Heimskringla - 24.04.1940, Qupperneq 2

2. SíÐA
HEIMSKRINGLA
WINNIPEG, 24. APRÍL 1940
ANDRJES HELGASON
Minningarorð
I.
Þegar eg settist að hér í
Vatnabygðunum, var Andrjes
Helgason einn af þeim fyrstu,
sem vöktu athygli mína. f huga
mínum er einna skýrust mynd
af honum, sitjandi sunnan meg-
in í kirkjunni, hvítum fyrir hær-
um, með mildan, bjartan svip
yfir enninu. Hann var maður
í meðallagi hár, framkoman stilt
og prúðmannleg. í tali var hann
skemtinn og glaður, og þó al-
vörumaður með áhuga fyrir
virðulegustu verkefnum manns-
andans. Andleg mál voru hon-
um mjög hugleikin, og þar var
hann kunnugur öllum straumum
og stefnum, sem borist höfðu til
íslands og fslendinga á síðasta
mannsaldri. Hann mun ætíð
hafa verið starfandi meðlimur
íslenzkrar kirkju, fyrst í Argyle,
og síðar í Wynyard. Andrjes
var einn þeirra manna, sem var
raun að þeim mistökum innan
eldra kirkjufélagsins, er reynt
var að loka fyrir andlega fram-
þróun með því að gera frjáls-
lyndum prestum lífið óþolandi
innan félagsins. Hans kirkju-
hugsjón var frjálslynd og við-
feðma. Sagði hann svo sjálfur,
að enginn maður hefði haft
dýpri og róttækari áhrif á huga
sinn en einn af frjálslyndu prest-
unum í Wynyard, séra Jakob
Kristinsson. Heyrði eg hann
sjaldan minnast nokkurs annars
manns með jafn mikilli aðdáun
og þökk. Urðu þeir vel kunn-
ugir og hélzt vinátta þeirra, þó
að vegir skildu við burtför séra
Jakobs til íslands. Sennilega
hefir það verið meðfram fyrir
áhrif frá séra Jakob Kristins-
syni, að Andrjes lagði sig mjög
eftir lestri guðspekirita og
fylgdist stöðugt með starfi Ind-
verska fyrirlesarans og rithöf-
undarins Kristnamurti. — Sann-
færður spiritisti var hann, og
taldi, að sú breyting, sem vakn-
aði fyrir áhrif sálarrannsókn-
anna, hefði verið hin mesta
blessun fyrir andlegt líf íslend-
inga. Það var engin furða, þó að
maður, sem kaus slík hugðarefni
sem þessi, yrði að eiga samastað
í kirkju, þar sem hátt væri undir
loft og vítt til veggja. Þess
vegna aðhyltist hann kirkjuhug-
mynd nýguðfræðniga og uní-
tara, þar sem frelsi kristins
manns er fyrir öllu. í Kanda-
har var um all-langt skeið fá-
mennur, frjálslyndur söfnuður,
sem kom saman til guðsþjón-
ustu á ýmsum heimilum bygð-
arinnar. Síðar flutti sumt af
fólkinu burtu, til annara bygða,
eða til annara tilverusviða, en
þeir sem eftir voru, gengu inn i
Quill Lake-söfnuð. Meðal þeirra
voru þau Andrjes og kona hans.
Sóttu þau messur alla leið tii
Wynyard, eins oft og því varö
við komið.
Andjes Helgason var þjóðræk-
inn maður, og fylgdist alla æfi
vel með því, sem gerðist heima
á fslandi. Enginn var í vafa um
það, hvar í fylkingu hann hefði
staðið þar í þjóðmálum. Hann
lét stundum í Ijósi hrifningu
sína yfir því, hve íslenzku þjóð-
inni virtist vera sýnt um að nota
starfskrafta ungra manna á
opinberum vettvangi og í lífs
baráttu þjóðarheildarinnar, og
gefa þeim tækifæri til að
spreyta sig á því að finna nýjar
leiðir til úrlausnar. Hann dáð-
ist að einurð heimaþjóðarinnar
við að ryðja aldagömlum
þröskuldinn úr vegi framfar-
anna. Verkalýðshreyfingu og
samvinnustefnan áttu óskifta
samúð þessa unglynda, en aldr-
aða manns. Hann fylgdist líka
vel með félagsstarfi íslendinga
hér í álfu; var meðlimur þjóð-
ræknisdeildarinnar “Fjallkonan”
í Wynyard.
