Heimskringla - 05.07.1950, Síða 5

WINNIPEG, 5. JÚLÍ 1950
HEIMSKRINGLA
5. StÐA
MERKILEGAR OG
SKEMTILEGAR MINN-
INGAR
Eftir próf. Richard Beck
CHURCHILL — LISTA-
MAÐUR
Stutt álitsgerð eftir Eric Newton
Eufemía Waage: Lifað og
leikið. Minningar. Hersteinn
Pálsson færði í letur. Bók-
fellsútgáfan, Reykjv., 1949.
Eg hélt hátíðlegan Sumardag-
inn fyrsta í ár, vígsludag Þjóð-
leikhússins, með því að lesa
gaumgæfilegar en áður þessar
skemmtilegu og fróðlegu minn-
íngar dóttur míns hugstæða vin-
ar, Indriða rithöfundar Einars-
sonar, sem maklega hefir nefnd-
ur verið ‘faðir Þjóðleikhússins”,
þó að ýmsir aðrir mætir áhuga-
og áhrifamenn tækju upp stór-
brotna hugsjón hans um sliíka
stofnun og bæru merkið fram til
lokasigurs. En eðlilega hefir frú
Eufemía Waage margt að segja
um starfsemi föður síns í þágu
íslenzkrar leiklistar, jafn mikið
og hann kom þar við sögu, að ó-
gleymdri þátttöku frúarinnar
sjálfrar áratugum saman í þeirri
mikilvægu menningarviðleitni;
en ekki eru það neinar ýkjur, er
hún kemst svo að orði, að leik-
listin hafi gengið eins og rauð-
ur þráður gegnum allt líf sitt.
Og víst munu reykvískir leik-
húsgestir samsinna því, að það
hafi verið þeirri mennt í höfuð-
staðnum mikið happ, að frúin
varð á því sviði jafn virkur þátt-
takandi og raun ber vitni.
Eitt af tvennu, sem frú Euf-
erríía segir að vakað hafi fyrir
sér með því að láta bókfesta
þessar minningar, er það, að hana
hefði sérstaklega langað til að
leggja einhvern skerf til sögu
Reykjavíkurbæjar. Og það hefir
henni áreiðanlega tekist.
Hér er að finna merkilegar
lýsingar á Reykjavík og Mfinu
þar, bæjarbúum og menningar-
brag, á æsku- og uppvaxtarárum
höfundar, um og eftir aldamótin
síðustu. Og sú mynd af höfuð-
staðnum á því tímabili er harla
margþætt, því að þar er bruggð-
ið birtu yfir flestar hliðar bæjar-
Mfsins, húsakynni og heimilis-
háttu, skemmtanir og félag&Mf,
atvinnuvegi og stjórnmál. Þar er
einnig vikið að morgum helztu
atburðunum, er gerðust á þeim
tíma, sem minningarnar ná yfir,
fram til ársins 1920. Leikur það
þessvegna eigi á tveim tungum,
að þær eiga mikið sögulegt gildi,
eru um margt traust heimildar-
rit, því að kunnugum ber saman
um rétthermi frásagnarinnar; og
er glöggskyggnin í lýsingum,
hvort heldur um er að ræða
samtíðarmenn eða einstaka at-
burði.
Annað, sem frúin kveðst gjarn-
an hafa viljað bjarga frá
gleymsku, er ýmislegt úr sögu
leikMstar Reykjavíkur og þá um
leið leikMstar landsins í heild
sinni. Það hefir henni einnig vel
tekist, því að margan fróðleik í
þeim efnum hefir bók hennar að
geyma, svo að minningarnar eru,
jafnframt Reykjavíkurlýsing-
unni, góður skerfur til sögu ís-
lenzkrar leikMstar; og verður sá
skerfur af hennar hálfu samt enn
yfirgripsmeiri og merkari, þeg-
ar teknar eru með í reikninginn
minningar þær um leiklist, sem
frúin hefir birt annarsstaðar á
prenti.
