Morgunblaðið - 29.09.1999, Blaðsíða 38

38 MIÐVIKUDAGUR 29. SEPTEMBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Raddir Afríku
í Gautaborg
Höfundar frá Zimbabve og Suður-Afríku settu svip
sinn á sýningarsvæði Bókastefnunnar í Gautaborg,
skrifar Kristín Bjarnadóttir, ekki aðeins með upplestri
úr bókum sínum, því skáldin frá Zimbabve brugðu
gjarna á leik með söngvum í smitandi takti og ósjaldan
var sýningargestum boðið að taka undir.
Yvonne Vera
PAÐ AÐ hlusta á Chirikure Chirikure flytja
ljóð sín á shona er líka að hlusta á tónlist.
Shona er eitt af opinberum tungumálum í
. Zimbabve og talið að um 80% þjóðarinnar
♦tali shona, en mállýskurnar eru margar.
Chiri kallar sig gjömingaskáld og vinnur úr
áhrifum frá uppvaxtarárum í kristinni fjöl-
skyldu í Gutu, þar sem hefðbundnir dansar
og söngvar sem og mælskulist kristinna
predikara náðu tökum á honum og síðar hin
öllu sjálfhverfari og meðvitaðri tækni sem
þróaðist á sviðum stórborga. Chiri skrifar
bæði ljóð og söngva og einnig sögur fyrir
börn. Hann skrifar bæði á shona og ensku en
nýjasta ljóðabók hans Hakurarwi (We Shall
Not Sleep, 1998) er skrifuð á shona en gefin
út með enskum þýðingum og skýringum.
Fyrir þá bók var hann verðlaunaður í ár af
Zimbabwe Book Publishers’ Asociation
'awards.
Ég hlusta á Chiri flytja Ijóð sín á mjúku
shonamáli og læt heillast án þess að skilja
eitt einasta orð.
Og ég hlusta á Sindiwe Magona lesa úr
bók sinni Mother to Mother (1998) og frá-
sagnarkraftur hennar rígbindur mig eins og
ég festi rætur á gólfinu og verði um leið að
gömlu tré með ný augu í Afríku, vegna móð-
ur sem á son sem varð morðingi. Vegna
morðingjamóður sem man þann tíma er son-
ur hennar varð fyrir því barn að horfa á vini
sína myrta. Þá þagnaði sonurinn og mælti
ekki orð í tvö ár. Og það komu erfíðir tímar.
En fyrst nú þegar sonurinn var orðinn morð-
ingi hvítrar stúlku hafði stjórnin tekið hann
upp á arma sér, byrjað að gefa honum dag-
vlegt brauð, fangelsið sá um að fæða hann og
klæða! Sjónarhóll sögunnar ögrar til áheyrn-
ar og Sindiwe Magona byggir á atburðum
sem áttu sér stað í Guguletu 1993. Sjálf er
hún fædd í Transkei í Suður-Afríku og ólst
upp í Cape Town. Mother to Mother er
fimmta bók hennar en hún er með aðsetur í
Bandaríkjunum þar sem hún starfar fyrir
Sameinuðu þjóðirnar, við almannatengsl.
Handan við minnið
Og svo kom Yvonne Vera.
„Hún hefur gefið bókmenntum heima-
landsins Zimbabve nýjan tón, og kynnt við-
fangsefni sem áður mátti vart nefna, sifja-
spell, sjálfsmorð, og hún tekur munnlega
hefð og vefur hana goðsögnum, segir Per
Vástberg þegar hann kynnir Yvonne Vera.
Hún kom til að kynna bók sína Under the
Tongue, sem nú er til í sænskri þýðingu (Or-
dfront 1999), og til að taka á móti verðlaun-
um Hennings Mankells, „Afriskas röst“, sem
úthlutað var í fyrsta sinn.
Under the Tongue frá árinu 1996 er ljóð-
ræn skáldsaga sem hlaut Commonwelth
Writers Prize árið 1997.
