Heimskringla - 24.04.1940, Qupperneq 4

4. SÍÐA
HEIMSKRINGLA
WINNIPEG, 24. APRfL 1940
lleimskringla
(StofnuO 1886)
Kemur út í hverjum miBvikudegi
Elgendur:
THE VIKINO PRESS LTD
853 og 8S5 Sargent Avenue, Winnipet
Talsimia 86 537
VerS blaðslns er $3.00 árgangurlnn borglst
fyrkrfram. Allar borganlr sendlst:
THE VIKING PRESS LTD.
3U vlðskHta bréf blaðlnu aðlútandl sendlat-
81 -nager THE VIKINQ PRESS LTD
853 Sargent A ve„ Winnipeg
Ritstjóri STEFÁN KINAR8SON
UtanAskrift ttl ritstjórans:
EDITOR HEIMSKRINQLA
853 Sargent Ave., Winnipeg
“Helmskrlngla” ls published
and prlnted by
THE VIKINO PRESS LTD.
853-855 Sargent Avenue, Winnipeg Man
Telephone: 86 537
WINNIPEG, 24. APRÍL 1940
VERTU VELKOMIÐ SUMAR
Sumarið byrjar á morgun. —
Sumardagurinn fyrsti er annar mesti
afhaldsdagur fslendinga heima, og eru til
þess margar ástæður.
Og ein ástæðan er sú, að þá kastar vet-
urinn frá sér viðja þunganum, snjóinn
leysir og lækirnir hoppa með galsi og
glettum eftir hverri laut og dragi, og
syngja sinn dillandi sumar-óð, og hleypa
lífi og lyfting í alt, sem á vegi þeirra
verður. Árnar velta fram kolmórauðar og
hvinandi, svo undir tekur í gljúfrunum.
Gulir þúfnakollarnir gægast hálf feimnir
undan snjónum og út í sólskinið, sem þeir
hafa ekki viðrað sig í vikum saman. Og
þúfurnar þenjast út, teyja úr sér og
hækka, uns þær hafa allar losað sig undan
línvoðum vetrarins. Upp úr lautunum
gægjast grænar gróðurnálar, sem geymst
hafa þar með lífi og litum frá liðnu sumri,
dálítið dasaðar og utan við sig eftir blund-
inn, en kinka brátt kankvíslega kolli til
al-lífisins og kunningjanna í kring um sig.
Jörðin angar, loftið angar, öll náttúran
angar við umbrot hins vaknandi lífs úr
vetrar dvalanum. Þeyrinn hjalar, og létt
og ljúft leikur hann um blöðin bleik og
föl og titrandi, hvíslar að öllu ástarorðum
og vekur gleði og gefur þrótt, svo:
Laufum grænum skógar skrýðast,
skarlats klæðum týgist jörð..
Alverunnar blikar blíðast
bros í lífsins þakkargjörð.
Vetrar kvíðans fjaðrir falla
fögnuður í hjörtum grær.
Heyrist yfir heima alla
er hörpu sína vorið slær.
Og það var ekki undarlegt, þó fögnuður-
inn væri einlægur og áberandi heima við
komu sumarsins, eftir langan ljósvana
vetur, innistöður og allskonar þrengingar,
og takmarkaðar samgöngur og fréttir úr
bygðum og borgum, þegar:
“Hleður fönn til fjalla
fjúka blöð og strá.
Allir ómar falla
út í þögn og dá.”
Svana söngur, fossaniður og lóukvak,
bar aldrei fyrir eyra, alt var hulið snjó
og gaddi og ömurleik umhverfisins.
En í bæjunum lágu var búið vel
og bjart var í hverri sál.--
Það var trú margra heima, að eins og
þeim liði á sumardaginn fyrsta, þannig
mundi alt sumarið reynast þeim.
