Heimskringla


Heimskringla - 29.03.1950, Qupperneq 4

Heimskringla - 29.03.1950, Qupperneq 4
4. SIÐA HEIMSKRINGLA WINNIPEG, 29. MARZ 1950 jlfeimskrmgla (StofimB 1889) Kemui út á hverjiun mlðvikudegl. Sigendur: THE VIKING PKESS LTD. 853 ug 855 Sargent Avenue, Winnipeg — Talsími 24 185 VerO blaðsins er $3.00 árgangurinn, borgist fyriríram. Allar borganir sendist: THE VIKING PRESS LTD. öll viðskiftabréf blaðinu aðlútandi sendist: Ttie Viking Press Limited, 853 Sargent Ave., Winnipeg Ritstjóri STEFAN EINARSSON Ikar.áskrlft tíi ritstjórans: EDITOR HEIMSKRINGLA, 853 Sargent Ave., Winnipeg Advertising Manager: P. S. PÁLSSON "Heimskringla" is published by THE VIKING PRESS LIMITED and printed by VIKING PRINTERS 853 855 Sargent Avenue, Winnipeg, Man. — Telephone 24185 ÍSLENZK AFREK Útdráttur ur ræðu fluttri af séra Philip M. Pétursson á Frónsfundi 27. marz. hverju sem ykkur sýnist!” Þ. Þ. Þ. II. 337. Svona voru móttökurnar hin- ar fyrstu, hér í Winnipeg. En margt hefur breyzt síðan, og með með því Winnipeg-baer sjálfur. Það eru fáir annara þjóða Sagt er að þeim hafi ekki litist menn hér í Winnipeg nú á dög-j sérlega vel á Winnipeg, þessum um sem ekki vita einhver deili fyrstu íslendingum, sem komu á fslendingum um hverjir fs-j til höfuðborgar Manitoba-fylkis. 1 lendingar eru, eða hvernig þeirj “Fá hús reisuleg, en flest ó- eru í útliti, o. s. frv. fslendingar faafa unnið sér góðan orðstír hér Authorized as Second Class Mail—Post Office Dept., Ottawa WINNIPEG, 29. MARZ 1950 Gerpir Gerpir heitir austasti höfði á íslandi. Gerpir heitir og mánað- arrit, sem Austfirðingar byrjuðu að gefa út fyrir ekki fullum þrem árum. Hefir Heimskringlu nýlega verið sent það sem út er komið af ritinu og er hún útgefendum (Ársfjórðungs þingi Austfirðinga) þakklát fyrir það. Ritið er eitt hið gagnlegasta og fróðlegasta um áhugamál síns landfjórðungs, sem vér minnumst að hafa séð. Það munu ekki mörg verkefni á ferðinni austan lands, sem þar getur ekki. Það hefir þá góðu kosti að vera í senn nytsamt og skemtilegt. Auk ritstjóra, sem er Gunnlaugur Jónasson bankastjóri á Seyðisfirði og. ritnefndar, sem skipuð er Hjálmari Vilhjálmssyni sýslum., Erlendi Björnssyni bæjarstjóra og sr. Erlendi Sigmundssyni, skrif- ar f jöldi annara og yrkja í ritið. Á hverri kápu ritsins er mynd af einhverjum merkum stað í Austfirðingafjórðungi, fögru landslagi, einhverju höfuðbóli eða húsum stórfyrirtækja, sem alt minnir á yndi og fegurð Austurlands. Hefir gömlum Austfirðingum sem vér höfum sýnt ritið, orðið starsýnt á þær og vakið hjá þeim margar ljúfar og geðþekkar minningar. En Gerpir lætur sig fleira skifta, en héraðsmál Austurlands. í honum hafa birst ekki allfáar og rækilegar greinar um þjóðmál landsins í heild sinni, eins og um breytingu á stjórnarskrá íslands og skiftingu landsins í fjórðunga, sem forðum á lýðveldisárum íslands. Eru tillögur iþær hinar eftirtektaverðustu. En breytingar fela þær miklar í sér, ef til vill svo miklar, að langan tíma þurfi að fá þeim komið í framkvæmd. Hefir þó ekkert af því, sem vér höfum um stjórnmál lesið í seinni tíð verið með þjóðlegri íslenzkum blæ, en greinar ritstjórans um þessi mál. Árgangur ritsins kostar 40 krónur á íslandi og er beinast fyrir menn hér, er vildu gerast áskrifendur, að tilkynna ritinu