í þeirri bók lýsir Yvonne Vera hvernig
sorg er hlekkjuð við sorg. Hvernig orð eru
ofin í þögn - kannski til að bjarga lífi. Hvern-
ig konur varðveita leyndarmál kynslóð eftir
kynslóð, með „kóngulóarvefsorðum". Og
hvernig tungan getur orðið að steini meðan
„röddin felur sig undir klettinum" og „brenn-
ur í brjóstinu". Það gerist þegar faðirinn
„talar með framandi rödd“ og „hefur gleypt
svefninn11. Hvísl föðurins í leynilegum nætur-
heimsóknum til stúlkubarnsins er „þyngra
en nóttin, en draumurinn, en þögnin". Það er
rödd hinnar ungu Zhizhu, sem ber söguna
uppi, en höfundurinn vefur hana eins og þráð
inn í fleiri og sækir styrk einkum í rödd öm-
munnar.
„Amma segir tungu mína geta borið allt,
meira að segja himininn. Þegar ég opna aug-
un kemur enginn himinn, aðeins myrkur. Eg
verð að finna himininn á tungu minni þar
sem amma segir hann vera falinn, þar sem
tunga mín ber hann. Ég verð að hrópa nafn
himinsins þar til hann kemur til baka og vís-
ar myrkrinu á bug.“
„Fljótið mun verða að tungu. Undir tung-
unni dyljast raddir. Undir tungunni er lækn-
andi þögn. Ég sé fljótið.
Ég sé ömmu. Hendur mínar snerta fljótið
sem vex í munni mér, inni í ömmu, vex eins
og hjal og loforð. Það er satt að fljót vaxi í
munni mér. Það er satt að draumur er líka líf.
Draumur getur ekki gleymst, hann gerir sér
rætur þar sem þögnin heldur kyrru fyrir.
Það er satt að til sé orð handan við minnið,
óttalaust, mjúkt, fullt af jörðuðum heimum -
orð sem eldgömul mýkt hefur sigrað. Það er
satt að til sé orð blíðkað af dauða.“ (Under
the Tongue).
Þannig gætu brot úr texta Yvonne látið á
íslensku. Textabrot sem fá nýja merkingu við
önnur. Brot sem jafn lítið og ljóð verða end-
ursögð, aðeins túlkuð.
I samtalinu á sviðinu dregur Yvonne upp
mynd af ömmu sinni: „Hún sagði ekki frá á
neinn venjulegan hátt og notaði oft engin
orð, heldur hljóð og látbragð. Hjá henni
lærði ég að frásögn er meira en orð. Og það
er til hennar sem ég sæki þá trú að hvert orð
sé meira en það sjálft. Þegar ég skrifa vil ég
að hvert orð sé hlaðið, fullt af sprengjuefni.
Vandamálið með Under the Tongue var að
efnið var of þungt fyrir tunguna að bera. Ég
þurfti að ná fram - þögninni og því sem er á
bak við þögnina."
Yvonne Vera er fædd 1964 í Bulawyo, þar
sem var Suður-Rodesía. Árið 1986 flutti hún
til Kanada og las enskar bókmenntir, lista-
sögu og kvikmyndasögu við York University
í Toronto.
Hún lauk doktorsgráðu, kenndi við há-
skóla í Toronto og Peterborough og fyrsta
bók hennar, Why Don’t You Garve Other An-
imals?, kom út í Toronto árið 1992. Hún flutti
heim til Zimbabwe og næst komu bækurnar
Nehanda og Without a Name, sem báðar
voru verðlaunaðar í heimalandinu. Nehanda
frá árinu 1993 er söguleg skáldsaga um bar-
áttukonuna Nehanda sem stjómaði fyrstu
uppreisn shona- og ndebele-fólksins gegn
breskum landnemum árin 1896-97.
Per Wastberg víkur talinu að síðustu bók
Yvonne, Butterfly Burning. Segir að við lest-
ur gerist eitthvað sem minnir á málverk eftir
Bruegel, víðsýni sem virkar eins og maður
horfi inn í frásögnina ofanfrá og dragist inn í
ólíka sjónhringi sem leiða til nærmynda.
Og Yvonne talar viljug um hvemig hún
vinnur, hugsar atriðin í myndum, ekki kyrr-
myndum heldur eins og leikin atriði (gjörn-
ingar) á forsendum sem skapa spennu. Hún
segir söguna borna uppi af augnablikinu og
„augnablikið er stutt“.