Minningarnar í þessari bók
bera því einnig vitni, að frú
Eufemía er prýðisvel ritfær; hún
segir fjörlega frá, er hressilega
hispurslaus, og býr yfir nota-
legri kimni. Hersteini Pálssyni
ritstjóra, sem fært hefir þessar
minningar móðursystur sinnar í
letur, hefir einnig mjög vel tek-
ist, að láta frásagnarblæ hennar
halda sér, með þeim árangri, að
margir munu taka undir með
þeim, sem þetta ritar, og segja:
“Mættum vér fá meira að
heyra!”
Bókin er vönduð að frágangi,
prýdd fjölda mynda af mönnum
og atburðum, og um allt útgef-
endum til sóma.
Hinn frægi brezki stjórn-
málamaður, Winston S.
Churchill er ágætur listmál-
ari. Nýlega flutti ameríska
stórblaðið New York Times
skemtilega grein um lista-
manninn ChurchiM eftir Eric
Newton, listagagnrýnanda
brezka blaðsins The Sund-
day Times. Höfundurinn og
hið ameríska blað hafa góð-
fúslega leyft Samvinnunni
að þýðra greinina og flytja
hana hér.
Á sýningu konunglega brezka
listasafnsins í ár gat að Mta þrjú
málverk eftir Winston ChurchiM.
Vitaskuld veitti almenningur
þessum myndum alveg sérstaka
athygM. Samskonar athygM beind
ist að Paderewski þegar hann
varð forseti Póllands. Þar var
ekki um það að ræða að mikiU
píanósnilMngur gerðist mikill
stjórnmálamaður. Og hvað við
kemur Churchill, þá er heldur
ekki um það að ræða að mikill
stjórnmálamaður sé jafnframt
mikiM ' Mstamaður. Ef myndir
hans hefðu verið ákaflega frum-
stæðar og barnalegar (en það eru
þær ekki) mundu þær Mklega
hafa vakið enn meiri athygM. Það,
sem um er að ræða, er sú stað-
reynd, að Churchill skuM yfir-
leitt geta sett mynd á léreft. Hin
fræga setning dr. Johnsons, um
kvenprédikara, er raunar hnit-
miðaðasta lýsingin á fólki, sem
fæst við eitthvað utan síns við-
urkenda verkahrings: “Kona, sem
prédikar, er eins og hundur, sem
gengur á afturfótunum. — Það er
naumast hægt að kaMa það vel
gert, en undrunarefnið er, að það
skuliyyfirleitt vera gert.”
En myndir ChurchiMs eru vel
gerðar, enda þótt það sé naumast
þess vegna, sem almenningur
veitir þeim svo mikla athygM. Ef
Truman forseti ætti að leika
“Gamla Nóa” með einum fingri á
píanó á hljómleikum, mundu þús-
undir manna koma til þess að
hlýða á hann. En Mstgagnrýn-
andinn verður að dæma verkin út
frá öðrum sjónarmiðuím, enda
íþótt honum kunni að finnast til
um frægð málarans á öðrum vett-
vangi. Þegar stjórnmálamaður-
inn gerist Mstamaður, verður
hans augum aðferð til þess að um hreinu hugarþrautum skák-
komast í “sálarlegt jafnvægi”.j listarinnar.
Það er ekki takmark, heldur leiðj Ekki þarf að leita að baráttu-
að takmarki. “MálaraMstin,” seg- hug ChurchiMs, hann blasir við
ir hann í grein sinni, “kom mér í málverkum hans og frásögnum,
til hjálpar á miklum þreninga- en hver eru þá afrek þessa á-
tímum.” Ástæðan til þess, að ihugamanns á Mstamannsbraut-
hann fann í málaraMstinni fró- inni? Á meðan almenningur
un og hvíld frá áhyggjum og önn
hversdagsins, er sú, að hún fær
nemandanum í hendur holt erfiði
við verkefni, sem er ólíkt öðru
frístundaföndri, eins og t. d.
blaðar í sýningarskránni og
reynir að uppgötva hverjar af
þeim þúsundum mynda, sem
þarna eru til sýnis, eru málaðar
a fmanninum, sem örlög heillar
smíðum og múrsteinahleðslu — heimsálfu hvíldu á, verður list-
og jafnvel bóklestri — að því
leyti, að það veitir skapandi í-
myndunarafM frjálst flug.
