Vísir - 11.10.1957, Blaðsíða 3

Vísir - 11.10.1957, Blaðsíða 3
Fösíudaginn 11. október 1957 vlsœ Hvað gerðist raunverulega? Fallhlífahermenn frá Englandi unnu á Heydrich á Prag-götu. 1 99kiikÍiaði*% en sprvnfjijtin hvnst ekki. Ivhir Sidney Z. Eliler. í sepíember 1941 var S.S.-foringinn Reiuhard Heydricli útnefndur ríkisverndari í Bælieimi og Mæri. Hann var einn af Jæim, sem sköpuðu öryggislögregluna þýzku og menn óttuðust liann mjög. Nafn hans var tengt liinum miklu hreinsunum, fangabúðumim og aftökuniun. Þegar • Heydrich varð ríkis- vemdari, sté hann.i fyrsta sinn frar/i úr liáifi'ökkri lögreglunnar og í kastljós^ stjórnmálanna. Hann var aðeins 37 ára og að dómi margra hækkandi stjarna meðal nazistaleiðtoganna. Hann ætlaoi sér ekki að vera lengi í Prag. Og sennilega hefir hann hugsað sér að hann fengi enn hærri stöðu þegar hann kæmi til Berlínar, yrði ef til vill eftir- maður S.S.-foringjans Himmlers, sem ■ hann áreiðanlega skaraði fram úr að mörgu leyti. Verk hins nýja rikisverndara var tvöfalt: að eyðileggja hina andnazistisku hreyfingu og þrýsta fólkinu i Tékkóslóvakíu til meiri þátttöku í styrjöldinni. Heydi'icli hafði næga reynslu í aðférðum til að koma þessu í verk. Fyrsta daginn eftir komu sína til Prag skipaði hann svo fyi’ir'. til a.ð kenna mönnum og hraiðá þá, að framkvæmdar skyldi margar aftökur. í fyrstu virtist svo, sem alls- konar mer.n hefðu verið teknir af lífi, en i rauninni höfðu þeir verið. valdir af ráðnum hug: t.d. stjórnmálamehn, föðurlandsvin- ir úr andspyrnuhreyfingunni, verkamenn úr verksmiðjum, á- kærðir fyrir skemmdarverk, og bændur, sem voru á eftir tíman- um með að afhenda afurðir sín- ar. Og aftökurnar héldu áfram allan valdatima Heydrichs, en við endalok valdatímans náðu þær þó furðulegasta hámarki. „Anthropoid". Langt frá Prag, í Norður Skot- landi, var stofnun með litið á- berandi nafni. „Sérstakur þjálf- unarskóli''1 hét hún. t>ar voru út- valdír hermenn þjálfaðir fyrir séi’stök störf á meginiandinu, sem hersetið vár af nazistum. Meðal þeirra beztu sem gengu á þennan- „skemmdarverkaltá- skóla“ voru tveir liðþjálfar úr her Tékkóslóvaldu á Brellandi, Jan Kubis og Josef Gabcik. Var sá fyrri Tékki frá Mæri en sá síðari var Slovaki. Þegar þeir höfðu lokið þjálfun sinni mynd- uðu þeir tvimennings„flokk“, er hafði afar áríðandi verkefni. Á leynimáli fékk flokkur þeirra nafnið „Anthropoid". Þann 28. des. 1941 fóru þeir af stað vel útbúnir með fölsk vega- bréf, vopn og peninga frá Ing- meri-flugvellinum fyrir utan Lundúnir, með Halifaxflugvél. Klukkan tvö um nóttina var þeim sleppt út i snjó og vetrar- veðri yfir Bæheimi, sem nazistar réðu fyrir. Lending fallhlífahermannanna tókst ekki vel. Flugstjórinn hafði reiknað skakkt og skot frá loft- varnarbyssunum þýzku gerðu lika sitt til. Þeir lentu hér um bil 22 km. frá Prag í staðinn fyr- ir áætlaðan stað í vesturhluta Bæheims. Þegar þeir komu niður meiddist Habcik einnig á öðrum fæti, svo að hann átti erfitt um