Morgunblaðið - 14.08.1985, Qupperneq 6

Morgunblaðið - 14.08.1985, Qupperneq 6
6 B MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 14. ÁGÚST 1985 Þjóðminjasafn íslands nr. 4380 b./Gísli Gestsson. Altarisklæði frá dómkirkjunni á Hólum í Hjaltadal. Frá fyrri hluta, líklega öðrum fjórðungi, 16. aldar. Refilsaumur, varpleggur og lagðar útlínur. Ullarband og lín- og málmgarn í hörléreft. Stærð 99x183 cm. Nytjavefnaður og listræn textíliðja á íslandi á miðöldum Frá landnámi íslands á ofanverðri 9. öld og um allar miðaldir, sem á Is- landi eru taldar ná fram til siðaskipta 1550, var allur vefn- aður að undanskildum band- vefnaði unninn í vefstað, kljá- steinavefstað. Vefstaðurinn var seinvirkur og erfiður i meðförum, en þrátt fyrir það unnu íslenskar konur á þjóðveldisöld í honum tvær aðalútflutningsafurðir landsmanna, vaðmál og varar- feldi, en þeir voru yfirhafnir með röggvaráferð. Framleiðslu varar- felda virðist hafa verið hætt fyrir lok 12. aldar, en vaðmál voru flutt út langt fram eftir öldum, þótt þau væru ekki aðalútflutnings- vara eftir 1300. Auk útflutnings- vörunnar voru ofnir flestir ullar- dúkar, sem þörf var fyrir innan- lands, einkum ýmsar gerðir vað- mála, svo og einskefta, þar á með- al tvistur, gisinn jafavefnaður úr togi, sem hafður var sem grunnur fyrir útsaum. Fátt eitt er varð- veitt af íslenskum nytjadúkum frá miðöldum. Helst eru það lítilfjör- legar vefnaðarleifar og stöku pjötlur úr flíkum, mestmegnis úr vaðmáli, fundnar við fornleifa- grefti. Af rituðum heimildum má ráða að vefnaður á Islandi á miðöidum hefur verið kvennaverk. Fyrst þegar lárétti vefstóllinn kemur til sögunnar á 18. öld fara karlmenn að vefa. Þó að ekki finnist dæmi þess frá miðöldum, verður að telja víst, eftir seinni tíma heimildum að dæma, að það hafi verið lægri stéttar konur sem inntu af hendi hina erfiðu og grófu vinnu við að framleiða söluvaðmálin og brúk- unarklæðin. Af Búalögum, sem hafa að geyma verðlagsskrár og ákvæði um afköst og til eru í mörgum gerðum allt frá 15. öld, sést að konur hafa stundum starf- að sem atvinnuvefarar. Þar eru sérstök ákvæði um vefkonur, af- köst þeirra, vinnukjör og kaup. Engar heimildir eru kunnar um nafngreindar vefkonur. Þess skal getið að auk vefnaðar tíðkuðust á miðöldum tvær aðrar aðferðir við gerð textíla, að minnsta kosti þegar um minni flikur var að ræða. Þær eru nál- bragð (vattarsaumur), sem varð- veitt er dæmi um, ef til vill frá 10. öld, og prjón. Um það síðarnefnda fannst árið 1981 dæmi sem tíma- sett er að svo stöddu til fyrri hluta 16. aldar, en áður var talið að prjónatæknin hefði ekki borist til Islands fyrr en á seinni hluta ald- arinnar. Á meðan vinnukonur og vefkon- ur hafa staðið við grófan vað- málsvefinn og unnið vöru til út- flutnings, fengust heldri konur við listræna textíliðju til að prýða heimilin og eftir að kristni komst á, einnig kirkjurnar. Ritaðar heimildir frá því fyrir siðaskipti eru að vísu fáskrúðugar að ná- kvæmum lýsingum hvað þetta snertir. Þó kemur glöggt fram af frásögnum Islendingasagna, sem ritaðar eru á 13. og 14. öld, að talið var bæði við hæfi og lofsvert að konur væru vel að sér í slíkrí mennt, og að hannyrðir voru þátt- ur í þeirri uppfræðslu sem efnað- ar, ungar konur nutu á Islandi á miðöldum líkt og í grannlöndun- um. Varðveittar heimildir og verk sýna að þeim var kenndur bæði spjaldvefnaður og útsaumur og varla fer heldur á milli mála að þær hafi lært útvefnað í kljá- steinavefstað, því að enda þótt enginn slíkur sé varðveittur frá þessu tímabili, virðist mega draga þá ályktun af rituðum heimildum bornum saman við skrautvefnað frá seinni tímum. Frá miðöldum eru varðveitt um tuttugu útsaumuð klæði. Ekkert [æirra er eldra en frá lokum 14. aldar, ef þau eru þá svo gömul, en meira en helming þeirra verður að tímasetja til loka þessa tímabils, þ.e. fyrri hluta 16. aldar. Útsaum- uðu klæðin, sem svo vill til að eru öll kirkjuleg, sýna að í hannyrðum höfðu þróast mjög sterk þjóðleg einkenni í mynstrum og saumgerð, þó að fyrir komi ótvíræð áhrif er- lendis frá í hvoru tveggja. Megnið af útsaumnum er altarisklæði, flest með refilsaumi, sem er lagð- ur saumur eins og á Bayeuxreflin- um. Mótífin sýna meðal annars dýrlinga og helgisögur, og flest eru klæðin saumuð með ullar- bandi í innflutt hörléreft, þó ein- stöku sinnum í tvist. Einu dæmin um íslenskan mynsturvefnað frá þessu tímabili eru fjögur spjaldof- in bönd úr ull; smábútur af mjóum borða frá 10. öld og þrjú tiltölu- lega breið bönd, margbrotin að gerð, sem varðveist hafa á altar- isklæði frá lokum miðalda. I heiðni og fyrst eftir kristni- töku hafa höfðingjasetur verið miðstöðvar hannyrða sem annarr- ar menningar, en eftir stofnun biskupsstólanna í Skálholti og á Hólum (1056 og 1106) og seinna nunnuklaustranna tveggja í Kirkjubæ og á Reynistað (1186 og 1295), var eðlilegt að þessir staðir, einkum klaustrin, yrðu smám saman aðalhannyrðasetrin. Hinar fáu heimildir sem til eru virðast líka staðfesta þýðingu þeirra, en gefa ekki tilefni til að gera meira Gefjun er alltaf í taktvið tímann Sögu GEFJUNAR má rekja til ársins 1897. Það ár voru fyrstu vélar Tóvinnufélags Eyfirðinga settar í gang. Tilgangur með stofnun félagsins var að létta undir ullariðnaði heimilanna, sem í þá tíð var veigamikill þáttur í íslensku þjóðlífi. Arið 1930 keypti Sambandið verksmiðjuna. Nú er hún rekin sem, hluti ullarsviðs Iðnaðardeildar Sambandsins. Aklæði, gluggatjöld og værðarvoðir úr íslenskri ull eru uppistaðan í framleiðslu Gefjunar. ISLAND áklæðið er þekktast og nú hafa ISLAND POINT og VIGDÍS ásamt MIKLA og NJÁLI fengið góðar undirtektir. SAGA, eitt elsta áklæðið frá Gefjun eykur stöðugt vinsældir sínar. GEFJUN framleiðir værðarvoðir úr 100% íslenskri ull; í samræmdum litum við áklæði og gluggatjöld. Hjá Gefjun er ekkert lát á þróuninni. GCPJun /cpol IS

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.