Ef til vill telja margir þetta fjarstæðu
eina og gamla hjátrú, sem hafi ekki við
hin minstu rök að styðjast. En, lesari
góður, nú er öldin önnur, og vér ættum að
hafa vitkast það vel síðustu áratugina að
sjá að trúin — eg á ekki við neina ein-
skorðaða trú — er máttarstólpinn í lífi
voru. Vér getum ekki orðið neitt, né kom-
ist neitt áfram í lífinu án þess að hafa
trú, trúa á að þetta eða hitt geti orðið og
að þetta eða hitt er hægt. — Þess vegna er
það, að þeim sem trúa nógu fast á mögu-
leikana, verður oftast að ósk sinni, og svo
var þeim, sem trúðu því hér áður, að sum-
arið bæri ávexti þess í skauti sínu, sem
kom fram við þá á sumardaginn fyrsta. —
Þess vegna var um að gera að bera sólskin
í allra sál á sumardagnin fyrsta, svo upp-
skeran yrði góð og ávextirnir nógir að
leggja yfir til næsta veturs. — Þannig
hjálpðaist alt til þess að gera sumarhugs-
unina sem háleitasta og sólríkasta. Allir
höfðu eitthvað fallegt að ræða um við
sumardísina í líkum anda og skáldið:
“ó loks ertu komin á land mitt heim!
Hve langt var nú funda milli.
f grasinu undir grænni björk
eg geisla bikarinn fylli.
Til hátíðar söngs við hjarta þitt
eg hörpuna mína stilli.
Legðu henni ljóð á alla strengi.
Dvel þú hjá mér lengi, lengi, lengi.”
... /
Á sumardaginn fyrsta, heima, var öllu
gefið frelsi, sem inni hafði kúrt og í
fjötrum vetrarins verið. Og sem dæmi má
benda á, hvað fegnar jafnvel kýrnar urðu,
þegar þær komu út á vorin í fyrsta sinn,
og soguðu í sig með útþöndum nösum, lif-
andi sumarilminn. Það var bæði fögur og
ófögur sjón, að sjá öll þau rassa-köst,
hlaup, stökk, öskur og læti er þær gátu
framleitt. Og það var sannarlega ekki
annað hægt að segja, en að þær fögnuðu
sumrinu á sína vísu.
Allir, ungir og gamlir, færðu þá anda
sinn í .sumarhugsanir eins og líkama sinn
í sumarskrúða. Náttúran gerði það líka.
Það er eðli manns og náttúru. Það er köll-
un frá lífinu.
Á sumardaginn fyrsta, var farið í leiki
úti á túni, hvar sem blettur fanst þur.
Það var farið í skolla-leik, risa-leik, stcr-
fiska-leik, höfrungs hlaup og bænda glímu,
og fleira, og fleira, sem hugsanlegt var.
Og svo var gleðiji og áhuginn stór fyrir
öllu, sem fram fór, að jafnvel karlæg
gamalmenni spruttu á fætur og gengu í
endurnýjung lífdaganna út á tún, og
horfðu á fólkið skemta sér, með þeirri
einlægni og ærslum, sem aðeins nýbrostn-
ar vetrarviðjur og nývaknaðar sumar-
vonir geta framleitt.
Nú er sumardagurinn fyrsti orðinn al-
mennur frídagur heima, og stórum víðtæk-
ari og þroskaríkari skemtana föngin, því
þá fara fram allskonar íþróttir, útileikir
og líkamfíæfingar.
Um sumarfagnað fslendinga heima fyr
og nú, væri hægt að rita langt, fróðlegt
og skemtilega erindi ef tími ynnist til.
En hvernig er því varið með okkur,
íslendinga vestan hafs? Höfum við ekki
með öllu drekt þessum gamla, góða ís-
lenzka sig í botnlausri elfu algleymings
og háværu heimsæði miljóna þvargsins?
Nei, langt frá því. íslendingar verða
altaf fyrst og fremst íslendingar, hvar
sem þeir eru. Þeir hafa ávaxtað vel sitt
heimanmundarpund. Þeir nærðust á öllu
því sem þeim var nauðsynlegt, til þess að
mæta hverju sem að höndum bar í anda og
átaki, meðal annara þjóða, án þes.s að
glata vöggugjöfinni. .
Og þeir voru:
Vígðir hreysti, stiltu stáli,
stórum anda, goða máli. —
0g frá því fyrsta er íslendingar fluttu
til þessa lands, hafa þeir haldið vel og
dyggilega við góðum göfgandi íslenzkum
siðum, svo sem því að halda alla tíð upp
á sumardaginn fyrsta, — fagna sumrinu.
