Norðanfari


Norðanfari - 07.08.1877, Blaðsíða 2

Norðanfari - 07.08.1877, Blaðsíða 2
114 — til að nálgast smátt og smátt moir og meir pví sanna og rjetta í mati jarðanna. Nú hefir skattamálsnefndin-gjört ráð fyrir nýju jarðamati, hvort sem er, og mun pað verða svo dýrt, að vert sje að gjöra eitthvað með pað, pegar búið er; enda á- lítum vjer pað ómetanlegt gagn, af jarða- mati, að pað losi menn við eignaframtals skattinn. Vjer vonum líka af framansögðu að jarðamat geti orðið og muni verða við- unanlegur mœlikvarði fyrir gjöldum bænda, enda er eigi annar handhægari fyrir hendi. Hvað pað áhrærir að skatturinn eptir vorri uppústungu hitti eigi vel efnahag manna, pá játum vjer pað satt að vera pá höfð er í huga eignarverðs-upphæð. En pað er hvorutveggja að eins og vjer leitumst við að sýna, pá er vjer töluðum um eignarskatt- inn, yrðu ótal torfærur á vegi ef semja ætti lög og framfyigja, er með nokkurri rjettsýni miðuðu gjöld við pað; og annað hitt að svo eru margar orsakir til efnahags manna, að aldrei verður nema stórkostlegum vafa bund- ið, að hve miklu leyti er rjettlátt að fara eptir honum, eða hver vill dæma pað? jpar hjá höfum vjer með uppástungu vorrleitast við að fara nærri líklegu gjaldpoli, par sem ómegð manna er tekin til greina, ásamt at- vinnuveginum, enda skulum vjer sjá hvert eigi bætist dálítið úr pessum annmarka hjá oss seinna. (Framhald síðar). „Með lögiim skal land foyggja". (Framh). Enn er eins ógetið, sem oss virðist vanta ákvörðun um í lögin, og vjer viljum nú benda á. pegar 2—3 eða fleiri nábúar geta í samfjelagi framkvæmt einhverja pá aðgjörð á landi sem auðsjáanlega or öllum ábýlis- jörðum peirra til bóta, hvort heldur er girðing, stýfla, skurður eða annað, og nú vill einn eða fleiri sem hlut á að máli eigi nokkuð til leggja, eða peim semur eigi um hve mikla híutdeild hver peirra skuli hafa í verkinu, pá liggur beinast við að verkið verði ógjört, og með pví pannig getur víða staðið á, er pað máske eigi svo lítill hnekk- ir í framför jarðræktarinnar, að skílausar ákvarðanir vanti um petta. O&s finnst pví nauðsynlegt að landb. lögin taki pað nákæm- lega til greina, og kemur oss helzt til hug- ar að pað mætti vera á pessa leið: Ef nábúum semur eigi, svo sem nú var sagt, skulu peir, sem verkið vilja framkvæma, gefa sýslumanni til kynna, og skal hann útnefna 5 raenn svo hagfróða og skynsaina, sem kost- ur er á, til pess að skoða allt sem að verk- inu lýtur, sem og gagnsvonina af pví; skulu peir fyrst ijúka ályktarorði á um pað, hvort verkið er vinnandi, og hvort pað sjáanlega nær tilgangi sínum fyr eða síðar; og ef peir álíta svo, skulu peir ákveða hve mikil skuli vera hlutdeild hvers um sig í vinnunni. Kostnaður til skoðunargjörðarinnar borgist svo, sem fyrir segir um skoðanir á skemmd- um, endurbótum og niðurníðslu jarða. Nú vanrækir, eigi að siður, einn eða fleiri sina hlutdeild í vinnunni, svo hann hefir gjört annaðhvort lítið eða eigi neitt, pá er hinir hafa lokið sinni hlutdeild, enda neitar að borga peim, pótt peir nú fullgjöri verkið, pá skal sýslumaður byggja honum út af jörðinni, hvort sem pað er eigineign hans eða leigujörð, enda búi hann, sje pað leigu- liði, við pá leiguskilmála, er að öllu sjeu samhljóða við pað, er lög pessi fyrirskípa, og vjer höfum bent á. En sjeu par á móti illir og ólöglegir leiguskilmálar orsök í tregðu hans, og landsdrottínn vilji eigi gjöra á pví neina fullnægjandi bót, pá hefir hann fyrír- gjört umráðarjetti sínum á jörðu peirri, og skal sýslumaður leigja