Lögberg - 27.04.1944, Qupperneq 3

LÖGBERG, FIMTUDAGINN 27. APRÍL, 1944
3
nú eru gleymdar að öðru en því,
sem munnmæli herma óljóst, hafi
stökkt flestum dalbúum á brott
samtímis.
Fornleifar á Stöng.
Tvennt er það, sem gert hef-
ir verið í Þjórsárdal, er dregið
hefir nokkuð að sér athygli
manna. Annað var fornleifa-
gröfturinn á Stöng og víðar ár-
ið 1939, en hitt er friðun dals-
ins, sem hafin var með því maríu,
að rannsaka á hvern hátt eyði-
lönd gréru að nýju.
Annað starfið, fornleifagröft-
urinn, er gert til þess að lyfta
hulunni af fortíðinni, en hitt,
uppgræðslan, er framkvæmt til
þess að skyggnast inn í fram-
tíðina með því að læra af
reynslu, hversu umbæta megi
landið er stundir líða.
Hér mun nú í því, sem á eftir
fer, nokkuð rætt um það, sem
unnizt hefir með friðuninni, en
úr því að minnzt er á rústirnar
á Stöng getur ekki sakað að
taka fram, að svo illa hefir ver-
ið frá þeim gengið, að þær hljóta
að stórskemmast á fám árum,
verði ekki úr bætt. Þannig er
t. d. gengið frá þakinu, að það
hriplekur af því að borðin, sem
það er sett saman úr eru ekki
sköruð eins og eðlilegt og venju-
legt er hér á landi, heldur eru
þau lögð endilöng frá mæni til
veggjar, og annaðhvort borð er
lagt langsum ofan á samskeyti
þeirra tveggja, sem undir liggja.
Eins og gefur að skilja hriplekur
þetta þak í úrkomu, svo að allt
veðst út í húsunum ef nokkuð
rignir að ráði. Gluggar eru þar
engir, heldur hlerar, sem opnast
innan frá, en til þess að opna
hlerana hefir til skamms tíma
þurft að príla upp á gamlar
hleðslur, og geta má nærri,
hversu þær þola þann átroðn-
, ing. Til þess að komast að
einum hleranum verður einnig
að fara yfir dældir þær í gólfi.
er sáirnir stóðu áður, svo að nú
eru þau för að mestu horfin. og
er töluverð eftirsjón að því. Það
er alls ekki vansalaust, hvernig
gengið hefir verið frá rústum
þessum, og er það ósk mín og
von að einhverjum hæfum
manni verði falið að bæta úr
þessum göllum.
Eyðing gróðrar.
Svo að vikið sé aftur að gróðri
dalsins er rétt að vekja athygli
lesandans á því, að langt fram
eftir öldum var mikill gróður í
dalnum. Bærinn Sandatunga,
sem stóð syðst í miðjum dal,
fór ekki í eyði fyrr en í Heklu-
gosinu 1693. Langt fram eftir
öldum sótti fjöldi bæja í Flóa
og á Skeiðum til kolgerðar í
Þjórsárdal. Og það er ekki fyrr
en um síðustu aldamót, að
skógarleifar, sem Stóri-Núpur
átti í Sölmundarholti, voru upp
urnar. Má telja það eins konar
þáttaskipti í sögu dalsins, er
þessi síðasti skógarteigur eydd-
ist, því að eftir það má telja, að
uppblæstri sé að mestu lokið. Að
vísu hefir nokkur uppblástur ver-
ið fram á síðustu ár í ásunum
við Skriðufell en hann er óveru-
legur móts við þær hamfarir,
sem áður hafa átt sér stað í
dalnum.
Þótt dalurinn hafi lengi legið
örfoka, átti nýr gróður mjög
erfitt með að ná fótfestu, bæði
sakir þess, að þetta var afrétt-
arland mikilla og stórra byggð-
arlaga og einnig af því, að tölu-
vert af undiirlendi dalsins er
mjög ófrjótt af náttúrunnar
hendi. Gróður hefir því verið
fremur lítill og strjáll í dalnum
nema á einstöku stað. Hins veg-
ar hefir gróður í fjöllunum um-
hverfis dalinn ávalt verið
miklu meiri, því að í hliðum
þeirra hefir víða verið skjól fyr-
ir uppblæstri.
Nýtt landnám.
