Morgunblaðið - 15.12.1946, Page 8

MORGUNBLAÐIÐ
Sunnudagur 15. dss. 1943
Dr. Björn Björnsson:
UM DÝRTÍÐA
Nú hafa nokkrar af augljós-
um og óhjákvæmilegum afleið-
ingum tekjuskattshækkananna
verið ræddar. Skulu því næst
hækkanir og breytingar toll-
anna teknar til athugunar.
Áður var bent á, að hækkun
tolla, §em nokkuð verulega ætti
að gefa ríkinu í aðra hönd,
hlyti óhjákvæmilega að hvíla
á öllum þorra neytendanna, þ.
e. launþegunum, en eftir er að
gera grein fyrir afleiðingum sí-
endurtekinna tollabreytinga,
bæði í hækkunar- og læKkunar
átt. .
Gerum ráð fyrir að grípa
þyrfti til allverulegra tolla-
hækkana, hvCpt sem það væri
vegna aflabrests, verðfails út-
flutningsafurðanna eða hvort-
tveggja.
Um leið og almenningur yrði
þess áskynja, að tollahækkan-
ir stæðu fyrir dyrum, myndi
hann, eftir því, sem kaupgeta
hans leyfði, láta greipar sópa
í versl. og kaupa þær vörur,
er vænta mætti að tollahækk-
unin næði til. Þegar tollahækh
unin væri skollin á, myndu
neytendur hinsvegar halda að
sér höndum, og ekkert kaupa,
í von um, að tollarnir yrðu lækk
aðir aftur.
Með þessu fyrirkomulagi
sköpuðust og nálega ótakmark
aðir möguleikar til viðskipta á
„svörtum“-markaði, og margs-
konar milliliðagróða. í verzlun-
um gæti orðið margskonar
verð á sömu vörunni á sama
tíma, nema verðið á öllum
vörubirgðum, sem tollahækk-
unin næði til, yrði hækkað þeg
ar tollar hækkaði og lækkað,
þegar hann aftur 'væri færður
niður, eða í þriðja lagi yrði
verðið í báðum tilfellum jafj'-
að milli birgða og nýrra vara,
sem kæmu á markaðinn.
Hvernig sem að væri farið
myndu hinar tíðu tollabreyting
ar hafa í för með sjer botnlaust
öngþveiti í viðskiptalífinu,
þpátt fyrir óskaplegan kostnað
við framkvæmd og eftirlit.
★
Ætla mætti, að tollahækkan-
ir á ýmsum „lúxus“-vörum,
myndu ekki hafa neinar skað-
legar afleiðingar fyrir allan
almenning, launþegana, jafnvel
hvað mikil sem hækkunin
væri. Skaðlaust væri t. d. að
leggja 100% toll á bifreiðir, al-
menningur hefði ekkert að
pera með að veita sjer slíkan
óþarfa.
Nú er fy?st á það að líta, að
allstór stjett manna hefir lífs-
framfæri sitt af þessu tæki, sem
auk þess er eina samgöngutæki
þjóðarinnar á landi.
I ársbyrjun í ár voru tæplega
5 þúsund bifreiðir á öllu land-
inu, og skiptust þær jafnt til
vöru- og mannflutninga. Af
bifreiðum alls voru 60% hér
í bæ, 71% af fólksbifreiðum og
48% af vörubifreiðum. A-f fólks
bifreiðum hér eru ca. 320 leigu
bifreiðir á stöðvum (þar af um
80% í sjálfseign bifreiðastjóra)
og um 100 almenningsbifreiðir.
Af vörubífreiðum hér erú ca.
420 leigubifreiðir, svo að segja
Athugasemdir við íiliögur hagfræð-
inganna Jónasar Haralz og Torfa
*
Asgeirssonar
Þriðja grein
allar í sjálfseign bifreiðastjór-
anna.
