Lögberg - 20.04.1922, Side 4

Bk. 4
LÖGBERG, FIMTUDAGINN 20. APRÍL 1922.
Sumarkoma.
Ekkert orð í máli þeirra þjóða sem norð-
nrhvel jarðarinnar byggja, er eins inciælt og
orðið snmar.
Ekkert orð sem til er í máli þeirra þjóða
lofar eins mikln og orðið snmar.
Ekkert sem til er í mannheimum, hefir eins
mikil áhrif á líf mannanna og kjör þeirra eins
og snmarið. ,
Eftir engri árstíð er beðið með eins mikl-
um fögnuði eins og snmrinn.
Slíkt er eðlilegt, vetnrinn er tíð kulda og
klaka, en kuldinn er mönnnm ógeðfeldur og
mönnnm líður aldrei vel, þegar þeim er kalt.
1 vetrar sikammdeginu þrá menn sól. 1
vetrarhörkunum hlýju.
Hvorttveggja veitir sumarið.
Þegar fannblæja hýlur jörðina svo íhvergi
sér stingandi strá, en menn eru bjargarlitlir
fyrir búpening sinn, þá er sumarkoman eina
úrlausnin. —
Sumarið, þegar sumarsolin heilir ylgeisl-
um sínum yfir láð og lög, þegar snjórinn, frost-
ið og kJakinn missir rnátt sinn og hverfur fyrir
vermandi geislum hennar, iþegar grösin sem
frostið hélt í heljargreipnm fara að teygja
brod<i sinn upp úr sólhlýjum sverðinum; þeg-
ar blómin breiða út krónu sána mönnum til á-
nægju og yndis, þegar skógarylmnrinn fyllir
loftið og fuglarnir, sem vetrarhörkurnar hröktu
á burt syngja á greinum hans, þá er fylling
vona imanna fengin.
Þá er grimd vetrarins þrotin. Þá er
lífgjafi náttúrunnar, — sumarið — kominn.
Náttúran, þetta undraverk skaparans, risin
af dvala, í sínum mikilleik og breytilegu feg-
urð og blasir við sjónum vor mannanna og það
er eins og hvert einasta blað hennar, hver ein-
asti laufþytur og hver einasti lækjarniðnr
segi: “Að lífið sé fögnnðnr friðnr og náð.”
Hvílík breyting frá stormum, byljum og
hörkum sem veturinn hefir að bjóða, til hiös
græðandi yls, sem snmarið færir öllu lífi á
jörðunni.
Og 'SÚ breyting er fólgin að eins í einu —
í yl sólarinnar.
Hvað margir af lesendum Lögbergs skyldu,
þegar þeir hafa staðið eða standa við árstíða-
mót vetrar og sumars, með hörkukulda og erf-
iðleiika vetrarins í huga og 'líka með gleði, von
og fegnrð sumarsins, hafa hugsað um vetur-
inn og sumarið í lífi vor mannanna. Hver
einasti maður hlýtur að sjá áhrif vetrarins á
ríki náttúrunnar. Hlýtur að finna kuldann
og gróðurleysið, sem alstaðar umkringir oss í
ríki vetrarins.
Mundi ekki veturinn í andlegri merkingu
hafa eitthvað svipuð áhrif á sálarlíf vort, á
sambúð vora hver við annan. á orð vor og at-
hafnir, eins og hann hefir á jarðargróðann í ríki
náttúrunnar ?
Ár eftir ár höfum vér séð blóm jarðarinn-
ar fölna fyrir hausthretunum.
Ár eftir ár höfum vér séð menn og konur
hníga máttvana fyrir nístandi vetrarkuldanum.
Ár eftir ár höfum vér séð jarðargróðann
blikna og deyja í vetrarfrostunum. En
samt er eins og sú mikla lexía hafi farið fram
hjá oss mönnunum, — samt er eins 0g vetrar-
ríkið, sé sífelt að vaxa í sálum mannanna.
Enginn lifandi maður efast minstu vitund
um, að það er ylur sólarinnar sem breytir vetr-
arkuldanum í sumarblíðu, klakabreiðunni í
blikandi vötn, köldum sverðinum í grænt engi
og gefur allri náttúrunni líf.