En Churchill er ekki þannig
gerður, að taka ástfóstri við mál-
araMstina aðeins til þess að fá
andlega hvíld til bráðabirgða. —
Hvort heldur, sem hann lítur á
málaraMstina, sem skemtilegt
frístundaföndur eða sem “nýtt
gagnrýnandinn að líta yfir aMa
sýninguna án fordóma, líta á
hverja mynd, sem athygli vekur,
hvort heldur sem það er fyrir
það að hún er einkennileg, gáfu-
lega samsett, skáldlega gerð,
lýsir athygMsgáfu eða sýnir
sniMdarlega meðferð Hta. Hann
má ekki spyrja: Eftir hvern er
þessi mynd? Heldur: Hefur
NOTIÐ 2,4-D til . . .
Eyðileggingar Ulgresis
Brúkið Spray eða Dust Vélar. Dow
Chemical verð er nú lægra. Talið
við næsta Fedei* *al umboðsmann.
Utanáskrift mín er:
H. FRIÐLEIFSSON,
1025 E. lOth Ave., Yancouver, B. C.
Bækur til sölu:
Fyrsta bygging í alheimi.........$2.50
Friðarboginn er fagur............ 2.50
Eilífðarblómin Ást og Kærleiki... 2.00
og magnþrungið form fyrir á- þessi mynd sérstakt aðdráttarafl
huga og starf,” getur hann ekkij fyrir mig? Lýsir hún nýju yfir-
annað en nálgast verkefnið með bragði mannlegrar reynslu?
öMum mætti gáfna sinna og skap-
andi hugar. Ef hann ætlar að
læra að mála, þá viM hann verða
eins góður málari og mögulegt
er að verða fyrir mann, sem
hvorki getur né vill helga mál-
aralistinni líf sitt. Hinn kunni
baráttuhugur hans hefir dugað
honum vel, einnig á þessum vett-
vangi. í augum ChurchiMs, sem
Mtur á alt lífið eins og samfelda
röð æfinga í hernaðarfræði, er
autt láreftið enn einn orustuvöll-
urinn.
í gegnum aMa hina stuttu en
skemmtilegu ritgerð ChurchiMs
um þetta efni, skín sú skoðun
hans, að hann er ekki maður, sem
telur Mfið svo fagurt og
skemmtilegt, að hann finnur sig
knúinn til þess að uppgötva jafn-
ingja þess í málaraMst, heldur
er hann maður, sem finnst léreft-
ið magna sig til átaka, Mtakass-
inn örva hugann og penslarnir
Þegar þessi mælikvarði er
lagður á málverk ChurohiMs
kemur í ljós, að hann stenzt próf-
ið vel, en naumast glæsilega. Ef
hann hefði merkt myndir sínar
með nafninu Jón Jónsson, mundi
Mstgagnrýnandinn samt hafa
staldrað við fyrir framan þær,
og hafa skiMð við þær í þeim
hugleiðingum, að þarna væru á-
Mstarinnar vegna þess að annað
orð hæfir ekki betur því, sem eg
á við, en þeir eru ekki margii
kunnáttumennirnir á sviði listar-
innar, sem kaMaðir hafa verið
mikMr Hstamenn. Mætti telja þá
á fingrum annarrar handar. Vél-
ásques er einn í þeim hóp, og
þó hef eg aldrei getað komizt á
snoðir um, hvað það er, sem gerir
hann ódauðlegan. En segja má
með sanni, að hið athugula, ó-
endurspeglandi auga, sem nýtur
hluts eða útsýnis^ en nær ekki
undirrótunum, sér ekki allar að-
gæt sýnishorn ekki mjög full- stæðurnar Qg nemur ekki skáld
kominnar listar. Hann mundi
Hklega telja málarann hafa kunn-
áttu til að bera, en ekki sérlega
hugmyndaríkan, ágætlega lærð-
an í faginu í einhverjum Msta-
skóla. Tæknin meiri en í meðal-
lagi, og sérstök áherzla á að sýna
hina eðMlegu fegurð náttúrunn-
ar, — sólskin á kyrru vatni, fal-
lega báta í björtum Mtum við
bryggju í þorpi við Miðjarðar-
haf, guMna stafna ítalskra kirkna
og í baksýn fagurblá, ítölsk
fjallavötn. En tími og kraftur
bjóða sig fram, unz hann geturj ekki fyrir hendi til þess að ná til
ekki staðist freistinguna að ihinna dýpri kennda, sem hafa
chiM mun aMs ekki telja, að hann
geti gert sHkt með penshnum. Á
sviði stjórnmálanna hefir hann
aftur á móti gert það aftur og
aftur á mestu erfðileikatímum
sögunnar. Það er ekki það, sem
oftast er kallað “genius”, sem að-
skilur áhugamanninn frá atvinnu-
sniMingnum, heldur hið þrot-
lausa starf ár og síð við ákveðið
verkefni og aMan þann vanda,
sem því fylgir. (Lausl. þýtt).
