Þjóðólfur - 07.08.1891, Síða 1

Kemur út á föstudög-
um — Verft árg. (60 arka)
4 kr. Erlendis 5 kr. —
Borgist fyrir 15. júli.
ÞJÓÐÓLFUR
Uppsögn skrifleg, bundin
við áramót, ógild nema
komi til útgefauda íyrir 1.
október.
XLIII. árg.
Reykjavík, föstudaginn 7. ágúst 1891.
Nr. 36.
Um lax.
Fyrst þegar jeg heyrði um laxaklak og
sá það, þóttist jeg viss um, að það væri
sú vissasta aðferð og hjálp til að halda
við og fjölga laxi í ám og vötnum á ís-
sandi, eins og það mun víða erlendis vera
álit allmargra, en nú er jeg í seinni tíð í
nokkrum efa um, að svo sje, af þvi að
hjer á landi vanta í ár og vötn ýms skil-
yrði fyrir lífi og framför laxins meðan
hann er svo ungur, að hann getur ekki
lifað í sjó eða söltu vatni.
Af því að menn liafa látið til sín heyra
í dagblöðum vorum viðvíkjandi máli þessu,
sem oss er einnig mjög mikilsvert, af því
að laxveiði er arðsamnr atvinnuvegur all-
margra, þegar vel gengur, — þá vil jeg
einnig leggja orð í belg og vona, að fleiri
gjöri það.
Frá fyrri tímum eru til sannanir fyrir
því, að lax og silungsveiði hafi verið í
ýmsum stöðum í ám og lækjum, þar sem
hún er nú algjörlega borfin. Yíða í forn-
sögum_ vorum er getið um veiði, og forn
örnefni bera vitni um þetta, t. d. Laxá,
Veiðilækur, Urriðaá o. fl., en eptir hjer-
lendum sögnum getum vjer ekki vitað neitt
með vissu ástæðurnar til þess, að veiði
hefur horfið algjörlega á sumum stöðum,
en minnkað á öðrum og þess vegna þurf-
um vjer að þreifa fyrir oss eptir því, sem
mörgn öðru, því þótt bókleg fræði veiti
oss að ýmsu leyti fróðleik í þessu efni frá
öðrum löndum, þá eru þó margar ástæður
til, að slíkt getur ekki átt hjer við til
fullnustu eptir landsháttum o. fl.; ýmsir
munu haida því fram, að ofmikil veiði hafi
eyðilagt laxinn, og mun þá svo að skilja,
að menn hafi veitt ofmikið af honum, en
jeg ætla, að það sje engan veginn aðal-
ástæðan, nema ef vera skyldi, að Iaxveiði
hafl verið stundum af meira kappi og með
meiri útbúnaði til forna en nú þekkist
hjer á landi. Að ofmikil veiði hafi eytt
laxinum mun vera mögulegt einungis í
smærri ám með ádrætti á vissum stöðum,
og þó óvíða; enda má sjá þetta í Elliða-
ánum, þar sem um langan tíma voru við-
hafðar girðingar í svo frekum stíl, að ná-
ie?a enginn lax slapp upp fyrir þær, og
þó hefur veiðin haldist þar við eða með
öðrum orðum, laxinn hefur haldið áfram
að ganga í þær. Ef nú svo er, að þótt
laxinum sje um nokkurn tima aptrað frá
að ganga í einhverja á, en gengur þang-
að samt jafnskjótt, sem hann getur það
óhindraður — þá gefur þetta manni ástæðu
til að álíta, að laxinn ekki gangi ætíð á
sama stað, sem hann er uppalinn á, þó það
sje ef til vill optar; og i öðru lagi sýnir
þetta, að veiðin er ekki einhlít til að eyða
laxinum úr einhverri á. En margir eru
eyðendur laxins, og þar á meðal er selur-
inn, og hefur verið minnst á hann bæði
á þingi og í blöðum vorum, en þó ekki
nægilega; því ekki hefur verið minust þar
á, hve skaðlegur hann er laxinum í ofan-
göngu hans, þegar selurinn safnast í hundr-
aða tali í firðina fyrir framan ármynnin,
og tekur móti laxinum er hann leitar til
sjávar þróttminni og hreiflngasljóvari —
heldur en þegar hann gengur upp í árnar
(á uppgöngu sinni), — er þá nál. eingöngu
lax og silungur, sem selurinn hefur sjer
að fæðu, því um það leyti cr annar fisk-
ur genginn úr fjarðabotnunum. Fuglar og
silungur, einkum urritii, eyða laxinum unn-
vörpum á uppeldisárum hans, og svo gjöra
smærri dýr og svampar sitt til að eyði-
leggja hrognin, ef þau komast að þeim.