það. Utanáskrift er: Gerpir, Seyðisfirði. í Manitoba, og á þessum liðnu 75 árum, fært margt í framkv., þó að þeir byrjuðu með lítið! Og nú eru þeir búnir, meðal ann- ars, að safna nógum peningum til að stofna kenslustól í íslenzk- um fræðum við háskólann. Þeir hafa um 140,000 dollara í pening- um og um 160,000.00 með loforð- um. Og þegar þessi stóll verður að lokum stofnaður, verður það þrekvirki, sem engum öðrum þjóðflokki í Canada hefur tek- ist að gera. Og þar með verður að vera tekið til greina, að fyrir 75 árum þegar hinir fyrstu fs- lendingar stigu faér á land, við minni Assiniboine áar, komu þeir efnalausir og mállausir. Og frá þeim tíma hafa þeir unnið sig upp. Vér getum hugsað okk- ur hvernig færi fyrir okkur ef að við ættum að taka okkur upp héðan, og fara í annað land, og skipuleg við óskipulagðar göt- ur, sem ekki voru góðar yfir- ferðar, með gangstéttir aðeins að nafninu til, sem víðast voru aðeins tvöföld plankaröð lang- setis. Það eina, sem verulega vakti athygli þeirra, var Fort Garry, víggirðing Hudson’s-flóa félagsins, en einkum skot-turn- arnir fjórir sitt á hverju horni hinna háu og longu víggarða.” En nú er sú víggirðing horf- in, öll nema aðeins hliðið að faenni, og það stendur enn þar sem það stóð þá, á sama stað. Margt hefur annað breyst líka. T. d. í Winnipeg, þegar þessi fyrsti hópur íslendinga kom, var íbúatalan um 2,000 manns. Hér voru þá ekki nema tveir skólar og fórir kennarar. Nú búa í Winnipeg 230 þúsundir manna. Og nú eru skólar bæjarins alls 68, og kennarar 1,033. Af þessum samanburði, þó ekki sé meiri, sjáum vér hvað breytingin er NÝJA STJÓRNIN Á ISLANDI Eins og getið var um í frétt frá Sendiráðinu íslenzka í Washing- ton í sáðasta blaði, er ný stjórn komin til valda á íslandi. Minnihlutastjórn Ólafs Thors, virðist hafa verið býsna umsetin og litlu getað til vegar snúið á þinginu. Blöð eru ekki komin vestur er frá ástæðum fyrir stjórnarskift- unum herma. En þegar stjórn Ólafs Thors beiðist lausnar, fer Sveinn Björnson forseti þess á leit við Hermann Jónasson for- ingja framsóknarmanna, að hann reyni að mynda stjóm. Varð þar ekkert ágengt. Kallar þá forseti íslands þingmenn saman. Virð- ist það hafa borið þann árangur, að stærri flokkarnir tveir taka að sér stjórnarmyndun. Verður Steingrímur Steinþórsson for- sætisráðherra. Hann hefir verið bæði þingmaður og búnaðar- skólastjóri og fylgir Framsókn- arflokkinum að málum. Og það er sá flokkur og Sjálfstæðis- flokkurinn, sem sameinast hafa um stjórnarmyndun. Er þinglið þeirra 36 menn til samans, svo þarna er um all-örugga stjórn að ræða. Verður þessi sameining tveggja stærstu flokkanna von- andi til happs og heilla. Það hafa ekki borist með fréttinni af þessari miklu gengislækkun, en því hafa að líkindum einihverjar ráðagerðir fylgt, áhrærandi vinnulaun og vöruverð, er sviðan dregur eitthvað úr sári. Það kemur fyr eða síðar að því, að flestar þjóiðr verði einhvern- vegin að jafna reikninga á rekstri þjóðarbúsins.. Og því fyr sem það er gert, því betra er það. Þó í taki, verður það enn- þá erfðiara, ef ekki er hægt með stjórn og skipulagningu að gera það, sem skeð getur að ekki sé hægt, ef nógu lengi er dregið. Framfaraskilyrðin eru næg á íslandi. Þessa dagana les maður í blöðum að heiman, að stóriðn- aður geti