Morgunblaðið - 18.02.1995, Qupperneq 3

Morgunblaðið - 18.02.1995, Qupperneq 3
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 18. FEBRÚAR 1995 C 3 Meira en fallegar nótur höfnum og seiðmennirnir voru brenndir á báli og þá hefur senni- lega lagst af það sem var samískur dans. En Joikið hefur lifað þó það hafi tengst heiðnum sið. Mjög strangkristnir Samar líta á Joik sem synd. Það er synd að joika. Fyrir aðeins tveim árum var bann- að að joika í skólum. Tungumálið jafnvel, samískan, var bönnuð í skólum fram til 1960. Þeir fengu ekki einu sinni að tala móðurmál sitt, heldur var þeim einnig refsað ef þeir heyrðust tala samísku í frí- mínútum; slegnir utan undir.“ Viðar: „Hvað er álitið að Samar séu margir?" Haukur: „Það er talið að þeir séu u.þ.b. 70.000, en það er erfítt að fullyrða um það. Því kirkjubækur skrá enga Sama í kringum 1950, því þá vildi enginn teljast til Sama. Stefna stjómarinnar hafði fengið því áorkað að enginn vildi teljast til þessa kynstofns! A þeim tíma var litið niður á samíska menningu; hún var það lægsta í norsku þjóðfé- lagi. Öll samíska þjóðin var í skápn- um, en á síðari árum hefur hún verið að bijótast út!“ Viðar: „Samarnir eru sem sé komnir út úr skápnum!" Hollywood norðursins Haukur: „Það hefur ekki síst gerst með listamönnum eins og Nils Aslak sem fékk bókmennta- verðlaun Norðurlandaráðs fyrir nokkmm árum. Hann var í hópnum sem stóð að Beaiwás. Þau gerðu kvikmyndina „Leiðsögumaðurinn" þar sem Helgi Skúlason lék eitt aðalhlutverkið. Þessi kvikmynd vakti svo mikla athygli að nú er Kautokeino rækilega komið á kort- ið hjá kvikmyndagerðarmönnum, því hér eru árlega gerðar kvik- myndir og sjónvarpsmyndir og leik- arar Beaiwás em uppteknir við þær öll sumur, að farið er að kalla þetta landsvæði „Hollywood norð- ursins“!“ Á vegaskiltum erum við aðvarað- ir um að hreindýr gætu hlaupið fyrir bílinn. Við erum að nálgast Kautokeino. Það er komið myrkur. Aðeins Sólarleikhúsið mun lýsa upp landið og tilveruna hér á norður- hjara veraldar. Okkar bíður karniv- al í snjónum. Við rennum í hlað. Bemm farangur okkar inn í húsið hans Hauks. Við emm þöglir því óðum líður að fmmsýningu. Það er heilög stund í augum leikhús- listamanna. Ekki orð um það meir! Sú upplifun bíður áhorfenda á Akureyri og í Reykjavík. En eitt verð ég að segja: Ekki missa af þeim! HÚN nýtur meiri velgengni í ‘ítarfi sínu víða um lönd en nokkur annar kvenkyns hljómsveit- arstjóri, veit hvað hún vill án þess að vera ýtin og skortir ekki kvenleg- an þokka. Simone Young heitir hún og stjórnar þessa dagana tónlistar- flutningi í ópemnni La Boheme í Covent Garden í Lundúnum. Hin ástralska Young, sem er 33 ára gömul, hlaut afbragðs viðtökur fyrir ári þegar hún stjórnaði í fyrsta sinn í Konunglegu bresku ópemnni. Hún vakti jafnvel enn meiri athygli árið 1993 þegar hún varð fyrsta konan til að stjórna í Vínarópemnni. Nú er hún eftirsótt og meðal fyrirhug- aðra verkefna eru Schubert-tónleik- ar á Maggio-tónlistarhátíðinni í Flór- ens, Aida í Sidney í júlí og Tosca í Covent Garden í haust auk „debuts" í Metropolitan ópemhúsinu í New York. Ljóst virðist að Young sé komin til að vera, en þó ekki án þess að ýfa fjaðrir nokkurra karlkyns sam- starfsmanna. „Þeir reyndust henni erfiðir í upphafi vegna þess að þeir vom óvanir því að taka við skipunum frá konu,“ segir karlmaður sem starfað hefur með Young við Ríkis- óperuna í Berlín, þar sem hún hefur haft bækistöð í tvö ár. „Margir tón- listarmenn gefa ekki konu annað tækifæri á sama hátt og þeir gera ef um karl er að ræða. En það er töggur í Young, hún lætur ekki hug- fallast." Þvert á móti; eftir „debut“ í Cov- ent Garden sögðu margir hljómsveit- armeðlimir hana sérstaklega yfir- vegaða. „Kvenkyns stjórnendur eiga erfitt af því þeir þurfa stöðugt að sanna sig,“ segir tónlistarmaður við Konunglegu ópemna. „Ef kona sýn- ir veikleikamerki, er sagt að hún hafi ekki tök á hlutunum. Ef hún tekur djúpt í árinni, er sagt hún vilji ná sér niðri á einhveijum. Hún kemst ekki á toppinn án þess að afla sér óvina.