að hreyfa sig í nokkurar vikur. Nærri teknir til fanga. Allt þetta gerði að engu þær fyrirskipanir, sem þeir höfðu fengið og varð þess valdandi, að þeir hröktust til og frá og varð það ertandi fyrir taugar þeirra og oft lá við sjálft, að þeir væru haædteknir af þýzkum hermönn- um. Það liðu vikur áður en þeir gætu komið sér fyrir og verið hlutfallslega öruggir hjá áreið- anlegum andspyrnufjölskyldum í Prag. Þá fyrst gátu þeir farið að búa sig undir að fullgera starf sitt. Af mestu þolinmæði söfnuðu þeir sér fræðslu um dag- legt starf ríkisverndarans, því að SS-hershöfðinginn Reinhard Heydricli, einn miskunnarlaus- asti lögregluforingi nazista, var útnefndur verndari Bæheims og Mæris í september 1941. Níu mánuðu msíðar dó hann af sár- um sínum í sjúkahúsi í Prag. verk þeirra var hvorki meira né minna en það, að greiða ban- vænt högg forustumanni nazista- lögreglunnar, að myrða Rein- hard Heydrich. Með hjálp ýmsra leiðbeininga f rá. neða n j arðarhrey f i n g unn i, sem teygði sig i allár áttir, voru nú gerðar margar áætlanir og þeim aftur hafnað: árás með skriðdrekabana á einkalest Heydrichs; sprenging í skrif- stofu hans; árás á bil hans með því að strengja linu yfir skógar- veg nálægt Panenske Breyany, sem var höll fyrir utan Prag og hinir þýzku rikisverndarar höfðu slegið hendi sinni á, sem opin- beran bústað. Loksins í maí 1942 var árásin fastákveðin. Hún átti að gerast í einni af útborgum Pragar, en þar ók Heydrich dag- lega um á leið til skrifstofu sinn- ar. Þann 26. maí ákvað Heydrich nokkrar mikilvægar breytingar á stjórnarfari verndarríkisins. Ýmisar greinar, sem Tékkarnir áttu sjálfir að sjá um, svo sem vinnumál og glæpamál, áttu nú að heyra undir hina þýzku stjórn. Jafnframt fékk hin svo- kallaða tékkneska stjórn skipun um að koma á skylduvinnu fyrir Brotínám Mussolinis. Það var eitt anesta dirfsku- hragd styrjaidaráranna. Adólf Hitler gekk inn í iier- bergið hægum skrefum. Hann heilsaði okkur með uppréttum armi — kveðju, sem okkur var kunn af ótal ljósmyndum. Hann var í látlausum, gráum einkenn- ■ isbúningi með opnu hálsmáli, er ' sýndi hvíta skyrtuna og s\'art hálsbindi. Á vinstra boðangnúm sá ég járnkrossinn af æðstu gráðu, er hann hafði fengið í fyrri heimsstyrjöldinni, ásamt . svarta borðanum, merki um sár : á vígvelli. Eg stóð þarna i réttstöðu her- fnanna með fimm öðrum liðsfor- ingjum; tvéimur úr hernum, tveimur úr ílugheriium og ein- um úr SS-sveitunum. Þetta var 23. júlí 1943. Við höfðum allir ver ið kallaðir í skyndi til leyni- stöðva foringjans, langt inni í skógum Austur-Prússlands. Plitler bað aðstoðarforingja sinn að kynna þann okkar, sem stóð lengst til hægri fyrir sér. Eg heyrði hinn dimma málróm hans, er hann spurði hvatskeytlega nokkurra spurninga. Málróminn kannaðist ég við úr útvarpinu, hann var auðþekktur. I þetta skipti veitti ég sérstaklega eftir- tekt hinum mjúka, austiu’riska málhreim. Allir liðsforingjarnir, sem voru á undan mér, skýrðu á stuttorð- an