Þetta mun þó ekki heldur vera aðaiorsök-
in til, að lax er hættur að vera víða í
ám, þar sem hann var til forna, þó það
óefað hafi hjálpað til þess.
Laxinn getur ekki hrygnt eða alist upp
alstaðar. Fyrst er það, að lega ánna er
ekki ætíð hentug, og allir staðir i sömu á
eru ekki heldur jafnhentugir fyrir laxinn
til að hrygna á; náttúruhvötin býður hon-
um að fara á þá staði eina, sem best fer
um hrognin, t. d. þar sem ekki er strang-
ur straumur, sem hreyft geti hrognin, og
þar sem hinn líttfæri ungi geti komist
sem fyrst á þá staði, sem konum er best
borgið, svo sem þar sem stórir steinar eru
í grunnu vatni, vatnajurtir og holbekkt,
því þar getur laxunginn haft vörn, en á
þessum stöðum útheimtist, að viðurværi
sje til handa honum.
Mönnum er kunnugt um, að vissar teg-
undir skorkvikinda lifa í jurtum þeim,
sem vaxa í ám og við þær, og að þau
eru einmitt besta fæða handa hinum unga
laxi; ef þetta skorkvikindabú hefur eyði-
lagst á einn eður annan hátt af náttúr-
unnar hendi, er þá ekki eðlilegt að áin
sje orðin laxlaus? Brunninn og gróður-
laus sandur í ám og kring um þær, er
sannarleg „Sahara“ eða eyðimörk fyrir
fjölgun laxins. Náttúruhvöt laxins bendir
honum frá þeim stöðum, sem vanta skil-
yrðin fyrir framfærslu afkvæmis hans.
Á haustin, þegar smáár vaxa, gengur
fullorðinn lax upp í þær um stuttan tíma,
eru það optast kvennlaxar (hrygnur), sem
fara þaðan aptur eptir skamma dvöl, ef
hann mætir ekki tálmunum eða dauða.
Hvað mun nú þessi lax vera að erinda í
árnar um þetta leyti árs? Skyldi ekki
geta verið, að hann sje að kynna sjer
sprænur þessar, hvort þær sjeu tiltækileg-
ar til að leggja hrognum í, eða mun hann
vera að leita sjer fæðu og kynna sjer
fæðuríki ánna?
Sumur lax bíður allan veturinn í ánum,
en gengur til sjávar í apríl og maí, og
kemur aptur upp í árnar samsumars; er
lax þessi auðþekktur bæði að hreisturslit
og megurð. Mjög skaðlegt er að veiða
þennan lax, af þvi að hann fer í hina
bestu staði í ánum til að hrygna, enda
veiðist hann sjaldan í lagnet, en opt næst
hann í ádrætti, á sljettum botni, því þar
á hann ekkert undanfæri. Fjöldinn af
löxum þessum eru kvennfiskar. Þeir sjást
stundum gegn um ís, ekki taka þeir beitu
þá, sem silungur er veiddur á; eins og
mönnum er kunnugt, verður ís og krap
honum opt að fjörtjóni, sem rotar hann
og kæfir.
Það hefur verið trú, jafnvel fiskifróðra
manna, að ungi laxinn (berglax) komi ætíð
á þá staði, sem hann er yngstur alinn á,
en jeg efa, að þetta sje rjett, heldur mun
það vera komið undir ýmsum kringum-
stæðum, svo sem, hvernig áin liggur við
sjóarvogum,og hversu framarlega hún renn-
ur í firði. Þetta má sjá á tveimur eða
fleiri ám, sem renna í Faxaflóa, sem mjög
fátt af fullorðnum laxi gengur í, en opt
mikið af ungum laxi. Ungi laxinn fer
með hverju flóði, og einkum í stórstraum,
inn í víkur og voga, sem framarlega liggja,
og leitar sjer þá fæðu; en hann fjarlagist
aptur, þegar fellur út. Jeg hef opt sjeð