Mundi ekki ylur kærleikans í lífi mannanna
gjöra hið sama? Það er víst enginn vafi á
því. —
Það er engum efa undirorpið, að sumar í
sál manna og mannfélaga, getur ekki að eins
valdið eins miklum breytingum, eins og það
gjörir í náttúrunni, heldur gjörir það áreiðan-
lega, ®vo framarlega að það fái að bræða kuid-
ann, sem þar hefir sezt að.
Látum oss því fagna sumarkomunni í nátt-
úrunni og sumarkomunni í iífi mannanna og
segja með skáldinu:
' “Þú kemur, — fjallið klöknar, tárin renna;
sjá klakatindinn roðna, glúpna, brenna!
kom, drotni lík, í makt og miklu veldi
með merkið sveipað guðdómstign og eldil
Kom til að lífga, {', örga, gleðja fæða,
og frelsa, teysa, hugga, sefa, græða.
1 brosi þínu brotnar dauðans vigur,
í blíðu þinni kyssir trúin sigur.”
P ólkið á að ráða.
Engin rödd hefir látið hærra í eyrum
manna á sáðustu áratugunum, en röddin, eða
réttara sagt raddimar, um að fólkið eigi að
ráða.
Páar eru knningamar sem frjóvari jarð-
veg hafa fundið í hjörtum manna um þver og
endilöng löndin, en kenningin um forgangsrétt
fjöldans, til yfirráða í laiids og félagsmálum,
sem ekiki heldur er að búast við, því kenning sú
er fögur, og aðlaðandi fyrir hvert einasta
mannsbara, að vera valdhafi í því mannfélagi
sem hann er partur af.
En um nothæfni þessarar kenningar til
heppilegrar úrlausnar á hinum oft erfiðu við-
fangsefnum mannfélagsins, er víst talsvert
mikið vafamál.
Yér höfum séð, bæði í liðinni tíð og níi-
tíð, hvaða afleiðingar að alþýðuvaldið, þegar
það hefir brotist fram í sinni eðlilegu mynd,
hefir haft. — Það hefir aldrei frá fyrstu tíð
0g til þessa dags getað stjómað sjálfu sér.
En þó undarlegt megi virðast, með öllu
þesisu alþýðuvaldstali og alþýðUvalds kenning-
um, þá er alþýðan komin ömurlega skamt í því
að geta notað það vald, sem upp í hendur henn-
ar hefir verið lagt.
Vér lítum vfir mannlífið í kringum oss, í
landi þar sem alþýðuvaldið hefir verið dýrkað
ár fram'af ári og hvað sjáum vér? Þróttmikla
menn og konur, sem hugsa sjálf og eiga yfir
nógu miklu viljaþreki að ráða, til þess að fram-
fylgja þessum hugsunum sínum að settu tak-
marki. ?
Nei.
Vér sjáum ótal flokka smærri 0g stærri,
sem eru leiddir sitt í hvora áttina af mönnum
og k'Onum, — mönnum og konum, sem era meiri
hæfileikum og viljaþreki gædd, en vanalega
gerist, án þess að sumt af því fólki viti á hvaða
leið það er, né að hvaða marki það er að stefna.
Og svo segja menn að fólkið eigi að ráða.
Sannleikurinn er sá, að á því menningarstigi
sem mannfólkið er á nú, getur alþýðan ekki
ráðið ti'l lengdar, því hvort sem mönnum
líkar það nú betur eða ver, þá hafa það verið
þeir fáu sem hafa ráðið — þeir fáu sem fram
úr hafa skarað að viljaþreki og vitsmunum, og
svo mun það æfinlega verða. Vér lifum á fram-
fara öld, eða vér höldum það að minsta kosti, og
segjum að uppfyndingamar 0g framfariraar
nálega í öllum greinum, reki hvorar aðra.
Ein af þftssum nýju uppfyndingum, er að-
ferð til að mæla vit manna. Áður fyr gátu menn
ekki gjört það, þeir urðu þá að sýna það í verki.
En nú eram vér komnir svo langt áfram á
menningarbrautinni að hægt er að mæla vits-
muni manna án þess að þeir þurfi að reyna á
sig að sýjia þá í verkinu.