Talið er, að verð nýrra bif-
reiða, á ,,svörtum“ markaði sé
nú í kringum tvöfalt við kaup-
verðið (hið háa gangverð mun
þó naumast ná til nema vissra
tegunda bifreiða), og eldri bif-
reiða í hlutfalli við það, eftir
gæðum. Bifreiðastjórar hafa yf
irleitt ekki þurft að sæta þessu
verðlagi, en þeir sem hafa
neyðst til þess, verða að leggja
á sig þeim mun meira erfiði
en fjelagar þeirra, ef þeir eiga
að bera sama úr býtum.
'ér
Fargjöld myndu óhjákvæmi-
lega brátt verða að hækka,
vegna verðhækkunar bifreið-
anna, því að þau yrðu eins og
áður að miðast við hið opinbera
verð farartækjanna. Við það
skapaðist mikið og all-langvar-
andi ósamræmi í afkomu bif-
reiðastjóra-stjettarinnar, óverð
skuldaður hagnaður fyrir þá,
sem áttu nýlegar og góðar bif-
reiðir, þegar tollurinn var sett-
ur á, en almenningur yrði að
sæta hækkuðum fargjöldum á
öllum leiðum (nema ríkið
hlypi þar undir bagga og
greiddi niður fargjöldin, svo að
lögmál ,,bjargráðakerfisins“
ekki raskaðist).
Litlar líkur eru til að tollur
inn útrýmdi svartamarkaðinum
strax. Verðið þar fer eingöngu
eftir framboði og eftirspurn, og
gæti það því, til að byrja með,
vel hækkað frá því, sem áður
var, og þannig skapað þeim, er
áttu bifreiðir, enn aukna hagn
aðarmöguleika.
Þegar hinar margþættu tolla
(og skatta-) hækkanir hefðu
náð nægjanlega föstu kverka-
taki á kaupgetu almennings,
féllu bifreiðir að sjálfsögðu of-
an í þáð verð, sem væri á opn-
um markaði, en tollurinn
tryggði eigendum bifreiða,
sem keyptar hefðu verið áður
en hann hækkaði, örugglega
sömu hagnaðaraðstöðu og
svarti markaðurinn veitir
ýmsum nú. (Þyrfti ríkið því
sennilega að leggja sérstakan
skatt á þá alla, til þess að rjett
lætinu væri fullnægt).
★
Það er talinn mikill menning-
arauki víðast í löndum, að sem
flestir geti veitt sjer þetta fram
úrskarandi farartæki nútímans,
bifreiðina, og það í löndUm, þar
sem samgöngukerfið er orðið
svo fullkomið,að hægt er fyrir
tiltölulega lítið gjald að kom-
ast fljótt ög örugglega nálega
hvert á land sem er.
Á voru landi er ekkert op-
inbert samgöngukerfi, aðeins
haldið uppi ferðum á nokkrum
aðalleiðum. Hjer í Reykjavík
t. d. komast fjölskyldur, þar
sem börn eru á ýmsum aldri,
helst ekki út úr bænum að sum
arlagi, nema að hafa ráð á far-
artæki.
Að undanförnu hafa launþeg
ar hlotið ýmsar kjarabætur, og
þeir, sem sýnt hafa ráðdeild
og sparsemi, geta því veitt sjer
nokkru meira af líísgæðum en
áður. Eitt af því nauðsynleg-
asta, eftir að brýnustu lífsþörf
unum (húsnæði, fæði og klæði)
er nokkurn veginn fullnægt,
myndu flestir telja hæfilegt
farartæki, enda hafa fjölmargir
starfsmenn af ýmsu tagi eign-
ast litlar bifreioir að undan-
förnu. — Með 100% bifreiða-
tolli myndi sá möguleiki úti-
lokast. Kjarabæturnar hefðu í
einu vetfa'ngi veri;( gleyptar
með húð og hári af tollófreskju
ríkisins.
Hver, sem horfast vill í augu
vjð þær staðreyndir, sem bent
hefir verið á hjer að framan,
getur svo fullyrt, að þessi „lúx
us“-tollur snerti ekkert allan
almenning og sé honum óvið-
komandi?
