning sinnar
eigin þjóðar. Og þær þurfa ekki
að óttast, að þær gangi síður
í augun fyrir það. Á þessum
tímum ættum við að leggja
fulla rækt við þjóðlega háttu.
Okkur er ekki ofborgið, þótt
við viljum sjálfir vera Islend-
ingar og sýnum að við viljum
það.
a
aðeins vikið að því síðar. —
Ríkisstjórnin liefir farið með
æðsta valdið. Og enginn ber
ríkisstjórninni á brýn, að nokk-
; ur mistök hafi í því efni orðið
af liennar hendi. En hitt er
inönnum Ijóst, að það er í eðJi
sínu ótryggt, að slíkt fyrir-
komulag sé á meðferð æðsta
valdsins til frambúðar. Hitt er
mönnum og ljóst, að ekki verð-
ur búið tryggilega um æðsta
valdið, nema með stjórnar-
skrárákvæðum; þjóð, sem
byggir framtið sína á lýðræðis-
grundvelli, verður að hafa sinn
eðlilega íhlutunárrétt um skip-
un æðsta valdsins. Um þetta
ættu aílir að geta orðið sam-
mála. — En skiptir þetta svo
miklu máli, þó vér ráðstöfUm
æðsta valdinu til bráðabirgða
með þingsályktunartillögu, og
gleymum okkar eigin stjórnar-
skrá eða látum hana víkja fyrir
þingsályktunartillögu ?
En livar er nú vissan fyrir
því, að timinn verði stuttur?
Og þó timinn yrði stuttur, þá
mætti ráðstafa æðsta valdinu
svo, að þjóðfélagið gæti sporð-
reistst. — Nú er verið að tala
um að taka æðsta valdið úr
höndum ríkisstjórnarinnar og
leggja það i liendur ríkisstjóra.
— En ekki á að spyrja þjóðina
um þetta. Þetta á að gera með
þingsályktunartillögu. — —
Hvernig er aðstaða ríkisstjór-
ans? Á hann að vera# ríkisleið-
togi eða á liann að vera fulltrúi
konungs og vaka yfir að gamlir
og nýir eiðar verði lialdnir. —
Þingið ætlar að skipa ríkisstjór-
ann eftir að búið er að sam-
þykkja þingsályktunartillög-
una. — Þjóðin fær hvorki tæki-
færi til að ákveða, hvort hún
vill hafa ríkisstjóra, eða livaða
vald hann á að liafa. Þetta á að
gera að henni fornspurðri. —
Þetta virðist mér vera með öllu
rangt. Og svo gæti verið, að
örðugra yrði að losna við þetta
fyrirkomulag en koma því á.
Vér, sem trúum á lýðræðis-
grundvöllinn, liorfum áhyggju-
fullir á það á þeim hættutím-
um, sem yfir vofa, að lýðræðið
skuli virt að vettugi. — Ennþá
hræddari verðum vér, er vér
lieyrum, áð ef til vill sé í ráði
að láta kosningar ekki fara
fram. Með því eru þing-
mennirnir vátryggðir gegn
kjósendunum. Stjórnarskráin
er helgur dómur, sem þjóðin á.
Þegar stjörnarskránni er vikið
til hliðar og kjósendum lands-
ins er vikið til hliðar '— þá
spyrjum vér: er ekki búið að
víkja lýðræðinu til liliðar? —
Og þeir tortryggnu spyrja,
hvort eigi sé verið að leggja
JijóðbraUtina upp í einræðið. —
Annars Iangar mig til að skjóla
því hér inn, að mér finnst jafn-
vel að hin pólitíska skipulagn-
ing sé orðin hættuleg fyrir lýð-
ræðið og þingræðið. Stundum
finst manni hún svo kröftug,
að í einu vetfangi niegi skipu-
leggja sál og samvizku manna,
jafnvel í stórum, afdrifaríkum
málum fyrir þjóðina. — í henni
felast hættur fyrir þingræðið,
því það þykir bera á því, að
foringjarnir, sem nú eru svo
voldugir, vilji mjög þgjarnan
sjá menn í flokki sínum, sem.
bera við, liiminn.