risið upp í ullarvöru- framleiðslu og skinnavöru ýmis- konar. Af þessu sé nægur efni- um. Nú eiga þrisvar sinnum fleiri fslendingar heima í Winnipeg en fólksfjöldinn var allur, er fyrstu íslendingarnir komu hingað. Og nú eru íslendingar svo vel búnir að koma sér hér fyrir, og að gera sig kunnuga annara þjóða fólki, að það kæmi nú engum til 'hugar að lýsa íslendingum eins og Winnipeg búar héldu sumir að þeir væru, fyrir 75 árum, “lág- vaxnir, svo sem f jögur fet á hæð, fremur gildvaxnir og þreknir, með langt kolsvart hár og býsna líkir Eskimóum.” En með komu þeirra til Win- nipeg var ferð þeirra ekki lokið. Þeir voru á leiðinni norður að Winnipeg-vatni, og þeir fóru strax að búa sig til áframhalds ferðar norður, þó að áliðið væri, komið fram í október. setjast þar að, allslausir, og mal- orðin geis. mikil á winnipeg-bæ lausir, og reyna að vmna okkur _ u tímahm> á þessum 75 ár. fram. Tækist okkur það eins vel, eins og þeim, sem hingað komu, og lögðu norður í eyðimörk, Iþar sem engin maður annar bjó áður en þeir komu. Það væri gaman að vita. Nú þekkja menn hér í Winni- peg fslendinga. En þá, fyrir 75 árum, héldu þeir sem hér bjuggu að þetta væru skrælingjar og villimenn, sem voru á leiðinni ihingað. Eg hafði gaman að kafla í bók Þorsteins Þ. Þorsteinsson- ar “Sögu íslendinga í Vestur- faeimi”, þar sem hann lýsir komu þeirra hingað og hvað bæjarbúar sögðu um þá, og héldu um þá, fyrirfram. Sagt er að komið hafi verið ti 1 Winnipeg snemma í október Þ. Þ. Þ. tekur það fram í sögu sinni, að það hafi verið 11. okt- óber. “Seinni part dags 11. okt- óber, var lagt að landi í Winni- peg, við mynni Assiniboine ár- innar”, segir hann. Og svo held-j norður til winnipeg og til Win- að róa flekunum með árum til nipeg-vatns. Þeir voru Sigtrygg- þess gjorðum. ur Jónasson, Einar Jónasson, j Þegar komið var ofan undir Kristján Jónsson, Sigurður Vatnið, fengum við gufubát, sem Kristóferson, Skapti Arason og Hudson’s-flóa félagið átti, til að Joihn Taylor. Þeir komu austan draga flekana norður undir Víð- að, frá Toronto, og í ferðasög- imes. Svo gátum við sjálfir kom- unni um för þeirra, er sagt að jg þeim inn á höfnina að kvöldi þeir ferðuðust frá Toronto til dags, síðasta sumardag.” Þ. Þ. Þ. Milwaukee og þaðan til St. Paul. segir að það hafi verið 22. okt- Frá St. Paul fóru þeir til Duluth óber, og mun satt vera, þó að eg og svo til Moorhead í Minne- hafi heyrt þess getið að það hafi | sota. Þar tóku þeir gufubat á verið 21. október Og nú var fólkið komið til Winnipeg, og var að undinbúa sig til ferðarinnar norður. Það varð að útvega sín eigin farar- tæki. Þeim þótti það of dýrt, (meira en þeir gátu vel þolað að borga), að kaupa far með gufu- báti norður, og þess vegna var gripið til þeirra ráða, að nota stóra flatbáta í mynd kassa, með súðþaki. Sumir hafa kallað þá “flat-dalla”. Sagt er að hafi ver- ið sex farþegja flatdallar, (sumir segja nlíu) festir saman, þrír og þrír, e^n sumir segja að þeir hafi verið tveir og tveir festir saman) 17 október, er sagt, að lagt hafi verið af stað frá Winnipeg til fyrirheitna landsins. Flatdall- arnir, eða flekarnir voru látnir berast með straumnum ofan Rauðá. Um fimtíu manns urðu eftir í Winnipeg en hitt fólkið alt, um 200, fór norður. En af þeim komu um fimtíu til Winnipeg