■^r
Hækkun tekjuskatta og tolla
hefir nú verið rædd nokkuð
sem acjplúrræði í dýrtíðarvanda
málinu. Það er alveg ótvírætt,
að allar hækkanir af þessu
tagi, til verulegrar fjáröflunar
fyrir ríkið, mvndu hvíla með
meginþunga sínum á almenn-
ingi, launþegunum. Stórkostleg
óvænt hækkun tekjuskattsins
j og sífeldar breytingar tollanna
myndu auk þess leiða til sívax
andi og loks algjörðs glundroða
í efnahags- og viðskiptalífinu.
Sjálf framkvæmdin myndi
kosta ríkið síaukið starfs-
mannahald og stórkostlega
aukningu útgjalda því samfara.
Eins og áður hefir verið
minst á, er ókleift fyrirfram
! að gera nokkra sannsýnilega
,áætlun um þau útgjöld, er rík-
ið kynni að þurfa að taka á sig
vegna tillagna þeirra hagfræð-
inganna T. Á. og J. H. H., ef
ætti að framkvæma þær. En
það má gera sjer nokkra grein
fyrir hvaða tekna mætti vænta,
t. d. af einhverr! ákveðinni með
alhækkun tekjuskatts og tolla.
★
Láta mun nærri að tekju- og
eignarskattur (að meðtöldum
tekjuskattsviðauka og stríðs-
gróðaskatti) nemi í ár á öllu
landinu ca. 40 milj. kr. Engin
j aðgreining er til á tekju- og
eignarskattinum fyrir allt
land, en hjer í Reykjavík mun
cignaskatturinn nema ca. 6%
af framangreindum sköttum
samtals.
Væri tekjuskattsupphæðin
hækkuð um 50% alls, en sú
hækkun gæfi ekki fullar 20
milj. kr., hlyti hækkunin á lág-
og miðlungstekjum að vera
miklu meiri, því að skattar af
háum tekjum eru þegar orðnir
svo háir, að við þá er engu
verulegu hægt að bæta, án þess
að tekjurnar, sem þeir hvíla á,
þurkuðust út með öllu, og tekju
skattur af útgerðinni væri að
sjálfsögðu að mestu eða öllu
leyti úr sögunni.
★
Hækkun tollaupphæðarinnar
í heild um 50% gæfi, miðað við
núverandi ástand, ca. 30 milj.
Nú mun ekki tilætlun að
hækka nærri alla tolla, sem
fyrir eru, og yrði því að tvö-
falda eða jafnvel margfalda
tolla af ýmsum vörum. Samfara
strongum innflutningshöftum,
sem útilokuðu innflutning
ýmsra hinna hæst tolluðu
vara, svo og minnkandi eftir-
spurnar eftir hinum hátolluðu
vörum (sem í reyndinni gæti
jafngilt innflutningsbanni)
myndi þessi tollahækkun gefa
miklu minni tekjur en tilætl-
unin væri. Til þess að hægt
væri að hækka tollupphæðina
í heild, frá því, sem nú er, um
50% þyrfti því einnig að hækka
tollinn á óhjákvæmilegum
nauðsynjavörum eða -leggja
beinlínis toll á þær nauð-
synjavörur, sem nú eru toll-
frjálsar.
Af framansögðu er augljóst,
að hækkun núverandi tekna
ríkissjóðs af tekjusköttum og
tollum um 50% myndi aðeins
gefa ca. 50 milj. kr. tekjuauka.
Auk þess sem þessi skatta-
og tollahækkun myndi þrengja
hag alls almennings, launþeg-
anna, úr hófi fram, myndi hún
ná skammt til að fullnægja öll-
um þörfum ríkisins, (verðupn-
bætur á landbúnaðarafurðir
nema einar saman í ár um 17
milj. kr.), samfara skuldbind-
ingum þeim, er það tækist á
hendur með ,,bjargráðakerfi“
því, sem hjer er til umræðu.