Formaður Sjálfslæðisflokks-
ins, atvinnumálaráðherra Ólaf-
ur Thors, hefir gert ýtarlega
grein fyrir því, að rifta megi
sambandslagasamningnum. —
Bendir hann á það, sem hver
einaáti kjósandi hlýtur að sjá,
að samningurinn er vanefndur.
En mál sitt styður liann með
þvi, að vísa í álit liins eina þjóð-
réttarfræðmgs, sem vér eigum,
borgarstjóra Bjarna Benedikts-
sonar próf. En enn styður liann
mál sitt með því að vísa í fræga
þjóðréttarfræðinga, sem þekkt-
ir eru um allan heim. Hæsta-
réttardómarar vorir liafa látið
uppi álit um málið, sem ekki
liefir verið birt, og fer ýmsum
sögum um, hveunig það sé. —
Fyrir oss hlýtur það að skipta
meslu máli, að heimsfrægir
þjóðréttarfræðingar lita svo á
að rifta megi samningnum, þvi
að í hinni víðu veröld er auð-
vitað álit slíkra manna talið
, öruggt. Vér liljótum að vera
formanni Sjálfstæðisflokksins
þakklátir fyrir, að hann liefir
rannsakað mál þetta svo ýta.r-
lega, og eg er í engum vafa um
að treysta má á það, að löglega
megi rifta samningnum. — En
þegar sú niðurstaða er orðin ör-
ugg, þá er rifting samningsins
af vorri liendi jafn lögleg og
vér liefðum sagt samningnum
upp samkv. 18. gr. sambands-
laganna. Með réttu geta því eigi
stórveldin eða riokkrir aðiljar
fyrir utan oss átalið oss fyrir
að rifta samningnum.
Það er því ekki.aðeins réttur
fyrir alþingi, að rifta samn-
ingnum, — en það er slcylda
alþingis, og enginn getur leyst
alþingi frá þeirri skyldu nema
þjóðin. — — Og mér er sem
eg sæi framan í kjósendur
landsins, ef alþingi bæði urii
leyfi til þess að falla frá
riftingunni — bæði um leyfi til
að mega halda áfram 6. gr. og
7. gr. sambandslaganna, leyfi til
þess að framlengja ábúðarétt
Dana og rétt þeirra til að fara
með utanríkisniálin.
Það kæmi enginn aftur, sem
legði þessa spurningu fyrir
kjósendurna. Að þeirn yrði að
leita í hinum pólitiska kirkju-
garði. — En um það ætla eg
ekki að ræða, hvaða áskrift yrði
á legsteinunum.
Því hefir verið lialdið fram
að með því að nota riftinguna,
sýndum vér Dönum óvenju lít-
inn drengskap og bökuðum
þeim mikinn sársauka. — Eg
óska þess innilega, að Danir fái
aftur öll umráð yfir sínu landi
og megi eiga það kvaðalaust á-
fram. —- Eg óska þess innilega,
að íslendingar fái full umráð
yfir sínu 'landi og megi eignast
það kvaðálaust.------- En eg get
ekki óskað þess, að Danir megi
balda áfram rétti þeim, sem
þeir liafa yfir íslandi. — En
sársauki sá, sem að þeim er
lcveðinn, ef vér riftum, er þá
aðeins fyrir það, að þeir missa
rétt sinn yfir landi voru, en vér
eignumst liann. — Getur nokk-
ur íslendingur tekið þátt í þess-
um sársauka Dana? -—- Sams
lconar sársauka muridu þeir og
finna, ef vér segðum samhands-
lögunum upp samkvæmt 18.
gr. sambandslaganna. — Dön-
um hlýtur að liafa verið Ijóst,
samkvæmt yfirlýsingum þing-
anna 1928 og 1937, að vér ætl-
liðum að segja sambandslögun-
um upp. Riftingin kemur þvi
3 árum fyrr en uppsögnin, og
riftingin er eins og uppsögnin
liður í eðlilegri framþróun
sjálfstæðismála vorra.
Vér sömdum við Dani 1918.
Vér keyptum uppsagnarréttinn
dýru verði. Vér létum Dani fá
réttinn samkv. 6. gr., ábúðar-
réttinn, sem eg hef lcallað, og
vér létum þá fá réttinn samkv.