Sumarið 1938 réðst það svo,
að skógrækt ríkisins festi kaup
á SkriðufeliU í Þjórsárdal og
fvrir velvilja þáverandi mæði-
veikinefndar og ráðherra, Her-
manns Jónassonar, varð það úr,
að girðing sú, sem liggja átti
þá með Þjórsá var sett niður
umhverfis dalinn. Samkomu-
lag um friðun dalsins var auð-
sótt mál við þá, sem hér áttu
afrétt, og makaskipti voru höfð
á heiðalöndum, Skriðufells og
afréttarlandi Skeiðamanna, svo
að nú á Skriðufell allt land inn-
an girðingar vestan Fossár, en
Gnúpverjahreppur á fellin og
landið austan hennar.
Hinn 13. júlí árið 1938 var
girðingunni umhverfis Þjórsár-
dal lokið og friðun hafin á
landsvæði, sem er nærri 120
ferkm. að stærð. Af þessu iandi
eru um 53 ferkm. milli 100 og
200 metra hæðar yfir sjó eða
um 53Ö0 hektarar. Á þessum
rúmum 5000 hektörum lands
var mjög lítill gróður þegar und-
an er skilið landið umhverfis
Skriðufell, torfurnar sunnanvert
í Búrfelli og dálitlar grasfitjar í
Skeiðamannahólma. Samanlagt
hefir hið gróna land ekki verið
yfir 300 hektarar, og er því hægt
að telja 5000 hektara lands lítt
gróna eða ógróna af láglendi
dalsins. Fjalllendi dalsins, sem
er um 6700 hektarar, var eins og
áður er sagt all miklu grónara
en láglendið, en engum getur skal
að því leitt að sinni, hve mikið
af ógrónu landi er þar.
Neðst í dalnum er fremur
slétt, sandorpið hraun, og nær
það vfir allt landið milli Fossár
og Sandár upp að Dímon og
Hjálparfossi. Austan Fossár,
milli Brúarfells og árinnar eru
vikrar neðst en gamlar moldir
efst, og bendir það til þess, að
landið undir Sámsstaðamúla sé
tiltölulega nýlega eytt. I Söl-
mundarholti eru enn nokkurar
moldir, en þar er uppblástur ný-
hættur eins og áður er getið.
Mjög er eftirtektarv^rt að á ein-
um hæsta ásnum á Sölmundar-
holti er enn til nokkurra fer-
metra moldarbarð með lág-
vöxnum kjarrgróðri, er hefir
staðið af sér allan uppblástur
til þessa. Þetta litla dæmi sýnir
og sannar, að Sölmundarholt
hefir verið gróið upp á efstu
brún áður fyrr. ,
Ofan við hraunin taka við
vikrarnir svonefndu, en það er
nærri slétt eða smáöldótt land,
og er það aðallega myndað af
ljósum og dökkum vikri. Vikr-
arnir ná upp á móts við Reyk-
holt og' austur að Skeljafelli, en
ofar taka vúð hraunhólar inn að
Skeiðamannahólma og jafnvel
nokkuru lengra, og þar ofan við
koma enn hraun og vikrar unz
komið er í mynni Fossárdals, en
þá er fyrir manni möl og annar
framburður úr Fossá. Moldin er
hvergi til í ofanverðum dalnum,
svo að mér sé kunnugt.
Þegar friðun hófst var nokk-
ur gróður í hraununum neðst í
dalnum, enda eru þau lang frjó-
samasta landið i dalnum. Vikr-
arnir máttu heita alls ógrónir
en á moldunum vottaði víða fyr-
ir klóeltingu. í hraunhólunum
ofan við vikrana var vottur gróðr
ar á víð og dreif, og sums staðar
milli hóla, þar sem skjól og raki
var, mátti sjá nærri samfeldar
gróöurbreiður.
Fimm ára friðun.
í sumar er leið, voru fimm
ár liðin frá því að friðun komst
á í Þjórsárdal. Er mér óhætt að
fullyrða, að gróðri hefir farið
allvel fram á þessum árum.