Jafnframt þarf að hafa í
huga allt það öngþveiti, sem
skapaðist í viðskiptalífmu og
að nokkru leyti hefir verið
rætt, þótt þar hafi aðeins ver-
ið tilfærð nokkur dæmi. — Skal
nú hjer loks drepið á nokkur
grundvallaratriði í sjálfu fram
leiðslukerfi landsins, og hvaða
röskunar þar mætti vænta.
★
Sjerhvert land hefir sín eðli-
legu framleiðsluskilyrði, sem
framleiðslu- og viðskiptahætt-
irnir þurfa að laga sig eftir. —
Verðið er einhver mikilvægasti
leiðarvísir um það, hvernig sje
hagkvæmast fyrir þjóðina að
hagnýta auðlindir landsms. —;
Vinnuafl og fjármagn leitar á
þær atvinnugreinar og til
þeirra staða, þar sem mests á-
rangurs er að vænta.
Sje þessi verðleiðarvísir gerð
ur algjörlega óvirkur með alls-
konar verð- eða hagnaðarjöfn-
un innan sömu atvinnugreinar,
á milli atvinnuvega eða með
uppbótum úr ríkissjóði, verður
jvinnu og fjármagni varið til
ýmsra framkvæmda, sem bet-
ur hefði mátt verja til annars.
i Til slíkra ráðstafana má því
eigi grípa nema með varúð og
þegar alveg sjerstaklega stend-
ur á.
| I skjóli verðjöínunarinnar
1 eða uppbótanna myndast og
, þróast óheilbrigt atvinnu-
| líf, með úreltum atvinnuhátt-
I um, sem ekki er hægt að út-
I rýma, en verður stöðugur
baggi á heildinni. Öll slík vernd
un dregur úr afköstunum og
tefur tækniþróunina, þar sem
verndunin verður að miðast við
ljelegustu framleiðendurna, og
hinir sjá afkomu sinni örugg-
iega borgið í skjóli þeirra lök-
ustu.
íslenskum sjávarútveg og ís-
lenskum þjóðarbúskap væri
naumast hægt að gera meiri
bjarnargreiða en þann, að hann
væri stunginn svefnþorni upp-
bóta og styrkveitinga.
Þótt sjávarútvegurinn sje
að ýmsu leyti, rekinn með meiri
tækni og nýtískubrag en flest
annað í atvinnulífi voru, stend
ur hann samt á svo frumstæðu
þróunarstigi, að heita má að
hann sje rekinn sem rányrkja.
Þróunarmöguleikarnir mega
því heita nær ótæmandi. Afurð
irnar eru ekki nýttar til neinn-
ar hlýtar, og þær eru ýmist
fluttar óunnar eða lítt unnar úr
landi.
Með fullkominni vinnslu og
gjörnýtingu afurðanna mætti
sennilega margfalda heildar-
verðmæti þeirra. Að því verð-
ur að stefna, og atvinnuvegur-
inn sjálfur, eða þeir sem hann
rfeka, mega ekki sofna þyrnirós
arsvefni í maðksmoginni höll
einhvers uppbóta- styrkja-
eða verðjöfnunarkerfis.
Uppbótakerfi, sem m. a.
byggðisf á stórkostlegum tolla-
hækkunum, ruglaði ekki ein-
göngu áttavitann hjá þessum
þýðingarmikla atvinnuvegi,
heldur yfirleitt öllu ' atvinnu-
lífinu. Væri því engin furða
þótt þjóðarskútuna bæri upp
á sker.
Eins og kunnugt er, er nú
rekinn margskonar iðnaður hjer
á landi, sem yinnur úr erlend-
um hráefnum, en væri ekki,
vegna allrrjr a ljtöðu sinnar,
lífvænt án þeirrar tollvernd-
ar, er hann nýtur.
Flestum er ljóst, að margt
af þessari starfsemi er óheil-
brigt frá þjóðhagslegu sjónar-
miði sjeð, og að því fje og
vinnuafli, sem til hennar er
varið, væfi betur varið á ýms-
an annan hátt, t. d. við vinnslu
F'ramhald á bls. 9.