Morgunblaðið - 21.08.1987, Blaðsíða 5

MORGÚNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 21. ÁGÚST 1987
B 5
IAUSN VANDAMAL/V
Gunnar Snæland iðnhönnuður
Gunnar Snœland lœrði Iðn-
hönnun í Manchester f Englandl.
Hann segir frá náminu, starfi iðn-
hönnuðar og dœmigerðum
þróunarferli vöru. Að hans sögn
er iðnhönnun þjálfun í þvf að
leysa vandamál.
„Iðnhönnuður þarf með mennt-
un sinni og reynsiu að geta leyst
verkefni sem varða útlit, lögun,
áferð og liti ekki síður en innri
gerð viðkomandi vöru. Hann þarf
ekki einungis að hanna fallega
vöru heldur einnig betri vöru, bæði
fyrir neytandann og framleiðand-
ann," segir Gunnar þegar hann er
spurður um starf iðnhönnuðar.
„Leiðin að þessu marki er mjög
mismunandi eftir löndum. Á Norð-
urlöndum er iðnhönnun angi af
listaskólum en f Þýskalandi er hún
nær verkfræði og arkitektúr eða
iðnmenntun."
Iðnhönnunamám
— Hvernig var náminu háttað?
„Fyrst voru kennd undirstöðuat-
riði í málmsmíði, trésmíði og
keramik. Eftir það mátti velja um
deildir og ein þeirra var iðnhönn-
un. í iönhönnunardeildinni voru
nemendum fengin ýmiss konar
verkefni. Minnsta verkefnið sem
ég fékk var að hanna fuglabúr en
það stærsta var að hanna ferðabíl.
Auk þess voru sóttir fyrirlestrar í
listasögu, heimspeki, þjóðfélags-
fræði, rafmagnsfræði, plastefna-
fræði og fleiru. Það er ekki farið
mjög djúpt í hlutina heldur er lögð
áhersla á að iðnhönnuður kunni
góð skil á undirstöðuatriðum svo
hann geti starfað með sérfræðing-
um t.d. verkfræðingum og mark-
aðsfræðingum.
Gestaheimsóknir eru einnig stór
hluti af náminu. Frægir menn koma
og halda fyrirlestra og miðla af
þekkingu sinni og reynslu. Einnig
var unnið með ýmsum fyrirtækjum.
Þau komu með vandamál og iðn-
hönnunardeildin gerði tillögur að
lausnum. Svona skóli er geysilega
vel tækjum búinn og til þess að
gagn sé af menntuninni verður
hann að fylgjast vel með og koma
öllum nýjungum á framfæri," segir
Gunnar.
Náminu lýkur með sýningu á
hugmyndum og módelum nem-
enda. Veitt er BA gráða í iðn-
hönnun en möguleiki er á 2-3 ára
sérnámi.
„Rætt hefur verið um að koma
á fót eins konar undirbúnings-
menntun í 1-2 ár fyrir væntanlegt
iðnhönnunarnám. Slík menntun
væri mjög gagnleg fyrir verðandi
iðnhönnuði, en ég tel það mjög
mikilvægt aö menn afli sér þessar-
ar menntunar erlendis og í raun
efast ég um að til séu fjármunir
til þess að standa undir fulikom-
inni iðnhönnunardeild hérlendis.
Þörfin á iðnhönnuðum er vissulega
fyrir hendi, en ýmis skilyrði þyrftu
að vera betri til þess að skapa
þeim tryggan starfsgrundvöll. Til
dæmis þurfa samskiptareglur milli
hönnuðar og fyrirtækis að vera
skýrar þannig að hvorugur aðilinn
steli hugmyndum frá hinum. Fjár-
mögnun á vöruþróun er oft dýr og
sennilega mörgum meðalstórum
fyrirtækjum ofviða. Hér er ekki fjár-
fest í hugmyndum heldur í áþreif-
anlegum hlutum.
Iðnhönnuður getur verið dýr
vegna þess að hann þarf mikinn
tíma til þess að hugsa, gera pruf-
ur, búa til módel og vinna með
verksmiðjunni. Hann þarf að hanna
hlut sem hægt er að framleiða,
hann getur ekki bara komið með
einhverja sniðuga hugmynd sem
svo er óframkvæmanleg.