—Samvinnan.
steypa sér af alhug út í barátt-
una. Hann er þá eins og hers-
höfðingi, hugfanginn af nýjum
stríðsleik, og orðatiltæki hans
um þessi mál lýsa hugblæ hans,
eins og hann líka mun hafa ætl-
ast til að þau gerðu.
Það var kona Sir Jalhns Lav-
ery, sem fyrst “braut hlekkina”,
þegar hún kom að ChurchiM þar
sem hann var blanda ofurlítinn
bláan lit með Htlum pensM, og
“með dæmalausri varkárni” að
setja bláan blett, á stærð við
Mstgagnrýnandinn að reyna | matbaun, á drifhv4tt léreftið.
gleyma stjórnmálamanninum og
meta listamanninn af verkum sín-
um.
Ghurchill hefir sjálfur gert sér
það ómak, að meta Hstahæfileika
sína. f ritgerð sinni “Að mála i
frístundum”, setur hann fram
sjónarmið áhugamannsins og
tvinnar þar saman skýrleik i
hugsun og auðmýkt fyrir Hstinni,
sem mundi þykja undravert ef
menn mintust þess ekki jafn-
framt, að þessi furðulegi maður
er Mka mikiM hugsuður, lifandi
rithöfundur og fæddur náms- . ag svínbeygja þrjóskufull-
maður. Og það er þessi | an andstaeðing- “Gerið góða fram
taldi hæfileiki, sem veldur því. kvæmdaáætiun . . . gætið þeSs
að Það er þess vert að hlyða a I ^ nægilegt varalið . . .Kann
kenningar hans um málarahst. | ^ orrustuvöllinn vel . . .kynn-
Fjöldi alvarlega hugsandijið ykkur afrek meistaranna á
manna er þess mjög fús að setjast £yrri tið.” Jafnvel kenningar
a skolabekk og læra, en hinn buns !ykta af hervísindum. “Ann-
fæddi námsmaður er sá, sem frá ^ ars vegar 4 paMettunni er hvítt,
upphafi gerir sér grein fyrir ■ hins vegar er gVart . . milli þess.
kjarna þess, sem hann er að læra, j ara tveggja skýrt mörkuðu lína
skilur, við hvern vanda er að fást, j verður bll framkvæmdin að vera
jafnvel þótt honum auðnist ekkiiQg allur krafturinn að fara.”
“Láttu mig fá stóra pensiHnn”
sagði frúin. “Rektu hann niður
í terpentínuna, veltu honum upp
úr bláa og hvíta litnum, og lit-
skrúðinu á pahettunni — og svo
nokkrar stórar, harðneskjulegar
sveiflur og slettur — og léreftið
var gjörsamlega undirokað”.
OrðavaMð hér lýsir hugblænum.
Léreftið er óvinurinn. “Að mála
mynd, er eins og að skipa liði til
orustu”. Þetta er rauði þráður-
inn. Og svo lýsir hann hernaðar
gert hina mestu Mstamenn ó-
dauðlega.
Gagnrýnandinn mundi telja
Jón okkar duglegan og áhuga-
saman kunnáttumann. Og þetta
mat mundi vera rétt í flestum
greinum, nema það atriðið, sem
fjaHar um lærdóm Mstamannsins
í listaskóla. Gagnrýnandinn gæti
ekki gizkað á það, að staðreynd-
in er, að GhurchiH snerti aldrei
á pensM fyrr en hann var kominn
um fertugt.