Mestar breytingar hafa orðið á
hraununum fremst í dalnum,
þar sem mest bar á gróðri áður,
og þar næst virðist mér gróður-
lendið umhverfis Skeiða-
mannahólma hafa stækkað til
muna. Á vikrunum miðar gróðr-
inum langtum hægar, og sums
staðar, eins og meðfram Reyk-
holti, þar sem skjóllaust er og
vindasamt, er ekki hægt að sjá
neinar framfarir enn sem kom-
ið er. í hraunhólunum er
nokkur framfaravottur og á
eyrunum í Fossárdal eru stór-
ar breiður að þekjast eyrarrós
en sú jurt sást varla áður í daln-
um,- Á moldunum hefir kló-
efting breyðizt mjög út, svo að
sums staðar eru þær algrænai
yfir að líta að sumarlagi. 1 skjóli
eftingarinnar er ýmis annan
gróður að nema land.
En það, sem skemmtilegast er
að veita athvgli og mestu lofar
um framtíðina, eru hinar fjölda
mörgu smáplöntur margra teg-
unda, sem enn ber mjög lítið á
en þær kúra milli gróðurtopp-
anna, sem uxu þarna áður en
friðunin hófst, en hafa nú stækk-
að og dafnað svo að þeir draga
alla athyglina frá hinum unga og
viðkvæma nýgræðingi.
Birkigróður er á nokkurum
stöðum í Þjórsárdal. Mestur er
skógurinn og kjarrið við Skriðu-
fell, og nær það óslitið inn á
Dímon. Talsvert kjarr er sunn-
an og austan í Búrfelli, og er
þá upp talið það, er kallast getur
samfellt skóglendi. í Hólmanum
við Hjálparfoss eru nokkur ein-
stök tré, og í Gjánni er þó nok-
ur birkigróður, einkanlega utan
í klettum. Ofan við Gjána eru
nokkurar skógartorfur á víð og
dreif, en allar eru þær litlar að
ummáli. Þetta land heitir enn
Hólaskógur, og örnefnin þar um-
hverfis og innar bera þess gleggst
an vottinn, að hér hefir verið
afar víðlent skóglendi. Norður
af Hólaskógi voru meðal annars
Hellisskógur, Karnesingur, Blá-
skógar, Fitjaskógar og Kræklu-
skógar nyrstir, en þeir eru líka
langt inni á afrétti ofan við mót
Tugnaár og Þjórsár, og koma
því ekki þessari sögu við. í
Þjórsá er Klofaey við innri enda
Skeljafells. Sú eyja er enn öll
vaxin þéttu kjarri, en þangað
fóru Landmenn í skóg fram
undir síðustu aldamót.
Eftir að friðun komst á er
farið að bera mjög á nýgræð-
ingi í námunda við öll þau
svæði, þar sem nokkur birki-
gróður er. Einna merkilegast
má telja þann urmul af ný-
græðingi, sem er að vaxa upp
neðan við Gjána vestanverða.
Gætir hans mest næst Gjánni.
en einstaka plöntur hafa fund-
izt niðri undir Stöng. Nú er
fremur lítill birkigróður í
Gjánni, og er þyi beinlínis
undravert, hve mörg afkvæmi
hans hafa orðið á ekki lengri
tíma en hér um ræðir. Við Búr-
fell breiðist birkigróðurinn
mjög ört út á vissum svæðum,
og einstaka ungar birkiplöntur
hafa fundizt hingað og þangað
um dalinn, svo sem í hlíðum
Skeljafells, en því miður er
birkigróðurinn í dalnum of
strjáll til þess að vænta megi
mikillar útbreiðslu birkis nema
í nágrenni skóglendisins. Mikið
óhapp verður að telja það, hvað
prestarnir á Stóra Núpi gengu
nærri skóginum í Sölmundar-
holti í lok síðustu aldar, því að
ef nokkurar skógartorfur stæðu
þar enn, myndu þær hafa getað
orðið upphaf nýs skóglendis þar
um slóðir. En síðasta tréð féll í |
Sölmundarholti árið 1936, og
hafði það þá um mörg ár staðið
sem einstæð ösp í holti.
Gróðrarrannsóknir.