aftur um veturinn, og því er sagt, að “Þetta mikla nýlendu ár er því engu síður fyrsta landnáms ár Íslendinga í Winnipeg, en í Nýja íslandi, og það því fremur, sem fólkið kemur þangað fyrst og sezt þar að, þó að það komi ekki mikið við sögu þetta fyrsta ár né það næsta, og 'hafi þá máske skoðað sig sem útibú ný- lendunnar við vatnið, enda slóg- ust margir frá Winnipeg í stóra hópinn, sem hélt til Nýja íslands 1876, en í skarð þeirra bættust aðrir frá íslandi, sem staðnæmd- ust í Winnipeg” (Þ. Þ. Þ. Saga íslendinga II. bls. 340.) En maður sem skrifar um ferð- ina norður segir: “Auk fólks og farangurs höfðum við meðferðis mikið af matvörum, sem John Taylor keypti fyrir peninga, er Canadastjórnin lagði honum til, fólkinnu til hjálpar yfir vetur- inn. Ferðin gekk all vel ofan ána þar til kom ofan að strengjunum ((grynningum í Rauðá milli Winnipeg og Selkirk). þar fest- ist önnur flekatrássan. Eftir mikla fyriiihöfn varð faún þó losuð, án þess stórkostlegar skemdir yrðu á farangri, og slys- farir á fólki urðu engar. Eftir það gekk all vel, þó seint færi. Ofurlítið var flýtt ferðinni með því, að hafa tog í land, og menn skilið fyrir framtakssemi og fyr' ! irhyggju, í miðju striti og erfið- leikum, sem þeir urðu að stríða við. En hér ætla eg að nema staðar, þó að sagan sé rétt að byrja, og segir frá mörgu, löndum okkar til heiðurs og sóma, hetjuskap og karlmensku, um fórnfýsi og ó- sérplægni, erfiðleika, veikindi og dauða. Það er margt, sem oss ber að minnast. Og líka margt sem oss ber að koma í framkvæmd á vor- um tímum, til þess að vér getum skoðast sem sannir og verðugir afkomendur eða eftirmenn þeirra, sem fyrst settust hér að. Þeir hugsuðu um prentsmiðju og náðu saman þúsund dölum j innan fyrstu mánaðanna sem þeir j voru hér, en voru efnalausir, eða , sama sem. iVér erum nú að reyna að ná saman miklu stærri fjárupplhæð, en í sama anda, og lí líkum til- gangi og þeir, fræðslu og upp- lýsingar. Meðal hinna fyrstu framkvæmda vildu þeir koma upp kirkju og skóla. En afstaða vor er öll önnur en þeirra. Vér erum nú að stofna kenslustól við háskólann, og er verið að leita til almennings. Það verður meðal hinna beztu og fegurstu minnnigarmerkja landnemanna, sem reist verða, er sá stóll verður stofnaður, vænt- anlega í haust, og hugsanlegt væri að það gæti verið á þeim degi, sem íslendingar stigu fyrst fæti á fold í Winnipegiborg, 11. október. Svo enda eg mál mitt og þakka eg samkomunni góða áfaeyrn. Eg fullvissa ykkur um að þið faeyrið þessa sögu marg endurtekna, á næstu mánuðum, en aldrei of oft, því þeir báru sig vel, og stóðu vel í stöðu sinni þessir íslend- ingar, sem voru fyrstu landnem- arnir í þessu fylki, og vér gerð- um vel, vér afkomendur og eftir- menn þeirra, ef vér gerðum eins vel á vorum tímum eins og þeir gerðu á sínum. f landkönnunarferð fyr um til að draga; líka var reynt að sumarið höfðu komið sex menn1 fajálpa ferðinni áfram með því ur hann áfram, og segir: “Sú fregn hafði borist norður, að von væri heilmargra íslendinga að sunnan”. Eg verð að gera þá skýringu að það var eftir ánni sem þeir komu, sunnanað frá Fisihers’ Landing, litlum bæ, við Rauðána, skamt suður af Grand Forks. Þaðan komu fslendingar með gufubát, eldgömlum. Svo var komið til Winnipeg, og frá- sögnin segir: “Múgur og marg- PRÝÐILEGT RIT UM VESTMANNAEYJAR .Eftir prófessor Richard Beck■ viður og góður í landinu ekki’ menni hafði safnast við lending-j Rauöánni og ferðuðust með hon-j En 22 eða 21> erir ekki mik. . ? • l_ _ ? 