Vörugæði skipta
mestumáli
Það er lagt mikið upp úr því að
iðnhönnuður hafi tilfinningu fyrir
formi, litum og efni en innri gæði
skipta samt mestu máli. Dæmi um
verðugt verkefni fyrir iðnhönnuð
hér á landi væri tækjabúnaður fyr-
ir fiskvinnslu. Ég er ekki að leggja
dóm á þá sem framleiða slíkan
tækjabúnað, iðnhönnuður er eng-
inn galdramaður, heldur gæti hann
hugsanlega komið að liði við að
gera vöruna betri og seljanlegri.
Fyrir utan tæknilegu hliðina þá
spilar fagurfræðin þar inn í líka.
Það skiptir máli hvort liturinn er
réttur, hvort auðvelt er að lesa af
mælunum, hvort viðkomandi líður
vel við vinnuna og huga þarf vel
að öryggismálum.
Ég óttast það að vörur séu sett-
ar á markað of fljótt. Meira er
hugsað um að koma þeim á mark-
Morgunblaðið/BAR
Gunnar Snæland
aðinn en að byggja þær upp. Það
skortir mannskap og reynslu til
þess að láta menn vinna saman
að því að markaðssetja heilsteypta
vöru og vera ávallt á undan keppi-
nautunum. Annað sem háir iðnfyr-
irtækjum er það að þau hafa
sjaldnast nægileg fjárráð né tíma
til þess að sinna þessum hlutum
almennilega. Það þarf að skapa
fólki aöstæður til þess að vinna
að vörunni, fullþróa hana bæði frá
hönnunarlegu sjónarmiði og mark-
aðslegu. Það er undirstaðan fyrir
því að hægt sé að koma af stað
eðlilegri þróun í þessum efnum.
Það eru ekki mörg fyrirtæki hér á
landi sem geta þetta. En ef við
stöndum ekki rétt að þessum
málum þá drögumst við aftur úr.
Undirbúningur þarf að eiga sér
stað langt fram í tímann svo að
við stöndum ekki uppi ráðalaus
þegar markaður fyrir ákveðna vöru
er orðinn mettur. Þróunar- og und-
irbúningstími getur orðið mjög
langur, allt að tíu til fimmtán árum.
Það kemur samt í Ijós að fyrirtæki
sem hafa náð forskoti á markaðn-
um t.d. í bílaiðnaði hafa sinnt
þessum þætti framleiðslunnar
hvað mest. Vandamálið er að þetta
þarfnast tíma og peninga."
„William Morris sem var uppi á
tímum iðnbyltingarinnar er upp-
haflegur hugmyndafræðingur
iðnhönnunar. Hann vildi gera fólki
kleift að kaupa trausta og fallega
vöru framleidda í iðnaði og bæta
þar með lífsgæði almennings.
Þetta er grundvallarhugsunin sem
iðnhönnun byggir á. Það sama
gerðu þeir Bauhaus f Þýskalandi
og De Stijl í Hollandi seinna. Þeir
reyndu að breyta fegurðarskyni
almennings og búa til fallega, há-
gæða hluti sem auövelt væri að
fjöldaframleiða. Uppgangur iðn-
hönnunar var síðan mikill í heims-
styrjöldinni síðari. Framleiðendur
flugvéla gáfu henni til dæmis mik-
inn gaum vegna þess að það var
mikilvægt að hver skilaði sínu hlut-
verki sem best. Öll mælitæki og
stjórntæki urðu að vera rétt og
sætin þægileg.
Því næst fóru menn einnig að
nýta sér þessa reynslu á öðrum
sviðum t.d. í hönnun bifreiða og
heimilistækja. Þau lönd sem hafa
nýtt sér iðnhönnuði hafa náð for-
skoti í iðnaði vegna reynslunnar
sem þau búa að. Tökum sem
dæmi Þýskaland. Það er ákveðinn
gæðastimpill á þýskri vöru, bæði
hönnunarlega og tæknilega séð.
Ef menn ætla að nýta sér iðn-
hönnuö er mikilvægt að kalla hann
til fljótlega svo að hann geti lagt
sitt af mörkum til þess að reyna
að finna bestu og ódýrustu leiðina.
Hann gerir sjaldan róttækar breyt-
ingar á einföldum hlutum en þó
eru dæmi þess. Victor Papanek
er hönnuður sem sker sig nokkuð
úr. Hann fiefur unnið að verkefnum
fyrir þriðja heiminn og reyrit að
hanna tæki sem henta hverjum
stað. Hann hannaði til að mynda
útvarp sem búið var til úr niður-
suðudós, kerti, kristal og smá rellu
og ísskáp fyrir arabalöndin sem
búinn var til úr leir.