Aðferð þessi var viðhöfð í ýmsum löndum,
þegar skorin var upp herör í sambandi við
stríðið síðasta og viljum vér draga hér fram á-
rangur þessarar rannsóknar í einu landi, — ná-
grannalandi vora Bandaríkjunum. Árið 1918
' var mælikvarði þessi lagður á vitsmuni nálega
tveggja miljóna manna, bæði liðsforingja og ó-
breyttra hermanna, sem gengu í Bandaríkja-
herinn 0g hann var jafnt Jaigður á upplýsta
sem óupplýsta, læsa jafnt sem ólæsa menn, því
aðal áherzlan var lögð á að komast að því, hve
uskilningsgóðir þeir væra, hve heilbrigð dóm-
greind þeirra væri og hve úrræðagóðir þeir væra
að ráða fram úr ýuisum erfiðdeikum, sem þeim
kynnu að mæta.
Af hvítum mönnum sem gengu undir þetta
próf, reyndust tuttugu og tveir af hundraði að
hafa vit á við níu ára andlega heilbrigt barn og
þar fyrir neðan.
Fjörutíu og sjö 0g þrír tiundu af hundraði
höfðu vit á við tólf ára andilega heilbrigðan
ungling oig þar fyrir neðan.
Af öllum svertingjum, sem gengu undir
próf þetta vora áttatíu og níu af hundraði, sem
höfðu vit á við tolf ára andlega heilbrigðan
ungling og þar fyrir neðan. Svo eftir þessu
prófi að dæma, sem síðar, er erfiðleikar stríðs-
ins mættu mönnum, reyndist í flestum atriðum
ábyggilegt, þá reyndist mikill meiri hluti þeirra
sem undir það gengu, það, sem þeir á nýju vís-
indamáli kalla “Morons” það er á milli vit-
firringa og 'þess fólks, sem talið er andlega
heilbrigt.
Koua ein að nafni Comelia James Cannon
ritar um þetta mál nýlega í Atíandic Monthiy
tímaritið alkunna og vandræðin sem af þessu
ástandi geti og séu líkleg að leiða og þó engin
ástæða sé til að haflda að alþýðan í Bandaríkj-
unum se ver farip í þessu efni en alþýða sumra
annara landa, því sjotíu af hundraði af fólki
því sem fætt er á Póllandi og sextíu og þrír af
hundraði af þvi sem fætt er á ítalíu og sextíu
af hundraði af þeim sem fæddir era í Rússlandi
og gengu undir prófið, fyltu flokk þeirra fá-
ráðu. Þá kemst hún að þeirri niðurstöðu, að
svona sé ástatt í andlegum efnum fyrir miklum
meiri hluta af Bandaríkja þjóðinni og bætir
við:
“Hjá slíku fólki þróast óeirðin, þar þrosk-
ast sikríflshátturinu, það er verkfæri í höndum
æsingamanna, því það er sérstaklega móttækilegt
fyrir það ofríki tilfinninganna, sem hefir auð-
kent svo marga af þeim mönnum þjóðfélagsins,
sem fyrir glæpi hafa verið dæmdir. Það er fólk
sem berst áfram í hugsunarleysi af því að það
getur ekki hugsað. Fóflk sem ekki er fært um
að Ieggja neitt til úrlausnar vandamálum vor-
um, heldur er hinni menningarlegu framþróun
vorri til tafar. 1 mannfélagi, sem litlum þroska
hefir náð, getur það máske orðið að liði, en í
mannfélagi, sem er eins margbotið og það sem
vér erum að reyna að byggja upp, getur stafað
af því hætta og eyðilegging. ”
Mundi nú ástandið í þessu efni vera verra
í Bandaríkjunum heldur en það er annarstaðar
t. d. hér í Canada? Oss dettur ekki neitt
slíkt í hug.
Mundi hættan sem af þessu ástandi stafar
vera meiri í Bandaríkjunum en í öðram lönd-
um, þar sem hið andlega ástand fólksins er
eins? Ekki er það líklegt, en mögulegt er þó,
að þetta afl, sem ekki megnar að stjóma sjálfu
sér, verði erfiðara viðfangs í ungu þjóðfélagi
heldur en gömlu.