7. gr. — réttinn til að fara með
utanríkismálin. Það var ekkert
smáræði, sem vér gáfum fyrir
uppsagnarréttinn. Og þó var
hann svo þröngur, að % þjóð-
arinnar verða að greiða at-
kvæði og % af þeim % verða
að segja já, til þess að uppsögn-
in yrði gild, og enn urðu %
sameinaðs alþingis að greiða at-
kvæði með uppsögninni.--------
En hvernig stendur á, að vér
eigum rif tingarréttinn ?; Það
stendur svo á því, að sjálft lífið
liefir skorið úr því, að sam-
bandið milli vor og Dana er ó-
eðlilegt — en sjálfstæðiskröfur
vorar eðlilegar. í síðasta stríði
sáum vér, að oss var enginn
styrkur að Dönum. í þessu
striði er það orðið augljóst, að
þó Danir væru allir af vilja
gerðir, þá geta þeir eigi gegnt
skyldum þeim, er þeir hafa tek-
izt á hendur gagnvart oss,
skyldum,, sem þeir sjálfir gerðu
kröfur til að mega takast á
liendur.
Og öllum má vera ljóst, að
þegar vér á alvörustundum í
lífi þjóðarinnar verður einir að
fara með inál vor, en Danir geta
eigi veitt oss brautargengi það,
er þeir hafa heitið oss, þá ósk-
um vér ekki, að biðja þá að
fara með mál vor, þegar allt
leikur í lyndi.---— Og þetta
verður þeim mun eðlilegra frá
vorri hlið, þar sem Danir liafa
þröngvað upp á oss aðstoð sinni
við meðferð mála vorra. —
Þetta er sannleikur, sem eg sé
ekki ástæðu til að þegja yfir —
enda vita allir þetta.
Konungur vor hefir heldur
eigi getað framkvæmt þau
slörf er á lionum hvíla. — Það
er fullyrt, að þegar sambands-
lögin eru úr sögunni, þá muni
liann ekki óska að verða kon-
ungur hér framvegis, enda ó-
líklegt, að Danir óskuðu þess.
Stauning sagði, að utanríkis-
málin yrðu að vera þar, sem
konungurinn væri. Nú er auð-
vitað, að utanríkismálin verða
hér, þegar sambandslögin eru
úr sögunni — svo Stauning hef-
ir ef til vill skorið á hnútinn.
— Annars virðist litið svo á,
að óeðlilegt sé að erlendur mað-
ur, sem aðeins kemur hér endr-
um og sinnum fari með æðsta
valdið. Og þó menn liér beri
hlýjan hug til konungs vors, þá
verður það að ráða mestu, sem
þjóðirini er fyrir beztu, og
verður þvi sá maður, sem fer
með æðsta valdið, að vera bú-
settur hér i landinu. Þetta er
því einnig í samræmi við þær
eðlilegu kröfur, sem lifið gerir.
Eg sé því ekki betur en það
sé einfalt og óbrotið mál, að
lýsa yfir á alþingi, að sam-
bandslagasamningnum sé rift-
að og breyta svo stjórnar-
skránni og búa tryggilega um
æðsta valdið, enda geng eg út
frá því, að þjóðin mundi vilja
leggja æðsta valdið í heridur þar
jil kjörnum forseta.
Þessi leið, sem eg nú liefi ráð-
ið til, að yrði farin, hefir verið
talin hraðfara leiðin og þeir
liraðfara menn, er henni fylgja,
— en það sem óslciljanlegra er
-— hún hefir eínnig verið köll-
uð hættuleiðin. En hætturnar
liafa allar verið ímyndaðar og
byggðar á, því, að riftingin væri
eigi lögleg og þykir mér því
eigi ástæða til að eyða frekarí
crðum að þeim.
Hin leiðin er hin, svokallaða
hægfara leið — sem einnig er
kölluð áliættulausa leiðin. Sam-
lcvæmt henni er gert ráð fyrir
að beðið sé nú um, endurskoð-
un, en fyrirvari þó tekinn um J
riftinguna, en ef ekkert sérstakt
komi fyrir, þá sé sambands-
lagasamningnum sagt upp sam -
kvæmt 18. gr. laganna. I milli-
bilsástandinu, þar til uppsögn-
in fer fram, sé æðsta valdið lagt
í hendur ríkisstjóra, er eg gat
um áðan. Ef beðið yrði um end-
urskoðun, þá er riftingin raun-
ar úr sögunni að'jiví er virðist.