Dæmigerður
þróunarferill
Ef við tökum fyrir dæmigerðan
þróunarferil vöru, þá skulum við
segja að ég ætli að hanna hjóla-
stól. Mörgum finnst það kannski
ekkert spennandi, lítill hluti þjóðar-
innar hefur þörf fyrir þá, en það
er alltaf þörf á góðum hlutum fyrir
fólk með sérþarfir. Þá verður fyrst
af öllu að athuga hvaða skilyrði
stóllinn þarf að uppfylla til þess
að hann henti hreyfihömluðu fólki
sem best. Gæti einn stóll hæft
öllum eða þarf fleiri gerðir? Huga
verður að öryggisútbúnaði, brems-
um og stýrisbúnaði. Stóllinn þarf
að vera léttbyggður en um leið
sterkur. Það verður að vera auð-
velt að þrífa hann og hann má
ekki taka mikið pláss. Hvaða efni
er þægilegast að sitja á? Stóllinn
verður að líta vel út, hann gæti
jafnvel verið í mismunandi litum.
Hann verður að vera á réttu verði
og framleiddur í ákveðnu magni.
Það mætti jafnvel hugsa sér stól-
inn sem hluta af stærra farartæki.
Hann verður að fylgja stöðlum um
stærð og öryggi og uppfylla allar
ströngustu kröfur. Iðnhönnuðurinn
verður að kynna sér málið frá öllum
hliðum og tala við fólk sem á hlut
að máli. Hann þarf að velta þessu
mikið fyrir sér áður en hann gerir
nokkuð. Síðan gerir hann skissur
og kannar alla möguleika. Þegar
búið er að ákveða í samráði við
sérfræðinga hvaða leið verður far-
in þá er smíðuð nákvæm eftirlíking
af þeirri hugmynd og hún prófuð
undir ýmsum kringumstæðum. Ef
stóllinn reyndist svo góður að við
færum að flytja hann út þá gæti
það haft áhrif á framleiðsluað-
ferðina."
Það er margt sem þarf að
hyggja að og iðnhönnuðir þurfa
aðstöðu til þess að sinna sínu
verki. Þeir gætu unnið mikið starf
í íslenskum iðnaði.
- IS
MAT
var með grasagarðinn í Laugar-
dal svo hún er alin upp viö
garðrækt og gróður. Þau Karl
fluttust suðureftir fyrir um 30
árum síðan og byrjuðu strax á
því að gróðursetja tré svo nú er
þar fallegur garður með stórum
trjám. Þau hafa lengi ræktað alls
kyns matjurtir og á síðustu árum
hefur Hlín verið að gera tilraunir
með kryddjurtir og hafa þær
gengið vel. Nú í sumar er hún
með graslauk, vorlauk, timian
(garðablóðberg), marjoram,
myntu, sítrónumelissu, rose-
mary, steinselju, salvíu, skessu-
jurt, dill og kervil (Anthriscus
cerefolium) og hefur allt komið
vel upp. Þau hafa einnig reynt
fleiri jurtir, sumar án árangurs
en flestar hafa vaxið ótrúlega
vel. Þau hafa gróðurskála úr
plasti fyrir viðkvæmustu tegund-
irnar en flestar þrífast vel undir
berum himni.
— Við spurðum Hlín hvernig
best væri að nýta þessar jurtir
og hvernig ætti að fara með
þær?
„Það er hægt að nota þær
allar ferskar en svo eru þær tekn-
ar upp á haustin og þurrkaðar.i
Af sumum jurtum eins myntunni
og timian, sem er skylt blóð-
bergi, má gera fyrirtaks te en
annars eru þær notaðar eins og
annað krydd, klippt út í salat eða
súpur og yfir fisk. Þurrkaðar í
góðum ílátum geymast jurtirnar
vel og er þannig hægt að nota
þær allan veturinn".
Af myntu má gera mjög gott
te og gaf Hlín okkur myntute sem
hún lagaði af laufum sem hún
sótti út í garð. „Ég tek blöðin upp
á haustin og hengi þau til þerris.
Myntubragðið verður sterkara ef
laufin eru þurrkuð þó það sé líka
mjög gott að nota þau fersk.