“ Young segir að fáeinir hljóðfæra- leikarar í hverri hljómsveit muni allt- af finna að stjórnandanum - „of vingjarnlegur, of hryssingslegur, of hávaxinn, eða í mínu tilviki, sú stað- reynd að ég er kona. Sumum einfald- lega líkar ekki við þá sem hafa völd. Það skiptir mig ekki nokkra máli - það er þeirra vandi, ekki minn. Ég vona að ég hafi unnið mér nægilegt álit til að „kvennatal" eigi ekki við lengur. Samt muntu enn finna yfir- menn sem telja áhættu fólgna í að ráða kvenkyns stjórnanda. I Covent Garden þótti mér hressandi að vera loksins ekki sú fyrsta." Enginn dregur tæknilega færni Young í efa. Samstarfsmenn segja hana fijóta að tileinka sér ný verk, eins og fisk í vatni á mikilvægum uppákomum og með algert vald á erfíðri tónlist. Þetta hefur verið lyk- illinn að velgengni hennar. Það skýr- ir hrifningu Davids Barenboim þegar hann heyrði hana fyrst stýra æfingu á Bayreuth-tónlistarhátíðinni. Hann bauð henni fasta stöðu við Berlínar- Rætt við Simone Young, hljóm- sveitarstjóra sem tekur áhættu ópemna, þar sem hún hefur nú stjórnað öllum stóm Wagner og Strauss óperunum. Velvild Barenbo- im hefur einnig komið að gagni á annan hátt - opnað möguleika innan greinarinnar og gert Young kleift að æfa tónlist eins og Wozzeck og Tristan með fyrsta flokks söngvur- um. Hún ólst upp í ómúsíkalskri fjöl- skyldu í Sidney. „Við áttum ekki plötuspilara en höfðum píanó heima. Þetta var gott fyrir mig því ég varð að sjá um tónlistina sjálf. Samkomu- lagið við foreldra mína fólst í því að um leið og ég hætti að æfa mig yrði píanóið selt.“ Það gerðist ekki og Young heyrði í fyrsta sinn Verdi-óperu, Simon Boccanegra, þegar hún var rétt orð- in unglingur. Hún heillaðist gjörsam- lega. Tuttugu og tveggja ára var hún orðin æfíngastjóri við ópemhús- ið í Sidney. Hún stóð fyrst á stjórn- endapalli tveim árum seinna og fékk styrk til náms í Evrópu. Við lok þess réð hún sig í stöðu neðarlega í metorðastiga Kölnarópemnnar. „Ég vissi þegar ég kom frá Ástral- íu að ég yrði að taka eitt skref aftur á bak til að komast tvö áfram. En þegar ég hafði náð fótfestu í Köln var ég reiðubúin að grípa hvert tæki- færi sem bauðst. Þýska fyrirkomu- lagið gefur góðan grunn, maður tek- ur yfir óperur sem hafa verið æfðar upp af einhveijum öðmm. Það er nokkuð sem aðeins er hægt meðan maður er ungur, því seinna þegar maður er orðinn þekktur er ómögu- legt að hætta á slíkt." Fyrsta góða tækifæri Young gafst í október 1992. Harry Kupfer hafði fylgst með henni við Kölnarópemna og bauð henni að stjóma La Boheme við Komische Oper í Berlín. „Svona eru stjórnendur prófaðir í Þýskalandi - þú ert fyrst boðin á aðeins eina sýningu með lágmarks æfíngatíma. Það er ögmn. I lok sýningarinnar spurði Harry hvað mig langaði að fást við annað í húsinu." Hún fékk að stjóma nýrri Kupfer uppfærslu á Tsar Saltan eftir Rimsky-Korsakov. Andrúmsloftið í ópemhúsum Berlínar gerir það að verkum að óspennandi væri fyrir hana að þiggja starf í minni borg. En jafnframt em lærdómsár hennar í Berlín að taka eðlilegan enda og hún gerir ráð fyrir að fara alveg út í lausamennsku við hin og þessi hús á næsta ári. Ákvörðunin snýst ekki einungis um starfsframa - Young þarf líka að hugsa um fjölskyldu sína. Hún og eiginmaður hennar Greg, sem er tungumálakennari, standa í hús- næðisleit í Lundúnum um þessar mundir. Þegar þau giftust var hún