Til þess að við og síðari tíma
menn megi betur fylgjast með
því, sem gerist við uppgræðslu
eyðilanda, hefir Steindór Stein-
dórsson frá Hlöðum gert ágæt-
ar gróðurlýsingar af Þjórsárdal
eins og hann var í upphafi frið-
unarinnar. Niðurstöður sínar
hefir hann birt í Ársriti Skóg-
ræktarfélags Islands árin 1941
og 1943. Verða þær síðar án efa
ein hin merkasta heimild. Auk
þess höfum við Steindór í fé-
lagi búið okkur til einfalt áhald
til þess að mæla með þéttleika
gróðrarins, og höfum við þegar
mælt nokkur hundruð fermetra
lands á sérstaklega afmerktum
stöðum. Er ætlunin að mæla
þessa staði á vissu árabili, þann-
ig að hægt sé að fylgjast með |
því hve ört gróðurinn breiðist
út. Áhald þetta eða rammi hefir
hlotið nafnið Hjalti Skeggjason
í skírninni, og er það til heiðurs
þeim, sem ágætastur hefir verið
allra Þjórsdæla.
Fortíð og framtíð.
Haustkvöld eitt síðla í sept-
ember árið 1937 var eg á gangi
með erlendum jarðfræðingi
uppi í Þjórsárdal. Veður hafði
verið stillt og bjart um daginn.
eins og best getur verið á haust-
degi, en nú var tekið að rökkva
Vorum við á heimleið og lögð-
um leið okkar um hinn gamla
kirkjustað, er nú gengur undir
nafninu á Skeljastöðum. Þegar
við komum að bæjarrústunum.
stönsuðum við stundarkorn
til þess að varpa mæðinni og
horfa á útsýnið í skini hins
deyjandi dags. Skammt fram-
undan okkur var kirkjutóptin og
þar rétt hjá grillti í eitthvað ljóst
í svörtum sandinum, sem dró
að sér athygli okkar. Við rölt-
um nú þangað og sáum að hér
lá hvít og skinin hauskúpa, sem
starði á okkur úr holum
augnatóptunum. Og þegar betur
var að gáð lá hér maðurinn all-
ur. Höfuð, bolur, handleggir og
fætur, allt var með sömu um-
merkjum og þegar hann var
lagður til hinnar hinztu hvíld-
ar fyrir mörgum hundruðum
ára.
Það var ekki laust við að okkur
hnykkti svolítið við fyrstu sýn,
en sögðum samstundis hvor við
annan. Gaman væri að vita,
hvernig Þjórsárdalur leit út þeg-
ar þessi vinur okkar var ofan
moldar og horfði yfir dalinn.
En í raun og veru var þetta
óþörf ósk. Með ítarlegri rann-
sókn fornleifa í dalnum mætti
eflaust finna ótal margt, sem
gæti frætt okkur um hið liðna
og svipt huliðsblæjunni af
mörgu því, sem vér enn ekki
þekkjum. Þá mundum við fá
sjónir hins löngu liðna manns.
En við getum líka meira. Með
nákvæmum athugunum og
rannsóknum á því, sem gerist
í sambandi við endurgræðslu
dalsins, getum við einnig
skyggnst inn í framtíðina og
OLD CARTONS CAN
BE RE-USED
Old cartons, if carefully opened when delivercd, can
be re-used to the great advantage of the present shortage
in carton materials.
When x-eturning empty bottles, please use old carton
together with any extra used cartons on hand.
Cartons take material and labour and it. is in the
interests of conservation that your co-operation is
required.
t
DREWRYS
...•
LIMITED5
MD 122
horft með sjónum óborinna yfir
landið grætt og endurfætt. Og
einhvernveginn er því þannig
varið, að það er ávallt skemmti-
legra að horfa fram í tímann en
aftur. ^
Samt sem áður er það nú svo
að eg kann ekki eins vel við
mig á Skeljastöðum og áður.
Mér finnst þar orðið svo tóm-
legt síðan ‘hbúarnir’’ fluttu
búferlum suður í Háskólann
og Þjórsárdalur hefir misst
töluvert af rómantík sinni við
þau vistaskipti.
Vísir.
Eitt sinn auglýsti sóknar-
nefnd eftir organleikara og for-
spngvara fýrir sveitakirkju
og fékk litlu síðar svohljóðandi
umsókn:
“Háttvirta sóknarnefnd!
Eg hef séð, að þér hafið aug-
lýst eftir organlei'kara og for-
söngvara. Þar sem mér skilst,
að jafnt geti komið til greina
nokkur ár verið hvorttveggja,
leyfi eg mér að sækja um stöð-
una.
G. G.dóttir.
Business and Professional Cards
Phone 49 469
Radio Service Specialists
ELECTRONIC
LABS.
THORKKLSON & GILLIES
ProprietorSv
The most up-to-date Sound
Equipment System.