1 /.1-- 1- _ 1 J ‘ *-» 4-.1 Uqoo tA o 1-a Tc lonH_ 1 0 einungis til heimabrúks, heldur j arstaðinn, til þess að sjá íslend- einnig til útflutnings og tala um; inga, sem margir þóttust vita að rannsaka allar aðrar auðsupp- j heilmikil deili á, og æddu sprettur landsins á sviði iðnaðar, j margir með ákafa fram í bátana og vilja fá Bandaríkjamenn til aðj og spurðu: “Hvar eru íslending- kanna þetta. ísland með efni sín arnir?” Sýnið okkur fslending- og menn með öðrum eins fram-| ana?” John Taylor, sem var leið- farahug og þar eru, verður ekki sögumaður íslendinga í þessari lengi að ná sér, og komast í efni ferð, var eðlilega fyrir svorum, eftir nýliðin erfiðleika ár, sem og> benti á fólkið, sem þarna var það faefir þó minna af að segja og sagði: “Þetta eru íslending en allur fjöldi þjóða heimsinsJ ar> þarna getið þið séð þá.” En um til Winnipeg og komu þang- in mun> þvi næsti dagurinn á eft- ir, eftir íslenzku tímatali, var fyrsti vetrardagur, og fólk átti Frumvarp um afnám verður nú ekki sagt, að þjóðinj prestskosninga kunni ekki sínu nýja lýðríki að' stjórna á lýðræðislegan hátt.. Allir aðilar, sem að þessari stjórnarmyndun hafa unnið, eiga þakkir þjóðar sinnar skilið fyrir að faafa komið henni í ló og lagt niður ágreining sinn um alt það, er meiru skifti þjóðina, að unnið væri að í sameiningu. Verkefnin sem stjórnarinnar bíða, eru mjög mikil. Fyrst er að gengi krónunnar hefir orðið að fella. Eru nú 14.84 krónur í ein- um canadiskum dollar, en voru áður 8.51 króna. Höfum vér feng- ið þessar fregnir í bréfum. Blöð Tveir þingmenn, þeir Gylfi Þ. Gíslason og Sigurður Bjarnason flytja á Alþingi frumvarp um ... _ , , , , , , , _ þreknir með langt kolsvart har afnam prestskosninga. Sam- r ^__________1£1 „ , . , ^ kvæmt því skipar forseti prest- ana, en áður skal leita umsagnar . , . , ,, _ ,c . hvitir menn! Gamli John Tayl- biskups, heraðsprofasts og við-i .......... . J _. komandi sóknarnefnda. Verði , ... , . , ! þo með goðlatlegu glotti eins þessir aðilar sammala um ihver ^ ö * r,„ 1 • j íli-'j 1 ,* • * Og honum var titt: Þetta folk umsækjenda hliota skuli brauð- y . hitti eg Austur 1 Ontario-fylki, íð, er forseti bundmn við þær tillögur. Ella ræður hann skipun prestsins. Svipuð frumvörp hafa legið fyrir á undanförnum þing- um frá þessum sömu mönnum en eigi Ihlotið afgreiðslu. —Kirkjub. að 16. júlí. Þeir skoðuðu sig um, og fóru svo norður að Winnipeg vatni, og í samanburði við land- eftir að koma upp húsum eða kosti í Ontario á þeim svæð- skjáli af einhverju tægi, og búa um, sem íslendingar höfðu sezt sig unáir veturinn, sem er altaf, að þar, leizt þeim vel á landið. I eins og íslendingar hér vita nú, Þeir skoðuðu það norður með eftir 75 vetra reynslu, harður og vatninu alt norður að Whitemud langUr. River, sem seinna nefndist ís-; En svona var landtakan fyrstu lendingafljót. Því er lýst með fslendinga hér í Manitoba. Og iwr ^ j þessum orðum í bréfi eins mann- þetta er atburðurinn, sagður faér engin truði. Menn attu von a _ , _ anna, sem 1 ferðinm var, öKapta ^ orfaum orðum, sem minst