Að iðn var Andrjes Helgason
prentari, bókbindari og málari.
Hafði hann prentvélar sínar og
verkfæri 1 litlu húsi í grend við
íbúðarhúsið. Auk þess, sem hann
prentaði fyrir aðra, gerði hann
það sjálfum sér til yndis og á-
nægju að prenta íslenzk jólakort
með Ijóðum og myndum, og
fallega skrautprentun gerði
hann eitt sinn af barnaheilræð-
um séra Hallgríms Péturssonar.
Má vera, að margt fleira slíkt
hafi hann unnið í tómstundum
sínum, þó að mér sé ekki kunn-
ugt um. Annars mun bókbandið
hafa tekið meira af tíma hans
en prentverkið. Meðal annars
batt hann allar bækur fyrir ísl.
bókasafnið í Wynyard, og leysti
verk sitt ágætlega af hendi.
Hann var einn þeirra manna, er
líta svo á, að bækur ættu ekki að
vera lakari að útliti og frá-
gangi en að efni. Sjálfur hafði
hann yndi af bókum og hélt
tímaritum betur saman en flest-
ir aðrir. Átti hann bæði stórt
og fallegt bókasafn, með hverri
bók í vönduðu bandi, og tölu-
settri. Hefi eg óvíða séð bóka-
söfnum einstakra manna komið
fyrir af slíkri reglu.
Nokkru áður en Andrjes lézt,
seldi hann verkstæði sftt og
prentsmiðju ungum og efnileg-
um íslenzkum pilti í Kandahar,
Páli Anderson. Var heilsu And-
rjesar þá farið mjög að hnigna.
Síðasta veturinn, sem hann lifði,
má segja, að hann gæti átt von
á kalli dauðans á hverri stundu.
Tók hann því með þeirri bjart-
sýni, er var í fullu samræmi við
trú hans. Minnist eg þess, að
eitt sinn fyrri part vetrar kall-
aði hann mig í síma og bauð mér
heim. Kvaðst hann eiga við
mig erindi. Fór eg þá vestur til
fundar við hann, og var hjá
honum um daginn. Fann eg, að
mikið var honum farið að
hnigna, en var þó furðu hress.
Kvaðst hann hafa haft í hyggju
að gefa mér í jólagjöf tímarit-
ið “Strauma” frá upphafi til
enda, alla bundna í eina bók, af
honum sjálfum. Voru “Straum-
ar” eitt af hans uppáhalds tíma-
ritum. En hann kvaðst hafa
orðið andvaka nóttina fyrir, og
komið til hugar, að hann ætti
ekki víst að lifa til jóla, svo að
það væri bezt að eg fengi bókina
undir eins. En svo var annað,
sem hann langaði til að sýna
mér, sagði hann. Það var sendi-
bréf frá manni, sem hann þekti
fremur lítið, en þeir höfðu þó
átt eina stutta samverustund.
Maðurinn hafði svo skrifað
Andrjesi þakkarbréf fyrir við-
RMHERST
SfJo - 25 oz. $2.50
i oz. $o.yo -
0 oz.
n»,S3.55 -
* AMHEBSrTBUBO.
t published or displayed
>v the Government of I
M ■
bv the Liauor
kynninguna og lýst þeim and-
legu áhrifum, sem hann hefði
jhaft á sig. Nefndi hann nafn
Andrjesar samhliða nafni ann-
ars manns, ,sem er viðurkendur
einn af ágætustu íslendingum
þessarar aldar, ekki sízt sökum
persónulegra yfirburða yfir
flesta aðra. — Þetta þótti
Andrjesi of mikið, svo að það
fékk á tilfinningar hans. Hann
hafði litið á sjálfan sig sem læri-
svein, en ekki sem meistara.
Honum hafði fundist mikið til
um það, sem hann átti öðrum
að þakka í andlegu tilliti, en það
var eins og honum hefði þessa
stundina sézt yfir þann sann-
leika, að enginn getur numið
lífsins fræði af einlægni án þess
að flytja eitthvað af þeim til
annara, ósjálfrátt, ef ekki sjálf-
rátt. En það var einmitt þetta,
sem Andrjesi var lagið í viðræð-
um við menn, að glæða löngun
til íhugunar og umhugsunar um
mikilsverð mál.