130 OSBORNE ST., WINNIPEG
<7tlei/ers
Stuxíios XXd.
(afyest PtwioQcaphic Ouxtni}alum m Cnntuii
IéI
#>HONE
96 647
MANITOBA FISHERIES
WINNIPEG, MAN.
T. Rcrcovitch. framkv.stj.
X'erzla í heildsölu með nýjan og
(rosinn -flsk.
303 OWENA ST.
Skrifstofusími 25 355
Heimasími 55 463
CANADIAN FISH
PRODUCERS, LTD.
J TI. Pape, Manapinp Directot
Whoiosale Distributors of
Eresh and Frozen Tish.
311 Chambers St.
Offioe Phone 86 651.
Res Phone 73 917.
___________________________I
Blóm siundvíslega afgreidd
THE ROSERY ltð.
StofnaS 1905
427 Portage Ave.
Winnipeg.
G. F Jonasson, Pres. & Man. Dir.
S. M. Baokman. Seo.
Keystone Fisheries
Limited
404 Soott Rlook
W h olesale Distrihu tors of
FRESH AND FROZEN FJSH
H. A. BERGMAN, K.C.
islenzkur lögfrœðinpur
•
Skritstofa: Hoom 811 McArthur
Buildiníf, Portage Ave.
P.O. Box 165C
Phones 9 5 05 2 og 39 04 3
EYOLFSON’S DRUG
PARK RIVER, N.D
tslenzkur lyfsali
Fólk getur pantaS meðul og
annað með pósti.
Fljót afgreiðsla.
Office Phone Ros. Phone
38 033 72 409
Dr. L. A. Sigurdson
166 MEDICAL ARTS BLDG.
Offioe Hours: 4 p.m.—6 p m
and by appointment
ANDREWS, ANDREWS
THORVALDSON AND
EGGERTSON
I.ögfrœBingar
209 Bank of Nova Scotia Bldg
Portage og Garry St.
Sími 98 291
I
DR. A. V. JOHNSON
Dcntist
5 06 SOMBRSET BLDG.
Telephone 88 124
Home Telephone 202 398
DRS. H. R. and H. W.
TWEED
Tannlæknar
•
406 TORONTO GEN. TRCSTS
BUILDING
Cor. Portage Ave. og Smith St
PHONE 26 545 WINNIPEO
J. J. SWANSON &. CO.
LIMITED
308 AVENUE BLDG., WPG.
•
Fasteignasalar. Leigja hös. Ot-
vega peningalán og eidsðbyrgð.
bit'reiðaAbyrgð, o. s. frv.
Phone 26 821
DR. B. J. BRANDSON
308 MedicaL Arts Bldg
Cor. Graham og Kennedy Sts.
i’lione 21 834—Office tlmar 8-4.30
•
Heimili: 214 WAVERLEV ST.
Phone 403 288
Winnipeg, Manitoba
Legsteinar
sem skara framör
Úrvals blSgrýti
og Manitoba marmarl
SkrifiB eftir verBskrd
GILLIS QUARRIES. LTD.
1400 SPRUCE ST.
Winnipeg, Man.
A. S. BARDAL
848 SHERBRO.OK ST.
Selur líkkístur og annast um út-
farir. Allur ötbúnaOur sá beztl.
Ennfremur selur hann allskonar
minnlsvarOa og legráteina,
Skrifstofu talsími 86 607
Heimiiis taisími 501 562
DR. ROBERT BLACK
Sérfræðingur I eyrna, augna, nef
og hSlssjökdðmum
416 Medical Arts Bldg.
Cor. Graham & Kennedy
Viðtalstími — 11 til 1 og 2 til 5
Skrifstofuslmi 22 251
Heimilissíml 401 991
Dr. S. J. Johannesson
215 RtTBY STREET
(Betnt suður a? Banningl
Talslml 30 877
Vlðtalsttml 3-—5 e. h
DR. A. BLONDAL
Physician & Surpenn
60 2 MEDICAL ARTS BLDO.
Slmi 22 296
Heimili: 108 Chataway
Stmi 61 023
GUNDRY & PYMORE LTD.
British Quality — Fish Netting
60 VICTORIA STREET
Phone 98 211
Winnipeg
Manager, T. R. TIIOItVALDSON
Your patronage will be
appreciated
%

Qi
íö'O
V
<P
&