Verðlaunin „Afrikas röst“ verða árlega
veitt afrískum höfundi. Þau em tileinkuð
nafni og anda Hennings Mankells, en að
verðlaununum standa fjórir aðilar: Ordfront,
Rabén & Sjögren, Norsted og Mánadens
Bok.
Henning Mankell sækir sjálfur efnivið til
Afríku, m.a. í nýútkominni bók sinni Vindens
son. Um 15 ára skeið hefur hann tekið þátt í
menningarstarfi í Mósambik, og hefur jafn-
hliða ritstörfum unnið sem leikstjóri og list-
rænn ráðunautur við Teatro Avenida í Mapu-
to.
Eyðimerkurblóm
Og það em fleiri afrískar raddir í bóka-
hausti Svía. Waris Dirie á eina þeirra í bók-
inni Desert Flower. „Heimili okkar var kofi
úr fléttuðu grasi. Við gátum flutt hann með
okkur - segir hirðingjastúlkan sem vaktaði
geitur í Sómalíu og varð ljósmyndafyrirsæta
í London og New York, í sögu um líf Waris
Dirie, „Eyðimerkurblómsins", sem kvik-
myndafyrirtæki Eltons Johns (Rocket Pict-
ures UK) hefur tryggt sér rétt til að kvik-
mynda.
Það er sérkennilegt að vera minnt á að al-
menningi í Sómalíu bauðst ekki að læra latn-
eska stafrófið fyrr en á áttunda áratug ald-
arinnar. Enda segir í frásögn Waris Dirie að
hún hafí ekki „þá sögusýn sem virðist svo
mikilvæg í öðmm heimshomum. Sómalía átti
ekkert ritmál fyrr en 1973, svo við lærðum
hvorki að lesa né skrifa. / - / þá kunnáttu sem
þurfti til að bjarga sér höfðum við frá for-
eldrum okkar. Til dæmis kenndi mamma
mér að flétta ílát úr þurru grasi nægilega
þétt til að geyma mjólk í. Pabbi kenndi mér
hvemig ég átti að sjá um dýrin okkar og sjá
til að þeim liði vel. Við töluðum lítið um for-
tíðina - það var enginn tími til þess. Allt
snerist um daginn í dag, hvað áttum við að
gera í dag? Eru allir krakkarnir inni? Er allt
í lagi með dýrin? Hvernig náum við í mat?
Hvar finnum við vatn“? - Desert Flower er
ekki bara rómantísk mynd af afrískum
flökkubúskap. Hún gefur eftirminnilega hug-
mynd um hvað það er að alast upp í hefð sem
segir það nauðsynlegt að umskera stúlkur.
Aðgerð sem í fjölskyldu Waris Dirie var dýru
verði keypt, fyrst í peningum, síðan í margra
ára þjáningum. Hefð sem Waris Dirie hefur
tekið að sér að berjast gegn og skapa al-
menna samstöðu gegn. I dag vinnur hún að
því á vegum Sameinuðu þjóðanna, með að-
seturíNewYork.
Dauðinn á sveitaveginum
ERLENDAR
BÆKUR
S a k a m á I a s a g a
„RESERVATION ROAD“
eftir John Burnham Schwartz.
Vintage Books 1999.307 síður.
ÞÓTT þær séu mjög ólíkar að
mörgu leyti minnir „Reservation
Road“ eftir John Burnham
Schwartz, sem nýlega kom út í
vasabroti hjá Vintage Books-út-
gáfunni, á söguna „The Deep End
of the Ocean“ eða Bakvið ystu
msjónarrönd eftir Jaqueline Mi-
*tchard, því báðar fjalla þær um
foreldra sem missa barn sitt. I
„The Deep End“ hvarf yngsta
barnið í fjölskyldunni á ferðalagi
en í „Reservation Road“ verður
efnilegur drengur, sem er að ná
táningsaldri, fyrir bifreið um
kvöld við bensínstöð á sveitavegi
U)ar sem fjölskyldan hefur áð.
^hann lætur samstundis lífið. Bíl-
stjórinn stoppar ekki heldur
hverfur í náttmyrkrið.