II.
Þessar hugleiðingar mínar um
Andrjes Helgason styðjast ein-
göngu við viðkynningu fárra
ára, er hann hafði lifað bezta
hluta æfi sinnar. Æfiferli hans,
lífsbaráttu, og þróun hins innra
lífs var eg því lítið kunnugur.
Er svo jafnan um þá, sem rita
æfiminningar, að þeir ná yfir
takmarkað svið bæði ytri við-
burða og innri skapgerðar.
Andrjes Helgason var fæddur
að Valadal á Tjörnesi í Þing-
eyjarsýslu hinn 11. júlí 1869.
Fireldrar hans voru Helgi Ás-
muhdsson og Ragnhildur An-
drjesdóttir. ólst hann upp með
foreldrum sínum til 7 ára aldurs,
en var þá tekinn til fósturs af
Andrjesi móðurbróður sínum og
konu hans, Vigdísi, er bjuggu að
Sigurðarstöðum. Tvær systur
átti Andrjes Helgason; dó önnur
á barnsaldri, en hin er frú Guðný
Jósefsson í Melfort, Sask.
Á unglnigsárum sínum var
Andrjes í þrjú ár við vinnu-
mensku og bókbandsnám, en
réðst til Ameríkuferðar 1888, þá
21 árs að aldri. Fór hann þá til
Argyle-bygðar í Manitoba, en
þangað voru þá komnir á undan
móðurbræður hans útan af ís-
landi. Lagði Andrjes nú stund á
akurvinnu, en seinna lagði hann
fyrir sig málningu, prentun og
bókband.
Andres var tvíkvæntur. Fyrri
kona hans var Lilja Jósafats-
dóttir, úr Kelduhverfi. Höfðu
þau verið saman á fjórða ár, er
hún lézt. Höfðu þau eignasí
eitt barn, er dó ungt. Nokkrum
árum síðar kvæntist Andrjes
systur fyrri konu sinnar, Elínu
Jósafatsdóttur, er nú lifir mann
sinn, ásamt þrem uppkomnum
börnum. Elzta dóttir þeirra er
látin fyrir allmörgum árum. Hét
hún Lilja, og var gift Jóhanni
Jósefssyni bónda í Kandahar,
Sask. Þau þrjú, sem eru á lífi,
eru Mrs. Ragnhildur Lamont í
Kandahar, Sigursteinn Helgason
bóndi í Wynyard, kvæntur Vil-
bogru Jónssonar, og Hallfríður,
gift Hermanni bónda Jónssyni
í Kandahar.
Þau hjónin, Andrjes og Elín,
fluttu til Vatnabygðanna í Sask-
atchewan árið 1917, og settust
þá fyrst að í Wynyard. Áttu
þau þar heima í rúm tvö ár, en
fluttu sig árið 1920 til Kanda-
har, á heimili Jóþanns tengda-
sonar þeirra. Þar stundaði
Andrjes atvinnu sína svo lengi
sem heilsan leyfði.
Andrjes Helgason lézt 26.
febr. árði 1939. Að honum var
mikil eftirsjá. Við dauða hans
er enn einum færra af þeirri
kynslóð, sem breyttu Vestur-
landinu úr viltri mörk í verð-
mætar bygðir. En með honum
er líka farinn einn af ágætustu
fulltrúum íslenzkrar alþýðu-
menningar, einn af þeim, sem
lærði skólalaust, hugsaði sjálfur
og fanst engin vansæmd í þvi
að hafa skoðanir um andleg mál.
Guð blessi minningu hans — og
hann sjálfan.
Jakob Jónsson
EINAR BENEDIKTSSON
Eftir Jónas Jónsson
Framh.
XXI.