Játa ber, að landamærin miMi
áhugamannsins og atvinnulista-
mannsins eru næsta óglögg og ó-
glöggari á sviði málaraMstar en
annarra Msta nema e. t. v. bók-
menntanna. Til er sú tegund
Hstamanna, sem kaMaðir eru —
“neó-primitívir” í Englandi og
Bandaríkjunum, en “Maitre Pop
ulaire” í Frakklandi. Þeir eru
margir til í dag. Hin saklausa
sjón þeirra hefur verulegt að
dráttarafl fyrir smekk samtím-
ans.
Hinir Neó-Primitívu Msta-
aðgerðunum, rétt eins og hann menn geta aldrei verið atvinnu-
menn, en OhurchiM er ekki and-
að leysa þann vanda og gerir ser
þess fuMa grein, hversu fjarlægt
takmarkið er og hversu erfitt er
að nálgast það. Aðeins slíkur
maður getur öðlast þá auðmýkt
andans, sem gerir athugasemdir
áhugamannsins um fagrar Mstir
Iþess virði, að Mstgagnrýnandinn
verður að hlusta á þær.
Það er ekki nema sanngjarnt
gagnvart CþurohiU að benda á
AMt er þetta í hinum sérkenni
lega GhurchiH-stíl. Og jafnvel
þótt forlögin hefðu ákvarðað, að
hann skyldi verða Mstamálari að
ævistarfi, mundi hann samt hafa
verið málari með baráttuskap-
gerð, og “hobby” hans mundu
samt hafa verið vaHn með það
fyrir augum, að þau gætu gefið
honum tækifæri til þess að skipu
leggja herför í huga sér, en
að í ritgerð sinni leggur hann leyfðu höndunum að annast
ekki aðaláherzlu á að hugleiða framkvæmd einstakra atriða.
tilgang málaraMstar. Efni rit- Hann gæti hafa orðið ágætur
gerðarinnar er sagt berum orð- ■ biMiard-leikari, en hann mundi
! um 1 heiti hennar. Að mála er í aldrei hafa fengið áhuga á hin-
lega skyldur þeim, ekki einu
sinni fram í ættir. Hinn furðu-
legi hæfileiki hans til þess að
finna kjarna hvers vandamáls,
sem við er að fást, hefur gert
honum mögulegt að losna við
undirstöðukennslu listaskólans.
Hann er fuMgildur listmálari.
Þar er ekkert hik og engin hálf-
velgja, ekkert sem bendir til þess
að reynslu og kunnáttu skorti
Kannske heldur þykkt smurður
litblettur á landslagsmynd gefi
til kynna, að áhugasamur ferða-
langur hafi verið að verki, en
margir af atvinnulistamönnum
samtímans hafa faMið fyrir þeirri
freistingu í fyrstu kynnum af
hinu ríka sólskini Miðjarðar-
hafslandanna og hinu mikla lit-
skrúði þeirra.
En enda þótt Churchill sé fuM-
gildur listmálari, er hann eigi að
síður mjög takmarkaður Msta-
maður. Takmarkanir hans eru
ekki á sviði kunnáttu og hæfni,
heldur skapgerðar. Eg hef kaM-
að hann kunnáttumann á sviði
skapinn — sé ekki það auga, sem
mótar mikla Mst.
Churchill er fyrsta flokks
skrásetjari frá impressjónista-
skólanum, en takmarkanir hans
eru að hann skrásetur það, sem
til er. Blómamyndir hans eru
smekklegar, en vekja ekki undr-
un. Landslagsmyndir hans og
innanhússmyndir sýna fagurt
landslag og ríkulegan búnað. —
Hann hefir gott auga til að sjá
fegurð, en hann getur ekki skap-
að hana.
Hinir miklu meistarar impres-
sjónismans gátu búið til mikla
mynd af rúmstæði í kofa eða af
kálhöfðum í illa hirtum garði.
AðalgaMinn á Mstamanninum
ChurchiM, er túrista-augað. Kof-
inn er ekki fyrir hann, og í viss-
um skilningi skipar það honum
í flokk með áhugamönnunum.