og hermannlegan hátt frá hernaðarferli sínum. Að síðustu stóð Hitler fyrir framan mig og rétti mér höndina. í fjórum setn- ingum skýrði ég frá fæðingar- stað mínum, menntun, hernaðar- ferli og þáverandi starfi. Hann horfði beint framan í mig og hafði ekki augun af mér. Svo gekk hann nokkur skref aftur á bak, leit yfir röðina og spurði hvatskeytlega: „Hverjir ykkar eru kunnugir á Italíu?" Eg var sá eini sem svaraði. „Eg hef tvisvar komizt suður til Neapel, foringi." Hann beindi annarri spurngu til þess, sem hann hafði spurt fyrst: „Plvað er álit yðar á Ital- | íu?“ allan tékkneskan æskulýð. Næsta dag ætlaði Heydrich að fljúga til Berlínar til þess að gefa skýrslu um hinar róttæku aðgerðir sinar. En það varð ekki af flugferðinni. „Refsinornin" hafði fyrir löngu liafið undir- búning sinn og var nú loks reiðu búin til að láta höggið dynja. Hirti eldii um lífvörð. Morguninn 27. maí var skín- andi og hlýr sólskinsmorgunn. Ríkisverndarinn átti öflugan, op- inn Mercedes-Benz bil og hann lagði þennan morgun af stað í sína daglegu ferð til Prag. Heyd- rich var ætlaður lífvörður og voru það 4 lögreglubílar, en hann var svo viss um öryggi sitt að hann vildi ekki hafa lífvörðinn. Hanit hafði einn mann með sér, Klein að nafni, sem var úr líf- veröi hans og var bílstjóri hans. Þetta gerði árásina auðveldari. Staðurinn fyrir árásina var vel valinn, það var kröpp beygja í útborg Pragar, þar sem allir bil- ar urðu að hægja á sér, svo að ferðin varð á við fótgangandi 20,000 Tékkar týndu lífinu. Bardagarnir að baki vígstöðvunum. Fyrir rúnium 15 árum þ. 27. maí 1942, myrtu Tékkar Reinhard Heydrich rikis- verndara Bæheims og Mæris og forystuniann öryggislög- reglu Hitlers. Samkvæmt skoðun Hitlers var Heydricli óbætanlegur maður, enda varð eftirleikurinn eftir þvi. Um það bil 20.000 Tékkum (þar á meðal öllum karlmönn um í smábænum Lidice) var á næstu vikum stUlt upp gagn I vurt byssukjöítum aftöku- sveitanna. Konmnmistar í Prag gera nú lítið úr morðinu á Heydrich, aðallega af því að sá, sem framkvæmdi það, i kom frá Englandi en ekki | Rússtandi. En tékkneski pró- i fesorinn Sidney I. Ehler segir hér frá atburðum og hefur i hann ejdt mörgmn ármn í að | rannsalca þetta mál og talað | við margu eftirlifandi Tékka. Tala atburðimir sínu máli og eru æsandi lýsingar á bardag- anum bak við vígstöðvarnar í , síðari heimsstyrjöldinni. Spurningin kom okkur á óvart og við tókum hana eins og henni væri beint til okkar allra. Svör- in voru hikandi: „Italía ... Mönd- ull samherji .... kommúnista bandalag ...