Veturnir hér vestan hafs, hafa líka verið
kaldir, erfiðir og langar og átt í því sam-
eiginlegt við veturna heima, og þannig á
sinn hátt, átt þátt í því að hjálpa íslend-
ingum til að halda við tilhlökkuninni fyrir
komu sumarsins, þegar:
Náttúran speglast í litbrigða ljóma
er Ijós-brúður aldanna greiðir úr dróma.
Þess vegna hefir það verið og er og
vonandi verður al-gild regla hér vestan
hafs, að fagna sumrinu með því að koma
saman í kirkjum og samkomuhöllum vor-
um, til þess að njóta þar margbreytilegrar
og góðrar skemtunar, sem kvenfélögin
stofna til og standa fyrir. Og þó sam-
komur þessar séu með öðru sniði og á
annan veg en alment tíðkast heima, þar
sem andrúmsloftið og umhverfið er al-
íslenzkt, þá skilja slíkar skemtistundir
eftir hjá oss mörg góð og ávaxtarík fræ-
korn, sem hafa sáð út frá sér og borið
heillaríkan og andlega arðberandi ávöxt.
En það mun nú ef til vill mörgum finn-
ast það harla erfitt að fagna komu sum-
arsins á morgun, eins og ástandið er í
heiminum og blasir við oss, með öllum
þessum óskaplegu æsingum og mannvíg-
um og eyðileggingum, sem geysa eins og
bráðapest yfir löndin, og hver og einn
getur átt það á hættu óðar en varir, að
verða fyrir morðvélum og ránklóm ræn-
ingjanna.
En, ekki hvað sízt, þegar svona horfir
við, og loftið er skýjað og skuggalegt yfir
austurheimi, er oss sérstök þörf á því að
gleðjast og fagna sumrinu, því ljósið, lífið
og gleðin rekur úr vegi vorum skuggana
og lamar öfl óttans, óvinar vors, sem:
Eltir eins og skuggi í mána skini
óverurnar, sem á hann fyrir vini.
Koma sumarsins er öllum kær, og hún
er ennþá boðberi ljóssins, lífsins og gleð-
innar, og vér vitum að sumarið hefir full-
an faðminn af óskaskeytum, sem við höf-
um sent því í von um að það gefi oss ef
til vill úrlausn á þeim í einhverjum mynd-
um oss til góðs.
Og sé skynsemi vor á verði og vel að
verki, vegur efasemdirnar og reynir að
greiða úr vandmálum þeim og ráðgátum,
sem lagðar eru fyrir framan oss á lífs-
borðið, þá gerum við eitthvað af því, sem í
voru valdi stendur til þess að áhrif sum-
arsins, með sínum skapandi mætti, lífi og
fjöri, og töfrandi litauðgi og fegurð, nái
að festa rætur í sál vorri, svo að þar
verði ávalt sumar og skapandi máttur, þó
endrum og eins gefi á bátinn.
Og með nýju sumri koma nýjar hugs-
anir, nýtt líf, nýr gróður og vaxandi afl
til vits og verka, er gefur oss heillavæn-
legan framgang í fyrirtækjum vorum og
margfalda sigra í baráttu við helstefnu
hugsanir, — ef vér aðeins stöndum saman
og hugsum saman.
Gleðilegt sumar!
Davíð Björnsson
“LÖGBERG” DÆMIR UM
“OFUREFLI”
f “Lögbergi” 18. þ. m. er ritstjórnar-
grein um leiksýningu, sem nýlega fór fram
í Winnipeg. Árni Sigurðsson hefir samið
leikrit upp úr skáldsögu Einars H. Kvar-
an, “Ofurefli”. Leikdómurinn endar á
þessum orðum: “Vonandi er, að betur
takist til um val á næsta leikriti þessa
vinsæla leikflokks, sem innt hefir af hendi
á undangengnum árum, þakkarvert þjóð-
ræknisstarf.”
Það er gott og blessað, að íslenzku blöðin
skrifi sem rækilegast um leiksýningar, og
sjálfsagt, að ritstjórarnir segi meiningu
sína fullum fetum. En vitaskuíd verða
þeir þá að sætta sig við það, að lesendur
þeirra segi þeim sjálfum ofurlítið til synd-
anna, ef þeim þykir svo við þurfa. Og
þann sjálfsagða rétt ætla eg nota mér
gagnvart ritstjóra “Lögbergs” í þetta
sinn. Og af því að leikdómur hans verður
fíkiljanlegri, þegar hann er lesinn aftur á
bak, hefi eg byrjað á síðustu setningunni.