Atvinnumálarinn getur leyft
sér að leita að fegurðinni á stöð-
um, sem áhugamaðurinn mundi
aldrei heimsækja í þeim tilgangi.
Eg er ekki að áfeMast áhuga-
manninn. Frístundir hans eru
dýrmætar, hann er, eins og Chur-
chill bendir á, að hvílast á hinum
fegurstu stöðum í náttúrunni. Ef
hann hefir kunnáttu og dug til
þess að festa á léreftið nautn sína
í samMfinu við náttúruna, tekst
honum e. t. v. að búa til skemti-
legar og raunar mjög athygHs-
verðar myndir, en þær mun þó
skorta innsýn í leyndardóm
* I þeirra listamanna, sem eyða æfi-
dögum sínum í leit að fegurð og
tign náttúrunnar, sem hún sýnir
ekki öðrum en þeim, sem lengi
leita.
Eg er þeirrar skoðunar að
þarna sé eitt af lögmálum þelm,
sem stýra öllu mannlegu starfi.
Að vissu marki getur maðurinn
getur dásamlega hluti ef hann á
áhuga, dug, hæfileika, skynsemi
og ákveðni. En fram yfir þetta
mark kemst hann aldrei, nema
því aðeins að hann vilji og geti
notað alla þessa eiginleika allan
tímann og fórni öðrum eðHlcgum
takmörkum mannlegs Mfs. Að-
eins sllíkir menn geta tvinnað
saman töfra og tækni. Chur-
Frú Rooseveh kom til Oslo í gær
Frú Eleanor Roosevelt kom tii
Oslo snemma í gær ásamt einka-
ritara sínum og tveim börnum
hans. MikiM viðbúnaður er í
Oslo af þessu tilefni og hámark
hátíðahaldanna verður afhjúpun
minnismerkis Franklins D.
Roosevelts á morgun.
Ólafur ríkisarfi tók á móti
frúnni á flugveMinum ásamt am-
eríska sendiherranum í Oslo, og
fyrstu tvo dagana verður frú-
in og föruneyti hennar gestir
krónprinshjónanna á Skaugum.
Á fimmtudaginn heldur frú
Roosevelt áfram förinni til Sví-
þjóðar, Lapplands, Finnlands,
Danmerkur, HoMands og Lux-
embourg. —Tíminn 6. júní
* * *
Norræn samvinnukvikmynd
Samband norrænu samvinnu-
félaganna hefur látið gera kvik-
mynd af starfi samvinnuhreyf-
ingarinnar í öMum löndunum,
meðal annars hér á landi, og hef-
ur fræðsludeild SfS nú fengið
eintak af kvikmyndinni, en í
það hefur verið felldur íslenzk-
ur texti, og enn fremur eru tal-
aðar með henni skýringar, en
samfeMd hljómMst er með
myndinni.
Kvikmyndin hefur þegar ver-
ið sýnd víða á Norðurlöndum og
mun verða sýnd þar framvegis
hjá samvinnufélögunum, og
einnig verður nú byrjað að sýna
hana hér.
Myndin nefnist “Samvinna á
Norðurlöndum”, og sýnir marg-
víslega starfsemi samvinnufélag-
anna, bæði í verzlun og iðnaði.
Hefst hún á myndum frá Dan-
mörku, þá frá Noregi, íslandi
og loks frá Svíþjóð og Finn-
landi. —Alþbl. 11. maí
Framvegis verður Heims-
kringla fáanleg í lausasölu, hjá
hr. bóksala Lárusi Blöndal, Skóla
vörðustíg 2, Reykjavík, Island.
Ágætt skyr
til sölu, aðeins 65c potturinn
eða 35c mörkin. — Phone 31 570.
Guðrún Thompson, 203 Mary-
land Street, Winnipeg.
ORÐ SENDING
tll kaupenda Heimskringlu á íslandi:
Frá fyrsta janúar 1950 hækkar verð blaðsins til áskrif-
enda í kr. 30.00 á ári. Þessi hækkun orsakast eingöngu af
gengisbreytingunni s. J. haust og væntir blaðið þess, að
hún verði ekki til að fækka kaupendum þess á Fróni.
HEIMSKRINGLA