verð- Arasonar: “Landið var skógi vax- Ur seinna \ sumar og næsta haust, ið, með stórum grasflötum víða á ýmsan hátt. Og þess verður innan um skóginn og meðfram einnig minst að afstaða íslend- vatninu; skogurinn var víðast inga er nú orgin alt öðruvísi en hvar smar, og okkur virtist mjög hun var fyrir 75 árum. fljótlegt að ryðja faonum af land-j Þá með miklu erfiöi, ferðuð- inu í samanburði við skoginn í ugt þeir norður í óbygðir, þang- Ontario; jarðvegur virtist okkur að sem Gimli bær nú stenúur, og frjór, land slétt og lágt, en þó innan fyrsta ársins, var kosin alt þurt! Með tilliti til land- stjúrn j nýlendunni. Og örfáum kosta og veiðiskapar hugðum við,1 mánuðum seinna er getið í bréf- að varla myndi að finna hentugra um> um byggingu prentsmiðju- ,, , _ _ , . , ,. _ pláss fyrir okkar fólk, í þeim ,húss> og peningasöfnun til að ny omi þanga ra s an 1. arj kringumstæðUm sem það var. Við kaupa pressu og stíl og pappír e a íst enginn um a þa væn | (hurfuin þvl til baka aftur til, fyrir þúsund dollara, Sem á þeim fslendingar, og eg er nu hingað winnipeg> með sannfæringu um, | dögum var æði mikil upphæð fyr_ að við gerðum rétt í því að ráða ir fátækt fólk. Næst er hugsað fólki alt öðruvísi útlits en þetta. “Við vitum hvernig íslendingar eru í hátt”, sögðu þeir. “Það eru menn lávaxnir svo sem fjögur fet á hæð, fremur gildvaxnir og og býsna líkir Eskimóum. Þetta eru engir fslendingar. Þetta eru or varð hálf-ráðalaus, en sagði kominn með það í þeirri traustu trú, að það sé ekta íslendingar. fólki okkar til að flytja á þessar. um kirkjur og um skóla. Og eiga En auðvitað getið þið trúað stöðvar.” þessir landnámsmenn heiður Ferðafélag íslands heldur á- fram að vinna hið þarfasta og þakkarverðasta verk með útgáfu Árbókar sinnar. Verður hér get- ið seinasta árgangs hennar, sem greinarhöfundi hefir í hendur borist, en það er Árbókin fyrir árið 1949, Vestmannaeyjar eftir Jóhann Gunnar Ólafsson, bæjar- fógeta á ísafirði, og aðra þá, sem hann hefir fengið í lið með sér við samningu bókarinnar, eins og enn mun getið verða. Má með sanni segja, að þar sé rúm hvert vel skipað. Árbók þessi hefst á gagnorð- um formála eftir þá Geir G. Zö- ega vegamálastjóra, forseta Ferðafélagsins, og Jón Eyþórs- son veðurfræðing, ritara þess. þar sem gerð er grein fyrir til- orðningu bókarinnar og verka- skiftingu höfundanna, og getið annara, sem þar eiga hlut að máli. Meginmál bókarinnar, lýsing- una á Vestmannaeyjum, ritar Jó- faann Gunnar, bæjarfógeti, eins og fyrr er vikið að, en hann er uppalinn í Eyjum, og ber frá- sögn hans því glöggt vitni, fave þaulkunnugur ihann er sögu þeirra, örnefnum og vinnúhátt- um. Frásögn hans er einnig favorttveggja í senn fræðimann- leg og skemmtileg; hann tekur lesandann í ferðalag með sér bæði um úteyjar og Heimaey, og er lærdóms- og ánægjuríkt að fylgja honum í spor, svo glögg' skyggn leiðsögumaður er hann og fundvís á það, sem merkileg- ast er og athyglisverðast. Sann- færist lesandinn fljótt um það, að það eru engar ýkjur, að nátt- úrufegurð sé óvenjulega mikil í Vestmannaeyjum og fagrir og sérkennilegir staðir séu þar á

x

Heimskringla

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Heimskringla
https://timarit.is/publication/129

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.