námsmaður og hann fyrirvinna. Nú hafa hlutverkin snúist við: Hann hefur verið í framhaldsnámi í evr- ópskum bókmenntum og annast sjö ára dóttur þeirra, Yvann. Fjölskyld- an reynir að vera ekki aðskilin leng- ur en tvær vikur í senn, „en það er ekki auðvelt. Yvann getur þurft mik- ið á mér að halda kvöldið áður en ég fer í verkefni erlendis. í óperuhús- unum er fólk að venjast öllum teikn- ingunum á faxinu - það er aðferð hennar til að halda sambandi." Young kann orðið að meta hve ólík húsin em sem hún vinnur við. Samstarf við karlmennina í Vínarfíl- harmóníunni var „eins og að aka Rolls Royce - mig langaði að senda alla hina heim og skemmta mér yfír þessu nýja leikfangi. Enn er ég þó eins og fyrir rétti á þessum stað.“ Komische Oper er hins vegar eins og fjölskylda fyrir Young, „eitt af síðustu litlu húsunum þar sem kórinn gefur alltaf 150 prósent." Hljóm- sveit Berliner Staatskapelle er sú eina sem Young þekkir sem alltaf er sest og reiðubúin að spila áður en æfing hefst. „Það stafar af ámn- um við kerfí kommúnista og af þýsku rómantísku tónlistarhefð- inni.“ Reynsla Young af hljómsveit Bastilluópemnnar í París var kaótísk „sérstaklega ef maður kemur úr aganum sem ríkir í austur-þýskum hljómsveitum. En líflegur franskur andi færist í staðinn yfir hljóðfæra- leikinn." í Covent Garden kann Yo- ung að meta breska húmorinn og tækifærið til að tala ensku. Hvar sem hún fer vill hún aðeins stjórna verk- um þar sem hún kann textana utan að. „Sérstaklega í ítalskri óperu, þar er svo margt í textanum sem hægt er að miðla áfram i hljóðfæraköflun- um. Það er mikilvægt til að ná sam- ræmi milli sviðs og hljómsveitar." Þannig talar sannur stjórnandi í leikhúsinu - sá sem, eins og lærifeð- urnir Barenboim og Kupfer, leitar að meim í músíkinni en fallegum nótum. „Ég vildi frekar hafa nokkra hljóma út úr takti og kvöldið að öðru íeyti frískt, tjáningarríkt og ástríðufullt, heldur en stjóma áferð- arfallegri, klipptri og skorinni og lítt áhugaverðri sýningu. Ég fer ekki troðna og ömgga slóð, þannig gefst ekki færi að þroska persónuleikann. Ef tónlistin segir áheyrendum ekk- ert, hvað ertu þá að vilja með hana? Ég vil að þeir fari út með ákveðna og sterka tilfinningu - engu skiptir hvort þeir hrífast eða hata. Verstu viðbrögðin væm: En indæl sýning." Þýtt úr Financial Times frá 4. febrúar síðastliðnum. A SWEDISH PASTORALE Verk eftir Roman, Atterberg, Lars- son, Rosenberg, Alfvén og Blomdahl. Stokkhólmssinfóniettan u. stj. Jans-Olavs Wedins. BIS-CD 165. Upptökur: ADD, Stokkhólmi 5/1980 & 5/1981. Lengd 64:34. Verðkr. 1.490. SVÍÞJÓÐ heitir fyrram stórveldi við Eystrasalt sem við íslendingar þekkjum afspymu illa. A.m.k. tón- skáld þess. Stærsta nafnið, Ber- wald, hefur enda ekki náð að skyggja almennilega á Nielsen, Sib- elius og Grieg, og minni nöfn sáust til skamms tíma varla í hérlendum plötubúðum, þó að áhugi lands- manna virðist loks fara að glæðast, e.t.v. að hluta fyrir tilstilli Kontra- punkt-þáttanna, þar sem að sönnu mátti heyra margan gimstein úr tónsjóðum Suðurskandinava sem lítt hefur þvælzt fýrir mörlandanum fram að þessu. En auðvitað hefur geisladiskvæðingin og lækkandi plötuverð - hið gullna tækifæri smámeistaranna - Iíka haft sitt að segja. Ótrúlegt en satt: lúsfátæk og einangruð Norðurlönd 18. aldar áttu eitt tónskáld af alþjóðlegum staðli, „hinn sænska Hándel“, Jo- han Helmich Roman, og mun hann hafa numið í London með tilstyrk frá Karli XII, hugsanlega hjá hinum raunvemlega Hándel. Á BlS-diskin- um er fagmannlega unninn konsert eftir hann fyrír ástaróbó og strengi. Eftir daga Romans verða stórar eyður milli mikilmenna í sænskri tónsögu; það var ekki fyrr en undir síðustu aldamót, að hljómsveitum - og þar með hljómsveitarkompónist- um - fjölgaði að ráði. Sænsk tón- skáld á fyrri hluta þessarar aldar virðast öðmm Norðurlandahöfund- um fremur hafa höfðað til alþýðu; þannig gerði Hugo Alfvén t.d. kaffi- húsaútsetningar á verkum sínum fyrir „salong-orkester", og sum aðgengilegustu verka hans, Lars- sons og Wiréns vom gífurlega mik- ið flutt, og em enn. Lagrænustu tónsmíðar þessa BlS-disks eru báðar eftir Lars-Erik Larsson (1908-86): hin fjömga Pastoral-svíta (með hægum Brahmsleitum miðkafla) og hin undurfallega leikhústónlist við Vetrarsögu Shakespeares; Sicilian- an (I) og Pastoralið (III) eru án efa með því „eterískasta" sem samið hefur verið fyrir hljómsveit í okkar heimshluta á þessari öld. Hinn bráð- hressi Dans kúrekastelpunnar eftir Alfvén er einnig meðal hápunkta á þessum í bezta skilningi alþýðlega diski. Upptaka Roberts von Bahr BlS-forstjóra er nálæg og skörp, en stundum svolítið hrá miðað við síðari hljóðrit fyrirtækisins, og spilamennska Stokkhólms-sinfón- íettunnar Ijómandi góð, enda þótt strengjahljómurinn hafi þézt merkj- anlega á eftirförnum 14 ámm. Ríkarður Ö. Pálsson Sólstafir - Finnsk bókakynning Lífið er ósýningarhæft AFINNSKRI bóka- kynningu í tengsl- um við Norrænu menn- ingarhátíðina Sólstafi kemur fram skáldið og rokkarinn Juice Leskin- en (f. 1950). Leskinen er einn þekktasti rokk- tónlistarmaður Finn- lands, en hefur líka get- ið sér gott orð sem ljóð- skáld og rithöfundur. Fyrir nýjustu ljóðabók sína, Mömmu (1994), var hann útnefndur skáld ársins í Finnlandi eða Poeta Finlandiae 1994-1995. Rokk á finnsku Leskinen hefur sent frá sér 21 hljómplötu með framsömdu efni og nokkrar safnplötur. í upplýsingum sem hann gaf Morgunblaðinu segir hann að það sem fyrst og fremst vaki fyrir honum í þessum verkum sé finnsk tunga, það mál sem hann styðjist við. „Þegar ég byijaði var lítið sem ekkert um finnskt rokk, finnska var talin of þung og orðin of löng til að falla að rokksöng. Ég sann- aði að þetta er rangt — og síðan hefur finnsk rokk-ljóðlist blómstr- að.“ Eftir Leskinen hafa komið út eftirfarandi ljóðabækur: Sonnettur handa hjörðinni (1975), Hver myrti rokkstjöm- una (1979), Á kvöldin þegar bátarnir snúa heim (1990) og Mamma. Auk ljóðabókanna hefur Leskinen samið smásögur, viðtalsbækur, dagbækur og ritgerðir og skrifað handrit að leikritum og revíum fyrir svið og sjónvarp. Hann segir að megintilgangur sinn með þessum verkum sé að sýna styrk og lífsmagn finnskrar tungu. Það merkir ekki, eins og hann benti blaðamanni Morg- unblaðins á, að hann hafi áhyggjur ROKKSKÁLDID Juice Leskinen af framtíð finnskunnar, hvemig henni reiði af undir oki fjölþjóða- menningar, viðskipta og stjórnmála. Hann bætti við: „Ég vil bara hafa það á hreinu að það góða sem lítil þjóð hefur er viðnám frostsins, tungumálið og fjarskiptin." Leitin að eigin uppruna í fréttabréfi frá Norræna húsinu stendur að í ljóðabók sinni, Mömmu, velti skáldið fyrir sér „stöðu manns- ins í alheiminum, keðju kynslóðanna og vemnd mannsins í henni. Kjarninn er þó hans eigin móðir, þótt hann viðurkenni ekki að hann sé að leita eigin upprnna". Ekki hefur reynst auðvelt í fljótu bragði að nálgast texta Leskinens. En eitt Ijóða hans, Mamma, þannig líf, úr fyrrgreindri bók er svo í þýð- ingu finnskunema á öðm ári: Mamma, þannig líf, að það ætti að skrifa það sem leikrit, en ef það myndi vera skrifað, yrði það ómögulegt að leika, ómögulegt að sýna enginn myndi horfa á það gagnrýnandi myndi heldur ekki trúa því, ekki sjálfviljugur Mamma, þannig líf að því verður að lifa svo það verði veruleiki Finnska bókakynningin verður í Norræna húsinu í dag kl. 16. Jóhann Hjálmarsson

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.