Blöðin eru svo sett í pott og suð-
an látin koma upp, til að bragðið
komi betur fram" sagði Hlín.
Sömu aðferð má líka nota til að
gera te af timian-jurtinni.
Sítrónumynta (sítrónumelissa) er
önnur tegund af myntu, smá-
vaxnari og hefur dálítið sérkenni-
legan sítrónukeim.
Skessujurt (levisticum offic-
inale) er mjög góð súpujurt en
einnig má nota hana í karöflu-
rétti. Elísabet, dóttirþeirra Hlínar
og Karls gaf okkur eftirfarandi
uppskrift:
Kartöflubakstur
Kartöflurnar eru skornar niður
í þunnar sneiðar og lagðar í eld-
fast mót. Rjóma og mjólk er hellt
yfir og kryddað með örlitlu salti
og hvítlauk. Síðan er skessujurtin
klippt yfir og rifnum eða sneidd-
um osti dreift yfir og bakað í ofni.
Annars er skessujurtin líka
góð í venjulega kjötsúpu.
Skessujurt er svipuð hvönn, enda
skyld henni og vex vel í görðum.
Vorlaukur (spring onion) er ný
jurt hér á landi. Hann er mjög
smár, u;þ.b. 3 cm í þvermál,
dálítið sætur á bragðið. Hann
hefur eitthvað verið notaður á
veitingahúsum hér sem hafa þá
fiutt hann inn en Hlín hefur gert
tilraun til að rækta hann í gróður-
skála nú í sumar. „Hann lofar
mjög góðu og hefur sprottið vel,
það má bæði nota laukana sem
vaxa ofan í jörðina og eins má
nota grasið eins og graslauk.
Þeir eiga að geta náð góðum
þroska ef snemma er sáð". Elísa-
bet gaf okkur eftirfarandi upp-
skrift af salati þar sem hún notar
vorlaukinn:
Lauksalat
Tómatur og vorlaukur, eða
graslaukur er saxað og smá soja-
sósu hellt yfir. Með þessu má
líka hafa jurt sem á ensku nefn-
ist „water- cress" og þau hafa
ræktað en voru ekki með í sumar.
Vorlauka má líka gufusjóða og
hafa með mat og þykja þeir hið
mesta lostæti.
Sultur
Karl Brand hefur dálítið fengist
við að búa til alls kyns sultur
m.a. leyfði hann okkur að bragða
bæði myntusuitu og gráfíkjusultu
með sesamfræi. „Uppistaðan í
sultunni er rabarbarasulta. Hún
hefur þann eiginleika að taka að
sér allt bragð af því sem er bætt
út í hana. Þannig er t.d. hægt
að gera jarðarberjasultu, döðlu
og gráfíkjusultu og myntusultu.
Bragðefninu er þá bætt út í sult-
una alveg í lokin og soðið með t
smá stund".
Hlín og Karl voru með jarðar-
ber í garðinum og sýndi Hlín
okkur berin em voru stór og fal-
leg. Akryl-dúkur var breiddur yfir
plönturnar til að verja þær fyrir
fuglum. „Þessi ber eru af tegund-
inni Senga sengana en hún vex
best hér á landi" sagði Hltn, sem
týnir berin annan hvern dag og
var hún mjög ánægð með upp-
skeruna.
Kryddjurtirnar sem Hlín rækt-
ar hefur hún mestmegnis haft til
heimilisnota og fyrir fjölskylduna
en Heilsuhúsið hefur líka keypt
smávegis af henni til að selja
enda hefur áhugi fyrir kryddjurt-
um og öðrum garðávöxtum sífellt
farið vaxandi.
Þó stutt sumar og bjartar
nætur setji ræktun nokkuð
þröngar skorður vaxa ótrúlega
margar jurtir bæði fljótt og vel
hér á landi, a.m. k. þrifust þær
vel hjá þeim Hlín og Karli og
ættu þeir sem áhuga hafa á að
prófa eitthvað nýtt að vera
óhræddir við reyna næsta vor.
Nánari upplýsingar um þær jurtir
'sem reyndar hafa verið hérlendis
má m.a. finna í Matjurtabókinni
sem Garðyrkjufélag íslands gaf
út og einnig er hægt að fá erlend-
ar bækur um nytjajurtir fyrir þá
sem vilja gera tilraunir með nýjar
tegundir.
GHS