Meðan stóð á heimsstyrjöld-
inni gerðust tveir atburðir, sem
urðu erfiðir þrepskildir á leið
Einars Benediktssonar til að
koma á stóriðju við fossana í
Þjórsá, með járbraut að höfn
við Skerjafjörð. Annars vegar
tókst Þjóðverjum að framleiða
tilbúinn áburð með tiltölulega
lítilli orku og nota til þess kola-
hita. Við þá uppgötvun varð
fossaflið, einkum í afskektum
löndum, miklu minna virði en
áður í augum fésýslumanna. Hin
hindrunin gerðist heima á ís-
landi. Til að hefja stórvirkjun á
íslandi þurfti sérstaka löggjöf,
og lögákveðin réttindi fyrir hið
erlenda fjármagn, ef unt átti að
vera að flytja stórfé til íslands.
Alþingi tók málið til meðferðar.
Mannmörg nefnd var sett til að
rannsaka með hvaða skilyrðum
ísland gæti leyft stóriðju við
fossana. Nefndin starfaði í
mörg ár, en leiddi hugðarmál
Einars Benediktssonar hjá sér,
en tók í þess stað til rækilegrar
meðferðar eignarréttinn á renn-
andi vatni. Um þetta leyti, seint
á stríðsárunum, fanst Einari
Benediktssyni, að hann standa
næst takmarki óska sinna um
að geta flutt ógrynni fjár til
landsins til að virkja orku
Þjórsár. En í stað ákvörðunar
fanst honum stjórnarvöldin vefj-
ast fyrir og svara engu nema
vífilengjum. Brá hann þá vana
sínum og orti mikið og voldugt
ádeilukvæði, er hann nefndi
Fróðárhirðina. Gerir hann þar
hiklaust gys að seinlæti og úr-
ræðaleysi því, sem honum þótt
vera höfuðeinkenni íslenzkrai
þ jóðmálastarf semi.
Að loknu heimsstríðinu flutt:
Einar Benediktsson sig urr
stund frá Kaupmannahöfn yfi:
til London og bjó í Oxford St
Þá voru orðin tímamót í fjár
málastarfsemi hans. Hafnar
málin við Skerjafjörð og virkjur
Þjórsár var nú lagt á hilluna
Um nokkur næstu ár lagði Ejn
ar Benediktsson stund á af
koma af stað námurekstri hj;
Miðdal í Mosfellssveit með fjár-
magni og hjálp kunnáttumanna
frá Þýzkalandi.
XXII.
Síðasta athafnatímabli Einars
Benediktssonar hófst með því að
hann kom heim til Reykjavíkur
vorið 1921 og flutti Kristjáni
konungi X. mikið kvæði, sem var
minna virt og launað heldur en
skáld fornaldanna höfðu vanist,
er þau færðu konungum drápur.
Skömmu síðar fluttu þau hjón
heimili sitt til Reykjavíkur og
bjuggu í ríkmannlegu húsi,
Þrúðvangi, við Laufásveg. Hafðí
tengdamóðir skáldsins bygt
þetta hús handa sér og vanda-
mönnum sínum. Átti Einar
Benediktsson þar lögheimili þar
til 1927. Börn hans voru um
þessar mundir við nám í Dan-
mörku, Þýzkalandi og Englandi.
En á þessum árum, meðan skáld-
ið og kona hans bjuggu í Þrúð-
vangi, voru þau á stöðugum
langferðum utanlands. Haustið
og fyrri hluta vetrar 1921, voru
þau í Canada. Næsta haust lá
leiðin til Hamborgar. Það átti
að vera skyndiferð; en þá um
veturinn veiktist Einar Bene-
diktsson hastarlega af blóðeitrun
Lá hann mánuðum saman milli
lífs og dauða, undir umsjá góðra
lækna og konu sinnar. Síðla
sumars 1923 var hann orðinn svo
ferðafær, að hann gat komist
heim til Reykjavíkur. Næstu
missiri var hann stöðugt með
annan fótinn í Þýzkalandi, en
brá sér til New York og hafði
dvöl þar veturinn 1925—26. Þá
var hann árlangt um kyrt heima
í Reykjavík, en fór þrem sinnum
til Noregs árin 1927—28. En
þar með var lokið ferðalögum
hans til útlanda í fjármálaerind-
um. Hafði hann þá verið tutt-
ugu ár búsettur érlendis eða á
stöðugu ferðalagi um þau lönd,
þar sem hann stundaði fésýslu.