Þrír sögumenn
„Reservation Road“ er aðeins
önnur skáldsaga John Burnham
Schwartz en áður kom út eftir
hann sagan Reiðhjóladagar eða
„Bieycle Days“. Hann er því nýtt
nafn á bandarískum bókamarkaði
og hefur að því er virðist hlotið
mikið lof gagnrýnenda fyrir þessa
nýjustu sögu sína. Það kemur
svosem ekki á óvart. Hann fer vel
og smekklega með viðkvæmt
söguefni og skilar af sér bók sem
er í senn spennandi og myrk,
sorgleg og hjartnæm um líf fjöl-
skyldunnar eftir dauðann og leit
að sökudólgi.
Burnham Schwartz fer þá leið
að segja söguna frá þremur ólík-
um sjónarhomum og skipta reglu-
lega á milli þeirra. Bera kaflaheit-
in nafn sögumannsins hverju
sinni. Ethan byrjar, faðir drengs-
ins, vel menntaður háskólakennari
í bókmenntum, sem skilur son
sinn eftir við sveitaveginn þegar
hann gengur inn í bensínstöðina.
„Ég vil segja rétt frá,“ era upp-
hafsorð hans og bókarinnar.
Drengurinn er efnilegur fiðluleik-
ari og þau eru að snúa heim aftur
eftir Beethoven-tónleika undir
berum himni.
Næst tekur Grace við, móðir
drengsins. Hún hefur fylgt dóttur
þeirra, Emmu, á salernið við bens-
ínstöðina. Það er ástæðan fyrir því
að þau stoppa; Emmu er mál.
Grace er húsmóðir sem lifír fyrir
börnin sín tvö, missir sonarins
verður henni óbærileg kvöl.
Þrúgandi
sektarkennd
Þriðji sögumaðurinn er svo bíl-
stjórinn sem ók á drenginn og lét
sig svo hverfa. Hann heitir Dwight
og er lögfræðingur sem á í slæmu
skilnaðarmáli og má aðeins hitta
son sinn, Sam, einu sinni í viku.
Þetta kvöld er Dwight á hraðferð
vegna þess að hann er orðinn of
seinn að skila syni sínum aftur til
móður sinnar; þeir voru á hafnar-
boltaleik sem þurfti að framlengja.
Þess vegna ekur hann greitt. Son-
ur hans er sofandi í bílnum við
hliðina á honum þegar slysið verð-
ur. Dwight segir að hann hafi ekið
á hund þegar strákurinn vaknar
við áreksturinn. Einu sinni þegar
hjónaband hans var farið í vaskinn
sló Dwight drenginn sinn óvart og
kjálkabraut hann.
Þannig heldur sagan áfram af
Ethan, Grace og Dwight og fólk-
inu í kringum þau og hvernig þau
hvert um sig takast á við nýja og
gerbreytta tilveru eftir slysið.
Sagan er full af þrúgandi sektar-
kennd og eymd; hver og einn get-
ur kennt sjálfum sér um hvernig
fór. Burnham Schwartz lýsir ást-
andi og hugarheimi hvers sögu-
manns um sig af góðu innsæi og
tekst að skapa raunsæjar persón-
ur, allt að því nístandi sálfræðilegt
drama og jafnvel spennuþrungið
andrúmsloft.
Þó er þetta ekki spennusaga í
venjulegum skilningi heldur saga
um fjölskylduharmleik og saga af
fólki sem verður að læra að sætta
sig við lífið eftir dauðann. Að því
leyti er hún mjög vel heppnuð.
Arnaldur Indriðason
Nýjar bækur
• MELLEM havet og 0demar-
ken. Diskrete digte er eftir Jon
Hoyer og með myndskreytingum
eftir konu hans, Lisbet Rut.h.
Jon Hoyer var sendikennari við
Háskóla Islands í þrjú ár en býr
nú í Ábo í Finnlandi þar sem
hann kennir. Ljóðabókin ber
merki
dvalar
hans á Isl-
andi.
Skálds-
aga
Hpyers,
Den glem-
te histor-
ie, sem
sækir efni
til ís-
lenskrar
þjóðveld-
isaldar er
væntanleg
á sænsku hjá Schildts-forlagi á
næsta ári. Þýðing hans á bók Jes-
se Byock um íslenska miðalda-
sögu er væntanleg á dönsku hjá
C.A. Reitzels-forlagi og á ensku
kemur hún út hjá Penguin Books.
Mellem havet og pdemarken er
gefin út af Brondum í Danmörku.
Bókin er 63 síður.
Jon Hoyer