Það fyrsta, sem lesandinn hlýtur að
spyrja um, er það, að hvaða leyti hafi illa
tekist til um val á leikriti.
Var leikurinn illa saminn? Ekki er
þess getið, enda mundi flestum koma á
óvart, ef svo væri. Eg hefi að vísu
hvorki lesið leikinn né séð. En eg ber það
traust til Árna Sigurðssonar, bæði sökum
listasmekks hans, reynslu og þekkingar,
að eg tel ekki líklegt, að um stórvægilegar
gloppur hafi verið að ræða, — enda hefir
enginn ymprað á slíku. Það eina, sém
“Lögberg” segir um leikritið er það, að
“leikflokkurinn þræðir efnið eins og það
er frá höfundarins hendi.” — Og að minsta
kosti að því er snertir Imbu vatnskerlingu,
finst ritstjóranum þetta vera ókostur.
Ef þses er rétt til getið, að leikurinn
hafi verið vel bygður upp, og auk þess
vitað, að leikritshöfundur hafi sýnt fulla
trúmensku við höfund skáldsögunnar, þá
verður ekki hjá því komist að álíta, að það
sé Einar H. Kvaran, en hvorki Árni né
leikflokkurinn, sem beri ábyrgðina á óá-
nægju “Lögbergs”. í miðkafla greinar-
innar kannast ritstjórinn líka við, að svo
sé. Hann bendir þar á ýmislegt, sem megi
að sögunni finna og leggur fram þá
spurningu hvort það fíé ekki bjarnargreiði
við “æskulýð vorn af íslenzkum stofni í
þessu landi að bjóða honum upp á slík
“blæbrigði” úr forfeðrasögunni” og þau,
sem sýnd eru í leiknum. Er þar sérstak-
lega átt við Imbu vatnskerlingu.
Rtistjórinn verður varla skilinn á annan
veg en þann, að hann eigni Einari Kvaran
þá skoðun, að konur, sem báru vatn og kol,
hafi tapað einhverju af manngildi sínu
við þá vinnu. Eg hélt satt að segja, að
enginn, sem þekkir skáldskap Kvarans
mundi væna hann um að líta niður á erf-
iðisfólk. Kvaran er enn sem komið er
mesta öreigaskáld ífílendinga, þó að mynd-
ir hans úr ísl. þjóðlífi heyri nú orðið
gamla tímanum til, að hinu ytra. Það er
ekki stéttabarátta nútímans, sem hann
lýsir, sú er birtist í deilum milli kaup-
manna og útgerðarmanna annars vegar og
verklýðssamtakanna hins vegar. Hann
sýnir hina ófélagsbundnu stéttabaráttu,
þar sem dreifðir einstaklingar meðal ör-
eigalýðsins reyndu að halda sér uppi á því
að tala illa um heldra fólkið og “snuða”
kaupmennina, en urðu þó oft og tíðum að
skríða hundflatir fyrir burgeisunum til að
koma sér ekki út úr húsi. Það voru ekki
kolin og vatnið, sem minkuðu manngildi
þessa fólks, heldur kúgunin. í “Vista-
skiftum” eftir Einar H. Kvaran j
er meistaralega vel dregin upp
mynd að barni, fíem í vonlausri
bræði svalar sér á dagdraumum
um það, að ef konan, sem í hans
augum var ímynd kúguparinnar,
drepi sig, ætti hann að ganga
aftur og hengja hana. Imba
vatnskerling er ekkert barn leng-
ur. Hún er orðin veraldarvön.
Dómkirkjupresturinn og yfir-
dómaradóttirin eru í hennar aug-
um ímynd þessa heldra fólks,
sem á betra en hún, og skríður
fyrir því eins og kvikindi, en
undir eins og Þorbjörn kaup-
maður sýnir, að hann er voldug-
astur, fellur Imba gamla fyrir
þeirri freistingu að vera þeim
megin. Örbirgðin, vonbrigði
lífsins og ranglæti þjóðfélagsins
er búið að koma inn hjá henni
svo mikilli beiskju og vantrú á
lífið og mennina, að hún er farin
að virða sjálfa sig jafnlítils og
hún virðir þá. Svona fólk er
til, því miður, í öllum löndum.