Vér vitum ekki hvar hættan er mest, og
ekki heldur hvar hún muni fyrst brjótast út.
En vér vitum eitt og það er, að eitthvað stór-
kostlega mikið er að hinni svokölluðu menning
vorri og mentun, þegar annað eins og þetta
getur átt sér stað, því óefað er hér frekar um
að kenna hinum ytri kringumstæðum, en hinu
andilega upplagi.
-------o--------
íslendingar og Spánverjar.
Síðustu fréttir segja að í óefni sé komið
á milli íslendinga 0g Spánverja út úr vínbann-
inu á fslandi. Spánverjar krefjast að Islend-
ingar leyfi innflutning á spöniskum víntegund-
um til íslands, og ef það verði ekki leyft, þá
verði allur íslenzkur fiskur úti lokaður frá
Spáni. Fréttin, sem því miður virðist sönn,
þvi hún er gefin út af Dr. Cberrington alheims-
ritara vínbannssambandisins, segir að nefnd
manna hafi verið skipuð til þess að semja lög
er nemi vínbannslögin á Islandi úr gildi, verða
þau lög fyrst að vera samþykt af Spánverjum,
— það er að Spánverjar verða að lýsa velþókn-
un sinni á þeim áður en fslendingar sjálfir
samþykkja þau, sem meinar að Spánverjar
hafa tekið íslenzku þjóðina, fámenna og varn-
arlausa, þeim þræla tökum í þessu máfli, að
hún verður ekki að eins að afnema vínbannið,
mót vilja isínum, heldur heimta Spánverjar að
fá rétt til að setja velþóknunar stimpil sinn á
á þessi brennivínslög, áður en ís'lendingar
sjálfir meiga samþykkja þau,. Er það fáheyrt
tuddabragð og beint brot á móti sjálfsákvæðis-
rétti þjóðanna, smárra jafnt sem stórra, sem
menn tala svo mikið um nú á dögum, og hlýtur
að liggja önnur þýðingar meiri ástæða til
gmndvallar fyrir þessu tiltæki Spánverja, held-
ur en að koma vínföngum sínum inn til íislands,
því markaður sá, sem þeir fá með þessu athæfi
sínu þar, getur ekki munað þá neinu.
Ný rit send Lögbergi.
Nýlega hefir Steinn Dofri sent oss rit, sem
hann nefnir “Bútar úr ættasögu íslendinga
á fyrri öldum.” Er það sérprentun úr grein-
um þeim sem birtust í Syrpu um það efni og
er þetta 75 blaðsíðu bæklingur í 16 blaða broti.
Vér búumst við að fólk yfirleitt telji þetta
óþarft verk eins og margt annað, sem ekki
fellur inn í hinn gleiðgenga hugsunarhátt nú-
tíðarinnar. En hvað sem um það kann að
verða sagt, þá er það vást að hér er um heil-
mikinn fróðleik að ræða, sem er ekki eins ó-
þarfur og sumir menn hyggja í fljótu bragði.
Ættfræðin, sem því miður virðist vera i niður-
lægingu hjá þjóð vorri um þessar mundir, er
einn af aðal þáttunum í sögukerfi þjóðar vorr-
ar og vei'ður sagan því vart sögð til hlátar, án
þess að byggja að allmiklu leyti á þeirri fræði-
grein.
En það er með þessa fræðigrein eins og
sumar aðrar, sem mikilla rannsókna þurfa við,
að þeir sem hana stunda geta ekki notið sín
nema að þeir hafi gott næði og sem bezt gögn
við hendi. En til þess þarf aftur fé, — en
íslenzkir lista- og fiæðimenn flestir fátækir og
því vinnast verkin seint.
Höfundur þessa rits er að iíkindum einn
mesti fræðimaður sem íslenaka þjóðin á í þeirri
grein, en hefir aldrei getað notið sín, og væri
iflla farið að fræðimenn þeir, sem þjóðin hefir
eignast á þessu sviði, dæu svo út, að þeir fengju
engu til leiðar komið.
Væri ekki þess vert fyrir íslenzk fræðifé-
lög að hugsa um hvort óksleyft sé að fá ættfræð-
inga vora, til þess að semja ábyggilega ættar-
sögu Islendinga, ef ekki allla söguna, þá að
minsta kosti yfir hin fyrri tímabil hennar?