Langdvalir Einar Benedikts-
sonar í Þýzkalandi og ferðalög
þangað frá íslandi stóðu að
mestu leyti í sambandi við rann-
sóknir á gullgraftrarskilyrðum í
Miðdal. Honum hafði tekist að
vekja talsverðan áhuga fjár-
málamanna í Þýzkalandi fyrir
þessum tilraunum, svo að þeir
lögðu mikið fé fram til rann-
sókna og margskonar útgjalda.
Var svo mikill trúnaður lagður á
þessar gullnámuvonir á íslandi,
að þýzka félagið sendi einn hinn
frægasta jarðfræðing, sem þá
var uppi, til að rannsaka gull-
málið í Mosfellssveit. En að
síðustu varð þó sú niðurstaða í
því efni, að ekki myndi borga
sig að grafa gullið í Miðdal.
XXIII.
Um þessar mundir, þegar út-
séð var um hin stóru mannvirki
til fremdar og fjárafla landinu
og forgöngumönnum fram-
kvæmdanna, bar saman fundum
okkar Einar Benediktssonar
Hann lét þá falla nokkur orf
um, að sér þætti Alþingi mjör
misskifta eftirlæti við skál
landsins. Hefðu sum föst árs
laun frá ríkissjóði, en önnur líti
skáldalaun eða engin. Lét p
þess getið, að þjóðin kynni v<-
að meta verk hans, en laun til ís
lenzkra skálda væru að öllur
jafnaði svo lág, að honum myn
þykja litlu skifta um þesskonr
tekjur. Fann eg þó, að har
myndi hafa nokkurn hug á slíl
um launum. Eg var þá í minn
hlutaflokki á Alþingi og þól
barin von að valdamenn þing
ins tækju vel tillögu frá mér u-
aun handa þjóðskáldinu. Hreyf'
«g því við merka menn í Háskó'
fslands, hvort þeir vildu sækj
um að Einari Benediktssyni yr<'
veitt heiðurslaun jöfn föstu’
launum háskólakennara. Ur<'
þeir vel við þessum tilmælui
Neðri deild tók allvel í þes:
beiðni frá háskólanum, en þegr
kom til efri deildar, bar eg fra
tillögu um að launin yrðu lí
látin ná til yfirstandandi árs, e
ekki aðeins til fjárlaga fyr{
1928, en ekki var við það kom-
andi að fá þá tillögu samþykta.
Kom þá að því, sem mig hafði
grunað, að ekki væri með öllu
vandalaust að fá fjárveitingar-
valdið til að viðurkenna, að þjóð-
in stæði í þakkarskuld við hið
víðförula ksáld, sem bjóst nú til
að eyði elliárum sínum í þyí
landi, sem hann hafði ætlað að
færa bæði auð og frægð.
Það má telja sennilegt, að
Einar Benediktsson hafi aldrei
náð fullri heilsu eftir hina miklu
legu í Hamborg 1923, en eftir
1928 tók mjög að sækja á hann
vanheilsa. Hann átti enn ýmsar
fasteignir á íslandi. Ein af
þeim var jörðin Herdísarvík í
Selvogi. Þangað flúttist hann
nú, líkt og Egill Skallagrímsson
hafði, þegar elli sótti hann heim,
fært bygð sína frá Borg á Mýr-
um að Mosfelli undir Esju. Sá
var munurinn, að Einar Bene-
diktsson flutti ekki með sér til
Herdísarvíkur gull frá víkinga-
ferðunum, enn síður kom honum
til hugar að grafa gull sitt.
Ljóðin voru gull Einars Bene-
diktssonar og þau hafði hann
með miklu örlæti gefið fslend-
ingum, sem ævaradi höfuðstól,
meðan þjóðartungan lifir.
XXIV.
Hlutafélagið er víkingaskip
vélaaldarinnar. Einar Bene-
diktsson notaði þetta tæki sam-
tíðar sinnar með jafn mikilli á-
stundun og sigursæld eins og
kappar fornaldarinnar hin vel
búnu langskip sín. Honum varð
oft vel til fanga. Hann hafði
alla jafna mikið fé milli handa
vegna hlutafélaga sinna, og
þegar bezt lét, um það bil sem
friður var saminn, hafði hann
stundum upphæðir sem námu
hundruðum þúsuilda á banka-
reikningi sínum. En þarfir hans
voru miklar og honum tamt að
hafa mikla risnu og fjáreyðslu,
bæði til eigin þarfa og vegna fé-
laga þeirra, er hann stofnaði í
sambandi við auðlindir íslands.