leiguliða jörðina með nýju og löglegu byggingarbrjefi, og skal pá leiguliði hafa fullgjört verkið innan priggja missira, frá pví hinir höfðu aflokið hlutdeild sinni, nema öðruvisi um semjist milli peirra, ella hefir hann fyrirgjört ábúðarrjetti sínum. Nú hafa frumkvöðlar verksins aflokið pvi, og hinn vill engu borga, eiga peir pá heimt- ing á, að sýslumaður sjái peim fyrir fullu endurgjaldi pess kostnaðar, er peir lögðu til framyfir sína ákveðnu hlutdeild, annað- hvort í afnotum hlutaðeigandi jarðai', eða úr opinberum sjóði. Á sama hátt og ný- lega var ávikið hafi sýslumaður byggingar- rá.ð þeirrar jarðar, sem eigandi er rekinn burtu af, hvort heldur fyrir pá orsök er hjer ræðir Um, eða fyrir illa meðfepð á jörð- unni, svo sem áður er bent á. En eigi hafi sýslumaður samt rjett til að byggja hana nema í fyrsta skipti, og fær landsdrottinn fullan umráðarjett jarðarinnar við næstu á- búendaekipti, eða ábúðartíma takmark. Litið eitt viljum vjer athuga 69. og 70. grein, áhrærandi viðskipti viðtakanda og frá- faranda, pá er ábúendaskipti verða. Eyrsti kafli fyrri gr.: „fráfarandi skal hafa flutt allt bú sitt á burt af jörðunni hinn síðasta fardag, nema víðtakandi leyfi, að hann hafi pað par lengur", finnst oss of ströng á- kvörðun, og virðist oss nægja að honum sje gjört að skyldu, að hafa hinn ákveðna dag rýmt svo á burt búi sínu, að viðtakandi hafi öll hús jarðarinnar laus og liðug til sinna parfa, og er pað líka samkvæmt pví er síðar stendur í greininni: „heimilt er fráfar- anda að skilja eptir af búi sínu, par sem viðtakanda ekki er mein að, pað er hann eigi má flytja burtu með sjer pá strax", en hjer við bætist: „en burt skal hann hafa tek- ið pað af jörðunni fyrir næstu veturnætur". Með pví víða hagar svo til, að ljettara er að flytja á vetrum pá sleðafæri gefst, virð- ist oss hagkvæmara að petta sje bundið við næstu fardaga og pá nokkuð viðlagt, ef eig- andi hefir eigi burtu flutt. Einnig virðist oss eptir 70. gr. verði fráfarandi of hart leikinn, par sem hann er skyldaður til ef hann á fornt hey, að selja pað viðtakanda, ef pessi vill kaupa, og pað eptir óvilhallra manna mati, vilji nú ekki viðtakandi kaupa pað, skal hinn hafa flutt pað burtu af jörðinni fyrir næstu heyannir. |>etta virð- ist oss öldungis gagnstætt pví eðlilega, pví eignarrjettur leiguliðans á peim afnotum jarðarinnar, er honum eru með lögum og byggingarbrjefi heimiluð, hlýtur að vera full- kominn, og virðist oss pví að fráfarandi verði eigi skyldaður til að selja pessa eign sína, og pað með takmörkuðu verði fremur enn hverja aðra eign, en aptur á móti' vírðist oss viðtakandi ætti að vera skyldur til að kaupa heyið, ef hinn vildi selja, pví að rjett- ur jarðarinnar til að njóta áburðarins gangi nærst eignarrjetti bóndans, og pessvegna sje honum líka gjört að skyldu, ef hann selur pað, að selja pað viðtakanda en eigi öðrum. I stað pess að fráfarandi sje skyldur til að flytja heyið í burtu fyrir næstu heyannir, virðist oss ætti að skylda viðtakanda til að leyfa heyinu að standa, og gegn borgun, sjá um pað, sem sina eign tilnæstu sumar- mála, en sje pá enn eptir hey, sje fráfar- andi skyldur til að selja pað ábúanda ef hann vill kaupa. Aðrar ákvarðanir í grein- um pessum, sem og 71. grein, falla oss vel í geð, en orðabreytingar virðist oss purfi að gjöra við sumar, svo nógu ljósar verði. Erá pví er áður skýrt, að „meiri hlut- inn" hefir í 9. kap. stungið upp á bygging- arnefndum í hverjum hreppi, og virðist oss pað eitt með peim pörfustu og