1 þessu hefti, hefir höfundurinn tekið tii
íhugunar ætt frú Amþrúðar á Urund í Eyja-
firði, upphaf Langsættar og þátt úr ætt Odd-
verja á 14. öld.
Um ritvissu í þessum efnum dettur oss ekki
í huga að dæma, þvá til þesis skortir oss þekk-
ingu, en ætla má að þeir menn, sem leggja þessi
eða önnur fræði fyrir sig, sjái sórna sinn í, að
verk þeirra séu sem ábyggilegust.
Óþarfa hnútu sendir höfundurinn mönnum
hér í bænum í formálla, sem hann ritar framan
við þessa þætti sína, og fer illa á því.
Öryggis-geymsla
fyrir verzlunarskjöl, einkaskjöl, gull-
stáss yðar, verðbréf o. s .frv. fæst með
því að leigja SAFETY DEPOSIT BOX
eða öryggiskistu.

Skilmálar fást hjá
THE ROYAL BANK
OF GANADA
Borsraður höfuðstóll ojr viðlagasj.... $40,000,000
Allar eignir ...... 1............$483,000,000
Ihugun og verknaður.
Ræða flutt af
E. J. Thorláksson.
á mælskusamkepni stúdenta.
Efnið sein eg hefi valið mér í
kvöld er ékki með fáum orðum
útlýst, en samt mætti nefna það
“íhugun og verknaður.” Undir-
stöðu ræðu minnar sæki eg
aftur í tímann og kýs mér fyrir
kennimann William Shakespeare,
hinn guðdómlega hugvitsmann,
sem skygnst hefir inn í öll fylgsni
sálarinnar, íklætt hugsanir sínar
ljóma ímyndunaraflsins og ritað
þær fyrir oss méð ódauðlegu letri.
Shakespeare — það er eins og eitt-
ihvert töfraafl fýlgi nafni hans,
því þess lengur sem mannkynið
lifir, þess meir læra menn að
virða hann. Það má telja á
fingrum sínum mikilmenni sem
hafa brugið fyrir í manniheimin-
um eins og leiftur frá eilífðinni,
Shakespeare, Yictor Hugo,
Geethe. , Með risasporum
hafa þeir gengið yfir jarðhnött
vorn, miælt af munni eilífar hug-
sjónir og horfið svo aftur í undra-
heiminn sem 61 þá í skauti sínu.
Ósjálfrátt dregst hugur minn
að “Hamlet”, 'þessum ógurlega
sorgarleik, sem heillar hugi
mianna eins og segulmagnið dTeg-
ur að sér stálið. Herbert Tree
hefir sagt að ungur maður geti
ekki leikið Hamlet, og að þegar
skilningurinn komi með ellinni
þá sé fjörið og krafturinm þrot-
inn. Svo tók það mikið á hann
sjálfan þegar hann lék Hamlet,
að hann v.xr magnþrota lengi á
eftir. Samt telur enginn sig
fulilkominn Teikara fyr en hann
hefir í það minsta reynt að leysa
úr þessari örðugu gátu. Máske
það sé líka að eins ofurhugi æsk-
unnar sem léiðir mig tiil þess að
ráðast í þetta efni í kvöld. Hvað
get eg þékt inn í leyndardóma
lífsins, hvernig dirfist eg að dæmia
um meistaraverk sem kafar
hyldýpi sorgarinnar og snertir
viðkvæmuistu hjai larus strengi?
Eg ætla ekki að dæma. Eg vil
tala um hetjur, iþví hetjudýrkun
er æskunni töm, og ef mér tekst
illa þá er það af vanþékkingu en
ekki af því að edlhugann og vilj-
ann skorti.
Hver er þessi undrakraftur í
“Hamlet”? Hvernig hefir þessi
ungi göfugi maður ollað heila-
brotum/ spékinga og örvænting
leikara? Mér finst það sé af
því, að hann her í sálu sinni al!la
lífsins ráðgátu. Og hann sem
vill breyta rétt við álla menn
leitast við að ráða þessa gátu og
finna braut sannleikans. Af
því ihugur hans er djúpur og til-
finningar hans viðkvæmar, þá sér
hann svo glögglega hætturnar og
villurnar, sem hann gæti ratað 1
með of fljótum verknaði. Hann
hugsar og í þessu otÖí “hugsar”
er innifalinn sorgarleikurinn.