Hvert á annars að senda endur-
skoðunarbeiðnina? — Auðvitað
ætti að senda liana til Dana. En
væntanlega geta þeir eklcert
gert i því máli. — Raunveru-
verulega myndu það vera Þjóð-
verjar, er ákvæðu livernig yrðí
tekið í endurskoðunarkröfuna.
-----Og hver veit nema þeir
sendu oss einhver skilaboð, sem
örðugt yrði að talca afstöðu til.
Væri ég ráðherra, mundi ég á
engan liált þora að biðja um
endurskoðun. — Mundi ekki
vilja taka ábyrgð á þeirri orð-
sendingu. Endurskoðunarkraf-
an er þvi fyrsta bættan á liæg-
fara leiðinni. Þó er verulegasta
hættan sú, að þegar ófriðnum
væri lokið, þá mundu liin stóru
mál vor vera óútkljáð. Danir
hefðu þá enn ábúðarrétlinn og
réttinn til að fara með utanrík-
ismálin. Og spursmálið, að „den
danske 0“ mundi þá fremur
geta komið fram, þar sem vér
að gefnu tilefni liristum ekki
nafnið af oss, með þvi að láta
staðreyndirnar tala, þegar tæld-
færið barst upp i liendurnar á
oss.
3. hættan er, ef vér förum
liægfara leiðina, þá víkjum vér
stjórnarskránni til hliðar um
langan tíma, og eg hygg, að
bæði geti stafað hætta af því,
eins og eg vék að áður, og svo
hitt, að þetta mun eigi þykja
bera vott um mikinn stjóm-
málaþroska. —
4. hættaif er að uppsögnin
gæti misheppnazt, af því að vér
næðum ekki nægri þátttölcu. —
Hægfara leiðin býður upp á
þessa hættu, því að ef vér slepp-
um riftingunni og réttinum
samkvæmt henni, þá mundi
það verka sljófgandi á þjóðina.
------ Nú eru ýmsir farnir að
tala um að vér náum /aldjneí
markinu, af því að foringjar
vorir, sumir að minnsta kosti,
séu eigi nógu árvakrir. — —
Einn maður spurði mig, hvað
Danir liefðu gert við þjóðarsál-
ina — eða þann liluta af lienni,
sem birtist í framkomu foringj-
anna. Eg lield að Danir, sagði
hann, hafi með „dipIomati“
sínu strokið hana eins og kött,
strokið liana þangað til hún
fór að mala — eins og þegar
ketti er klórað halc við eyrun. -—-
Og hve mikið mundi eigi mega
klóra bak við eyrun í 3 ár.----
Eg ámælti manninum freklega
fyrir þessi ummæli. -— — En
svona er það. Eftir að eg hafðl
rekið hann út, og sýnt þannig
tryggð mína við þjóðstjórnina
-----— þá heyrðist mér and-
skotans kötturinn vera að
mala----------—.
— — Eg sé ekki betur en að
hægfara leiðin sé hættuleiðin.
— Saga vor sýnir, að það
voru aldrei hægfara mennirnir,
sem unnu sigrana í sjálfstæðis-
málum vorum. — Þeir flæktust
fyrir.-----En annað mál er, að
þeir voru mjög glaðir, er sigr-
arnir voru unnir. — Eg borfði
á það 1. desemher 1918, er fáni
vor var dreginn að hún; þá
grélu sumir liægfara menn af
gleði, og í barnslegri einfeldni
sinni héldu þeir að Danir hefðu
gefið oss sigurinn---------þeir
trúðu ekki á að vér hefðurn
unnið hann. —
Hraðfara leiðin er, eins og eg
hefi tekið fram, örugga leiðin.
Vér hendum hið stóra augnablik
á lofti, augnablikið, sem for-
sjónin sendi oss, og riftum
samningnum. Vér tryggjum
æðsta valdið með stjórnarskrár-
breytingu og þjóðin kýs sjálf
sinn forseta. — Þegar stríðinu
er lokið hýr hér í landinu þjóð,
sem hefir reist framtíð sína á
lýðræðisgrundvelli, þjóð, sem á