Einar Benediktsson lét oft orð
falla um það, að hann væri í
tveim heimum,, fjáraflamaður-
inn og skáldið. Sennilega hefir
honum þá líka komið til hugar,
að ef fésýslumaðurinn hefði yf-
irgefið skáldið og snúist ein-
göngu að auðsöfnun, þá myndi
sá maður hafa getað safnað
miklum auði. En í raun og veru
var skáldið óhjákvæmilegt við
fésýslu gróðamannsins. Það að
Einari Benediktssyni tókst í
utttugu ár að vekja áhuga fjöl-
margra áhrifamanna í nokkrum
helztu mentalöndum heimsihs
fyrir nýjum og stórfeldum fram-
leiðsluskilyrðum á íslandi, var
að þakka hæfileikum Einars
Benediktssonar öllum saman:
Glæsimensku hans, gáfum, vand-
virkni, mælsku og hrífandi í-
myndunarafli. Skáldgáfan var
dýrmætasti eiginleiki þessa sér-
kennilega manns. Hún var vopn
hans til sóknar og vamar í fjár-
málabaráttunni, og hennar
vegna lifa listrænar hugsjónir
hans í heimilum listmentaðra ís-
lendinga löngu eftir að allur
þorri þjóðarinnar hefir gleymt
baráttu hans og ósigrum við að
flytja auðmagn inn í landið.
En þó að skáldgáfan væri
fjöregg Einars Benediktssonar,
þá verður hinu ekki neitað, að
hún átti meginþátt í að hann gat
aldrei unnið varanlega sigra í
fjármálum. Hann var fullur af
hugmyndum og skáldadraumum. i
Nýjar hugsjónir fæddust og
kröfðust lífsskilyrða, áður en
búið var að tryggja öryggi eldri
viðfangsefna. Einar Benedikts-
son sá alt af fleiri draumsýnir
heldur en hann gat komist yfir
að gera að veruleika eða að yrk-
isefnum. Þar við bættist fjár-
eyðsla hans sjálfs, sem oft var
lítt stilt í hóf. Skáldið settist við
herfang víkingsins og fylgdi for-
dæmi Egils Skallagrímssonar og
tók ekki fulla gleði fyrr en hon-
um var réttur gullhringurinn á
sverðsoddi yfir langeldinn í höll
viðskiftamálanna.
XXV.
Einari Benediktssyni hefir
vafalaust verið fullljóst allmörg-
um árum áður en hann hætti fé-
sýslustörfum, að hann hafði beð-
ið ósigur í hinu mikla baráttu-
tafli manndómsáranna. Hann
hafði ásett sér að leiða gull-
straum inna ríku landa til ís-
lands. Hann hafði dreymt stóra
drauma um að gerbreyta að-
stöðu þjóðarinnar með tröll-
brotum eims og raforku. Nýjar
hafnir, járnbrautir, verksmiðjur
og námuvinsla áttu að rísa fyrir
atbeina auðfélaga þeirra, er
hann stofnaði. En engin af
þessum hugsjónum varð að
veruleika, nema stofnun íslands-
banka, sem hann vann mikið að
á þeim árum, þegar hann var
ritstjóri Dagskrár. Snemma á
skáldabraut sinni hafði hann
lýst átakanlega tilfinningum
manns, sem endurmetur örlaga-
ákvarðanir æfinnar. í kvæðinu:
Að Elínarey, lýsir Einar Bene-
diktsson hugarangri Napoleons,
er hann sér eimskip sigla fram
hjá herskipi Breta, er flutti
hann sem fanga til Elínareyjar.
Keisarinn minnist þá þess, að á
ógæfustund hafði hann neitað
boði Fultons um að taka eimvél-
jna í herskip sín móti flota Eng-
lendinga, og sér nú um seinan,
að sú nýjung hefði getað snúið
gæfuhjólinu honum í vil:
“Bitrast sker þó hershöfðingj-
ans lundu
minningin um eina stóra stundu,
stjarna gæíu hans þá bjartast
lýsti —
er hann fleygði lífs síns láni að
grundu.”
■ryr
Einar Benediktsson hefir
vafalaust lifað þvílík augnablik,