“ Eg sagði skyndilega: „Eg er Austurríkismaður, foringi!" Það virtist óþarft að segja meira, þvi að missir þýzka Suður-Týróls, fegursta staðar á jörðunni, var viðkvæmasta umræðuefni hvers Austurríkismanns. Adolf Hitler starði á mig lengi og gaumgæfilega áður en hann sagði: „Hinir liðsforingjarnir mega íara. Eg vil að þér séuð kyrr, Skorzeny höfuðsmaður." Við stóðum tveir einir, augliti til auglitis. „Eg þarf að fela yður mjög á- ríðandi erindi,“ sagði hann. „Mússolini, vinur minn og sam- herji, var svikinn af konungi sín- 3^ mann. Þegar Mercedes Benz-bíll- inn nálgaðist beygjuna, gengur maður með regnfrakka á öxlinni í veg fyrir hann, varpaði af sér frakkanum og kom þá í ljós vél- byssa,sem hann bar upp að öxl sér. Maðúrinn var Jósef Gabcik, ein af beztu skyttunum í her Tékkóslóv’akiu í Bretlandi. En ekkert gerðist. Hann þi’ýsti æðisgenginn á gikkinn og skild- ist Gabcik þá, að byssan var eitt- hvað í ólagi og henti frá sér gagnlausu vopninu. 1 sarna augnabliki tók hinn maðurinn þátt í árásinni. Einhver hlutur dökkur og egglaga þaut gegnum loftið. Jan Kubis hafði vai-pað sprengju, sem sprakk aðeins tvo metra fyrir framan bílinn. Hann molaðist sundúr. og nam staðar. Ekkl dánlr. En farþegarnir vont ekki .daúð ir. Þeir skriðu út úr eýðilögðum bilnum og reyndu að elta árásar-, mennina með byssurnar á lofti. Þeir komust þó ekki langt. Ileyd- rich féll á götuna eftir nokkur spor og blæddi honum mjög. Hann hafði fengið sár vinstra megin, aftan til á mjöðm. Klein,. bilstjóri Heydrichs, var skotinn niður af Gabcik. eftir nokkra skothríð, við dyrnar á slátrara- jbúð þar nálægt. En á meðan þetta gerðist I komst allt í uppnáin í götunni, ' strætisvagn hafði numið staðar jrétt hundrað metra frá árásar- j staðnum. Hann var fullur af j fólki. Rúður vagnsins sprungu af loftþrýstingi frá sprenging- , unni og farþegarnir æddu um óttaslegnir og gei’ði það að verk- um að árásarmennirnir tveir gátu sloppið án þess að eftir þeim væri verulega tekið. Nú lá hinn hávaxni maður þarna á götunni, í rifnum ein- kennisbúningi og engdist af kvöl- um, og það leið nokkur stund áð- ur en það þekktist að þarna var ríkisyerndarinn sjálfur, sem menn óttuðust. Og hann var á- varpaður gætilega á lélegri þýzku. Bulovka sjúkrahúsið var þarna skammt frá. Tékkneskur lögregluþjónn stöðvaði flutn- ingabil, sem fór hjá og nú var ríkisverndaranum ekið til sjúkra hússins innan um sápukassa, sem á bilnum voru og klukku- tíma síðar var gerð á honum skurðaðgerð af áhyggjufullum þýzkum skurðlækni. Röng aðgerð. Meiðsli Heydrichs — brot úr bílnum höfðu farið inn í miltað Framh. á 9. síðu. um í gærdag og tekinn höndum af samlöndum sinum. Eg get ekki og vil ekki bregðast ágæt- asta syni ítaliu. Eg ætla að halda tryggð við hinn ágæta samherja minn og bezta vin; það verður að frelsa hann í skyndi, því ann- ars verður hann seldur í hendúr Bandamönnum. Eg ætla að fela ýður á hendur framkvæmd þessa björgunarstarfs, sem er ákaflega áríðandi að þvi er snertir fram- hald stríðsins.“ „Auk yðar mega aðeins fimm aðrir menn vita um þetta. Þér verðið að vinna með flughernum og fáið skipanir yðar frá Student hershöfðingja. Þér megið ekki tala við neinn annan og fáið all- ar nánari upplýsingar frá hon- um. Þér verðið fyrst og fremst að komast að hvar Mussólíni er niðurkominit. Eg endurtek, að þér ve'rðið að

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.