Imba er ekki “frýnileg að á-
sýndum og innræti.” En hún er
skiljanleg frá hendi höfundar,
og sálfræðilega rétt lýst að orða-
lagi og hegðun. Sem betur fer
hafa sjálfsagt ekki allar vatns-
kerlingar verið líkar henni, og
hún hefði ekki heldur þurft að
vera vatnskerling. Eg hefi séð
framan í hana inni í Gyðinga-
búð í Winnipeg og mér kæmi
ekki á óvart, þó að fleiri hefðu
litið hana augum einhversstaðar
annarsstaðar. Eg skal viður-
kenna með ritstjóranum, að það
er fremur óeðlilegt að hugsa sér
sóknarnefnd dómkirkjusafnaðar
skipaða slíkum djásnum sem
Jóni Sigurðssyni og Finni Jóns-
syni, en eg á ekkert erfitt með
að hugsa mér þá greiða atkvæði
á almennum fundum, hvar á
hnettinum sem er. En látum nú
svo vera, að alt þetta megi til
sanns vegar færa. Þá er enn ó-
svarað þeirri spurningu, hvort
það sé holt fyrir æskulýðinn, að
slíkar myndir sem þessar séu
dregnar upp í leikhúsum okkar.
Þarna snertir ritstjórinn við
atriði, sem væri vel þess virði,
að það væri rætt iog hugsað, al-
veg án tillits til þeirrar leiksýn-
ingar, sem hér er um að ræða.
Það gæti orðið efni í skemtilega
kappræðu, hvort það ætti að
leyna unga fólkið hér í álfu mis-
fellum íslenzks þjóðlífs og ís-
lenzkrar skapgerðar. Af eðli-
legum orsökum hefir flest eldra
fólkið haldið fram við börn sín
því sem fagurt er og dásamlegt
við ffíland og íslendinga. En
stundum hefir þetta gengið út í
þær öfgar, að unglingarnir hafa
alls ekki verið fræddir um landið,
heldur kent að líta á ísland
eins og nokkurs konar Eden,
þar enginn höggormur þyrði að
skríða í grasinu, hvað þá að
ganga uppréttur. Hafi svo ungl-
ingarnir rekist á einhverja bók,
sögu eða leikrit, sem ekki var
eins og jóla-sjónleikur fyrir
sunnudagaskóla, með eintómum
englum og heilögu fólki, þá brá
þeim hrottalega í brún. Og
Paradís hvarf enn einu sinni af
jörðinni. — Nú skal eg fúslega
viðurkenna, að hér geta orðið
ýkjur á báða bóga. íslenzkur
mentamaður, fæddur o-g uppal-
inn hér í álfu sagðist halda, að
það mundi verða mikið verk fyr-
ir landkynni fslands að leiðrétta
þær hugmyndir, sem “Sjálfstætt
fólk” eftir Halldór Kiljan kæmi
inn hjá ófróðum lesendum í
enska heiminum. Synd Kiljans
er þó ekki fyrst og fremst í því
fólgin að draga upp myndir af
einstaklingum, sem ómögulegt
væri að finna stað. Það eru tii
pokaprestar, gikkslegir læknar,
heimskir bændur og aulalegt
kvenfólk á íslandi alveg eins og
í öðrum löndum. En það eru
varla til heilar sveitir, bygðar
engu öðru en hálfvitum, föntum
og siðferðilegum ræksnum. Eins
og það er tæplega til sú paradís,
að höggormurinn, laumist ekki
inn á milli blómanna, þannig
mun heldur ekki vera til það
víti, sem ekki hýsir fleiri eða
færri af englum ljóssins. —
Heilbrigðasta upplýsingin um
þjóðlíf fslendinga, sú er unga
fólkinu getur veizt, er að kenna
því að skilja tilveru hins góða og
illa í lífi þjóðarinnar, þekkja
baráttu hennar og þróun, og þá
mun það meta sigra hennar og
átök. Og það er kosturinn við
“Ofurefli”, að það skilur við les-
andann eða áhorfandann með
þeirri von, að þó að lítilmensk-
an, heimskan, afturhaldið, valda-
fíknin, peningagræðgin, þröng-
sýnin og ófrjálslyndið sigri í
svip, muni þó öllu þessu vera
ofurefli að etja kappi við nýja
strauma frjálslyndis, mannúðar
og þekkingar, sem, ryðji sér
braut inn í íslenzkt þjóðlíf. Eg
vona að sjónleikurinn hafi sýnt
þetta, engu síður en sagan, eða
gefið það í skyn.