pýðingar- mestu nýmælum í landbúnaðarlagafrumvarp- inu, en aptur á móti virðist oss pað halda offast við gömlu venjuna, pegar um jarða- úttektir er að ræða. Oss finnst nefnilega, að ofanálagsreglan ætti að aftakast, en í pess stað álítum vjer rjettara að húsin sjeu um. Lykillinn að borðskúffunni fannst á fingri líksins, og varð honum naumast náð paðan; en í skúffunni lágu 8000 ríkisdala í peningum og 22,250 rd. í vissum skulda- brjefum, en 3000 í óvissum. Skuldabrjefin voru talsins 120 og ekkert peirra hljóðaði upp á meira, en 500 rd.; en pað varð lag- leg á úr öllum pessum smálækjum. Hann hafði aldrei tekið hærri leigu, enn 18 af hundraði, og má af pví sjá, að hann hafði fastákveðið hið minnsta; en pað lítur svo út, sem aðrir hafi ekki orðið fyrir slíkri í- vilnun, enn eldri og stöðugir skiptavinir hans. En að tiltaka nokkuð vist um hæstu leiguna, pótti honum minnkun, pví honum fannst pað öllu heldur skylda sin, að fara par svo langt sem auðið væri, og stundum jafnvel lengra, að taka svo mikið sem kost- ur væri á, já, að fyrirlíta jafnvel ekki, pað sem par væri fram yfir. Að petta hæsta hafi pó öðru hverju hvarflað fyrir huga hans, má ráða af nokkr- um orðum, sem mælt er „maurinn" hafi einhvern tíma látið sjer um munn fara, peg- ar einhver skuldunautur hans bar sig upp um pað, að „maurinn" hefði tekið í leigu hundrað af hundraði: „Himininn veitir mönnum sjöfalda umbun fyrir góðverk peirra" sagði hann, „og maðurinn á, svo sem auðið er, að líkjast Gruði; ætli pað sje pá ofgjört, pó sannkristinn maður gjaldi helmingi meira, enn hann er í skuld um? En ekki er pað kunnugt, hvort honumhefir nokkurn tíma tekizt, að láta nokkurn mann nálgast svo fyrirmynd sina, að hann hafi goldið sjöfallt, pó engin efi sje á pvi, að hann hefði pá orðið lifandi feginn. Einhverju sinni spurði hermaður einn, sem hafði orðið fyrir hraklegri meðferð af honum: „Hvað ætlið þjer yður með alla þessa peninga, fyrst pjer verjið peim aldrei til neins góðs"? „Til hvers hefir liðsfor- inginn vopnin sín, fyrst hann notar pau aldrei"? svaraði nirfillinn. En svo vjer minnumst aptur á dánar- bú „maursins", pá fundu peir, sem höfðu pað til meðferðar fjölda af brjefum frá bræðrum og frændum hins framliðna, sem allir bjuggu upp til sveita. Efnið í peim var sjálfsagt ekkert annað, enn ein- lægar bænir um fjárstyrk; en „maurinn" hefir líklega svarað frændum sínum eins og öðrum, sem beiddu hann liðsinnis, en gátu ekki boðið nægilegt veð: „Hjálpaðu pjer sjálfur, pá mun Guð hjálpa pjer". Hann varaði sig vel á pví, að setja orðið „Jeg" í staðinn fyrir „Guð", og að koma pannig í bága við forsjónina. Eins og á pessu má sjá vitnaði hann einatt til ýmsra greina í biflíunni og leyfði sjer aldrei að pýða pær nema rjett eptir (orðunum) bókstafnum. Einhvern dag komu sex karlmenn og ein kona, fyrir skiptarjettinn; litu pau ofur totralega út. þetta voru sex bræður hins látna; höfðu peir haft sinn hverja atvinnu og konan var gipt elzta bróðurnum, sem hafði verið múrari. En er peir höfðu sannað frændsemi sína við okur- karlinn, var arfinum skipt með peim og fjekk hverr bræðranna 7000 dali. Ættingj- ar pessir flýttu sjer nú, að fá sjer föt með hina allra nýjasta sniði, nema múrarinn, hann hjelt trúlega við kalklitinn sinn og fjekk sjer hvíta kasemírs-buru og hvítan silkifiókahatt. Konan hans keypti sjer hvít-

x

Norðanfari

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Norðanfari
https://timarit.is/publication/88

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.