Baldur - 24.09.1868, Blaðsíða 1

Baldur - 24.09.1868, Blaðsíða 1
g@=> Auglýsingar og grein- ir\wn einstakleg efni eru tékin í blað petta, ef borgaðir eru 3 sk. fyrir hverja línu með smáu letri (5 sk.Qmeð stcerra letri). Kaup- endur fá helmings af- slátt. Sendur kaup- endum ókeypis. Þeir, er vilja semja um eilthvað við riístjórn blaðs þessa, snúi sjer í því efni til ábyrgð- armannsins, Friðriks bókbind. Guðmunds- sonar, er býr i hiísinu nr. 3 í Ingólfsbrekku. Verð blaðsins er 24 sk. ár-priðjungur hver (6 blöð), og borgist fyrir- fram. 1. ár, Reykjavík 24. dag september-mánaðar, 1868. 14. blað. Efni: J>rjár þarflegar hugvekjur eptir „1-s-n" (I. hngv. ólmusur vií) læríía skólann). — Svar til herra Gröndals. — Frjettir innlendar. — Em- bættispróf. — Leibrjetting. — NebaDm.: TKillafoss. þrjár þarflcgar hugvekjur eptir »i—s—n». I. HUGVEKJA. Ölmusur við lœrða skólann. Það er kunnugt, að um það bil, er skólinn áHólum var lagð- ur niður og steypt saman við Reykjavkurskóla, árið 1801, þá voru felldar burtu þær 16 ölmusur, sem skólanum fylgdu. Það getur nú að vísu engum dulizt, hve ranglátt það var, að leggja skyldur og kvaðir Hólaskóla á hinn skólann án þess, að láta þar með fylgja rjettindi hans og hlynnindi, enda heflr stjórn vor viðurkennt þetta með því, að leggja á ný til skólans aptur hinar 16 ölmusur Hólaskóla hins forna. Nú mun þá flestum þykja, sem stjórnin hafi fullgert við oss.— Kann vera! «sínum augum lítur hver ásilfrið»; en þótt vjer játum, að lítið sje betra en ekki, þá er þó í þessu máli svo langt frá, að stjórnin hafi sýnt oss nokk- urn velgjörning, framar en skylda hennar var, (heldur miklu fremur hið gagnstæða, þar sem þetta hefir verið haft að sandi, til að varpa í augu íslendinga, sem svo margt ann- að), að hún hefir ekki gjört meira en helming þess, sem eptir lögum og helgum rjetti, er hrein og bein skylda henn- ar. — Þetta kann nú þeim, sem eru heillaðir af náðar- ljóma stjórnarinnar, og sem svo eru skammsýnir, að láta önnur eins brögð og þetta fyila augu sín og glepja sjer sjónir, að virðast ofmælt, eða geip eitt og hæfuleysa; en vjer viljum þá reyna að finna orðum vorum stað, leiða glögg og skýr rök að máli voru, og sýna með órækum á- stæðum, hver að sjeu heilög rjettindi vor og óyggjandi ský- laus skylda stjórnarinnar í þessu efni. Meðan stólsgózin voru óseld, og byskuparnir höfðu tekjur sínar af þeim, skyldu þeir (d: byskuparnir) halda skólann, launa þrem kennurum, veita piltum ókeypis kost, húsnæði, ljós, þjónustu og að nokkru leyti fatnað (tilsk. 3. maí 1743), og var svo á kveðið, að þeir lærisveinar, erþetta mætti veita, mætti á Hólum veralö, en í Skálholti 24, eða alls 40. Nú voru jarðir stólanna, eða stólsgózin seld á ofan- verðri síðustu öld, og rann andvirði þeirra inn í sjóð stjórnar- innar, þettaandvirði, sem erað skoðasem skólasjóðurlandsins; nú með því að sjóður þessi rann inn til stjórnarinnar, fjell og á herðar henni sú skylda'og skuldbinding, að bera allan þann kostnað, er hún sjálf hafði skýlaust boðið, að hvíla skyldi á sjóði þessum, er nú varkominn í hennar hendur. Enda hefir hún og ómótmælanlega viðurkennt þetta í verk- inu, hvað sem svo er fyrir henni í orði kveðnu, með því, að hún hefir lagt fram allt það fje, er til skólans hefir verið varið. Hún hefir boðið: «þessi skylda skal á sjóðnum liggja»; nú tekur hún sjóðinn undir sig, og hlýtur því sú skylda, sem bún hefir boðið, að á honum skuli liggja, einnig nú að liggja ásjóðnum í hennar höndum, það er með öðrum orðum: a henni sjálfri. Oss varðar því, upp frá þessu, eigi um ásigkomulag sjóðsins annað en það, að það, sem hún hefir boðið að hann skuli borga, það hlýtur hún, sem hefir hann í sinum vörzlum, fyrir hans hönd að borga. Nú var svo á kveðið þegar á Hólum, að ölmusan skyldi vera þetta, að veita ókeypis það, sem fyrr nefndum vjer. En svo var á kveðið, að helmingi þessa styrks, sem ölmusur er nefndur, mætti skipta, og veita svo 60 piltum, 20 heila ölmusu, en 40 hálfa ölmusu, og skyldu þá þeir, er hálfa höfðu ölmusuna endurgjalda helming þess, er þeir, hefðu þeir haftheila ölmusu, hefðu fengið ókeypis; þannig kom pað tilj að farið var að meta upphœð ölmusanna til peni ngaverðs. Á Bessastöðum sömdu piltar svo við «ökonómus» eða skölaráðsmann, þegar stjórnin vildi heldur borga þetta í peningum, en veita það sjálf, að hann seldi piltum þetta við verði, og galt þá stjórnin öimusurnar jafnháar, og kaupið var fyrir hvern pilt til skólaráðsmanns. Þegar skólinn, árið 1846, var fluttur til Reykjavíkur, voru ölmusur, sem þá var farið að gjöra vissa upphæð, hækkaðar til 80 ríkisdala, og síðar fjekk hinn ötuli skólastjóri Bjarni prófessor Jónsson þær hækkaðar upp í 100 ríkisdali, oghelzt svo enn, að heil ölmusa er 100 ríkisdalir og ókeypis bústaður í skólahúsinu1. 1) Jiótt þa?) komi eigi hjer vií) þessii grein, sem samin »i um rjett landsmaiina gagnvart stjÆniinni, viljum vjer þú geta þess, ao veíti stipts- j-flrvóldin einhverjum sveini úlmoso, þá vir<bi8tos8eflá,hvortheimildsje tfl,a6 53

x

Baldur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Baldur
https://timarit.is/publication/90

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.