En nú eru fleiri leiðir en “Of-
urefli” er sýna bæði “hrygðar-
myndir” og “persónur, sem ekki
eru frýnilegar að ásýndum né
innræti.” Hvað segja menn um
fíéra Sigvalda og Hjálmar
Tudda? Eða um Jósafat? —
“Hverju reiddust goðin, þá er
jörð brann, þar sem nú stöndum
vér?” Hvers vegna ásakaði
ekki “Lögberg” leikfélagið um
óheppilegt val á leikriti, þegar
það sýndi “Mann og konu” eða
“Jósafat”? Hvaða sérstöðu hef-
ir “Ofurefli”?
Ritstjórinn segir: “Sagan fel-
ur í sér snarpa árás á hinar eldri
trúarbragðasetning um þær
mundir, er höfundur hennar átti
annríkast við að ryðja anda-
trúnni veg á íslandi.” Mér er
spum: Er þetta aðalástæðan til
þess, að leikritið þykir illa vaiið
til sýningar? — Ef svo er, þá er
full ástæða til að athuga ofur-
lítið nánar, hvað ritstjórinn hef-
ir til síns máls. Fyrst og fremst
vil eg benda á það, að Einar H.
Kvaran reyndi aldrei að ryðja
neinni “andatrú” veg á íslandi.
Flestir kristnir jnenn hafa um
allar aldir verið andatrúar. —
Kirkjan hefir kent, að guð væri
andi, og að mennirnir væru and-
ar, og að andi mannsins lifði eft-
ir líkamsdauðann. Menn hafa
trúað á tilveru anda, af mörgum
ástæðum, sem hér er óþarfi að
nefna. En Einar H. Kvaran hélt
því fram, að sannfæringin um
tilveru andanna, gæti orðið
meira en aðeins “andatrú”. Hún
gæti orðið vísindaleg þekking,
sönnuð að vottfestum dæmum og
studd af vissum fyrirbrigðum,
sem venjulega eru nefnd “sál-
ræn” fyrirbrigði. —
Þegar Einar “átti annríkast”
við að leita sannleikans um
þessi efni og kynna fólkinu nið-
urstöður sínar, varð hann þess
var, að bæði hjá kirkjunum,
mentamönnunum og svo ótal
mörgum öðrum, var ósköp lítil
löngun til annars en að “varð-
veita þær skoðanir”, sem ofan á
hafa orðið”, fremur en að leita
nýrra sanninda og boða þau.
Þessi sanni þröskuldur varð á
vegi þeirra, sem vildu rannsaka
biblíuna að nýju til og endur-
skoða trúfræði kirkjunnar sam-
kvæmt því. Og Einar var því vel
kunnugur af eigin raun, og
margir aðrir frjálst hugsandi
prédikarar nýrra sanninda,
hvernig óhróður og persónulegt
áhrifavald einstaklinga var not-
að til árása á þá eða til að spilla
fyrir þeim á alla lund. Hann
vissi líka, að stundum var hægt
að æsa almenning upp gegn
mönnum, sem vildu vel, og snúa
við og rangfæra boðskap þeirra,
líkt og þegar postullinn talar
um að umhverfa sannleikanum í
lýgi. Það er slíkur hugsunar-
háttur og slík aðferð, sem Einar
H. Kvaran flettir ofan af í
“Ofurefli”.
Sagan felur ekki “í sér snarpa
árás á eldri trúarbragðasetning-
ar,” eins og ritstj. kemst að
roði. Það er sáralítið á trúfræð-
ina minst. En sagan felur aftur
á móti í sér snarpa árás á þá
kyrstöðu og þröngsýni, sem ekki
þolir sannleikann, nema hann se
viðurkendur af fjöldanum og