Hann íhugar sína eigin sál og
hann verður þess fulviss að, “óg-
urleg er andams leið upp á sig-
urhæðir.” Samt vilil hann ekki
rengja nokkurn mann. Draug-
ur föður hams íhefur sagt honum
frá hlóðisök Claudiusar, en það
er ekki nóg — hann vill fá sönn-
un, af því hann ihugsar — hugsar
0g yfirvegar. Hann keirtst ekki
að meinni niðurstöðu. Voða-
légur efi sverfur að honum og
hugartþrek hans virðist ætla að
bila. hann grípur til þess úr-
ræðis að látast vera vitskertur
og í þessum óguriega dulbúningi
glímiir hann við efasemdir sínar.
Jafnve ást hans til Ópheliu verð-
ur að lúta lægra fyrir ásetningi
hans að komast að sannleikanum.
þegar Hamlet hrópar í neyð sinni,
þá er eins og “æpi stiknað hjarta”.
Hann sér enga úrlausn. Svo
þegar hann ætlar að drepa Clau-
dius, seka manninn, þá er það
Polomius sem verður fyrir sverði
hans. Svona fór það. Eftir alla
hans irhugun og gætni, þá varð það
samt að fara svona. Er þetta
ekki isorgarleikurinn ? Er þetta
ekki gáta hvers einasta manns.
— Næsta sporið getur leitt mann
í gilötun. En Hamlet er alt af
göfuigur og hugprúður, altaf hefir
hann hylli vora og samhygð og
dýrðlegur verður hann þegar
hann stekkur í gröf heitmeyjar
sinnar, 'því Hantlet elskaði og ást
hans var eins djúp og hugur hans,
en hann fórnaði ástinni á altari
réttvísinnar. Ástin var stór, en
lífið var stærra. þegar hann
var búinn að réttlæta morð föður
síns þá mátti hann rnjóta ástar-
innar — en með réttlætingunní
kom dauðinn, og Harrtlet tók á
móti hOnum rólegur og með broia
á vör og með blíðlega aðvörun til
vinar síns. Hetja í lífi og
dauða, við kveðjum þig Hamlet.
þannig hefir Shakespeare Iýst
sorgum vor allra og í þenna leik
hefir hann látið streyma aTla
ireynslu sína, alla krafta hugvits
síns og alla gæsku sína. Svo segir
hann oss að lífið sé heilagt. Ham-
let slær eiturbikarinn frá vörum
vinar síniS' og biður hann að lifa.
En svo eru ti'l aðrar hetjur —
hetjur sem koma í framkvæmd
fyrst og hugsa á eftir, eða ðlliu
heldur leggja meiri áherzlu á
verknað heldur en íhugun. Nú
vil ieg leita til fornaldarsagna ís-
lands og Noregs, til að finna
dugnaðar mennina, afrekismenn-
ina, hétjumar seiri vildu deyja
með hjálm á höfði og sverð í hendi.
Og þeir viidu vinna stórvirki. þess
vegna gengu þeir í stríð, þar sem
jþeir gátu heyrt vopnabrakið og
herópin, — þar sem þeir gátu
vaðið í blóði og fundið krafta sína
streyma í æðunum. Ástríður
Vorir nýju Kœliskápar
eru nú komnir á markaðinn
og seljast með kostakjörum.
Festið kaup á meðan úr nógu
er að velja
No. 1 Björk eða með gyltum lit,
Sundurhólfað...............$18.50
No. 2. Eik eða Björk, stór-
hólfað................$20.75
No. 7. Úr fögxum bjarkviði.
Stór og fallegur skápur $37.75
Allar stærðir, allskonar verð.
Yér höfum miklar birgðir af bama-
kerrum, fallegum og ódýrum.
JÆlfc/7//e/d
“The Reliable Home Furisher”
492 MAIN STREET WINNIPEG TEL. N 6667
Opið frá kl. 8.30 f.h. til kl. 6.00 e.h.
Lán veitt áreiðanlegu viðskiftafólki.