Birkibeinar - 01.02.1913, Page 12

20
BIRKIBEIN AR
biskupar voru og neyddir til að hafa nökkra verzlun
til að verja tiundum stólanna í kaupeyri sem staðn-
um vœri hagfeldastr. Ekki er heldr skortr á dæm-
um til þess að margir aðrir einstakir menn af ýms-
um stéttum fengust við verzlun eða áttu hlut í skipi
Þó er oftast svo, þar sem getið er um skip, sem far-
ið hafi milli Islands og Noregs, eðr um skiptapa, sem
opt og einatt urðu við Island, þá er þess látið óget-
ið, hvort skipið liafi átt norrænn maðr eðr íslenzkr".1)
Þessi orð eru eftir Maurer liöfð. Telur hann næst
á eftir sterkar líkur til þess, að jafnan hafi íslending-
ar átt nokkur af skipunum.2) En þótt svo vseri, þá
hafa þau nú verið svo fá orðin, að íslendingar hafa
verið sjálfum sér alls ónógir um skipakost. Því að
á síðustu áratugum fyrir 1350 eru aldrei nefnd fleiri
en 21 skip en opt færri. En þótt nú annálar telji
eigi öll skip hvert ár, þá getur naumast skakkað meiru
en svo, að sá halli vinnist upp ef gert er ráð fyrir
að skipin hafi verið 21 öll árin. Þótt vér gerðum nú
ráð fyrir að Islendingar ætti þriðjung þeirra, þá var sú
skipaeign alls ónóg, og allmjög er þá þorrinn skipa-
kosturinn frá því, er var á landnámsöld. Gefr raun
vitni um að svo hafi veríð. Því að um þetta leyti tekr
Noregskonungur og íslands að þröngva kosti islenzkr-
ar verzlunar og binda hana við ákveðinn stað í
Noregi, en íslendingar urðu vanmegna sakir skipa-
fæðar. Þá er Smiður hirðstjóri kom út með konungs-
bréf, er að þessu lutu, þá varð mótspyrna mikil af
hálfu íslendinga. Þá fóru Eyfirðingar utan á ferju,
er þeir keyptu af Þverárstað. Þá er skipafœð svo
mikil, að enginn á skip í Eyjafirði, nema Þverár-
klaustr, og hefir þó eigi verið knörr. Þá var yfir-
gangur konungs svo mikill, að skip og eigur þess-
ara manna var gert upptækt, þegar til Noregs kom.3)
Komu nú tram aíleiðingar þess, að verzlun var öll í
höndum einnar þjóðar og skipakostur sama sem eng-
inn. Raunar var svo að sjá um rúmt aldarbil að
Englendingar og Þjóðverjar mundu verða oss til bjarg-
ar,4) en Islendingar uku eigi sinn skipastól, þeldur létu
hann verða að engu. Lítilmenni þau, er íéðu Skál-
holtsstað eftir siðaskiftin, hirtu eigi um að gera skip
í skarðið, þegar skúta sú brotnaði, sem Ögmundur
hafði gera látið. Og þá er skip það fórst, sem Guð-
brandur biskup hafði keypt, þá var lokið skipaeign
Hólastóls.
Lögmenn og lögrétta kalla það óþarfa og hœttu
>) Ný félagsrit, XXII ár 105—106.
*) - — - 106—108.
*) Konr. Maurer, Ný fél. XXII ár 133 — 134.
4) Landfrs. Þorvaldar I, 459—173,
að íslendingar eigi kaupför og sést á því, að eigi að-
eins skipastóll tandsins var glataður heldur og hugur
landsmanna. Þjóðin hafði lagt árar i bát.
IV.
Afleiðingar.
Þess var fyr getið, að landsmenn önnuðust eigí
samgöngur sínar sjálfir nema að nokkru leyti, þótt
nægur væri skipakostur um og eftir landnámsöld.
Þessu olli upphaflega mannfæð. Þá tóku Aust-
menn þegar að sigla hingað og varð síðan að venju"
Þó er svo að sjá sem íslendingar hafi séð, hver hætta
þeim var búin af einræði erlendra kaupmanna. Því
að þar af stafar það vafalaust að goðarnir áskildu
sér rétt til að hlutast um verzlun við erlenda menn1),
leggja verð á varninginn og banna verzlun ef eigi var
hlýtt. Voru síðar kjörnir menn er leggja skyldu lag
á varning manna, og heldust þær „kaupsetningar“
Iengi frameftir öldum 2).
Þetta var að visu viturleg aðferð úr því, sem
komið var. En sá böggull fylgdi því skammrifi, að
þetta gerði menn andvaralausa, og varð til þess a5
menn fengu ekki neitt hart af fyr en um seinan.
Festist því sú venja að eingöngu var verzlað við Noreg.
Þar af leiddi svo að Islendingar kynntust lítt öðrum
þjóðum og hengu við Noreg, hver ósvinna sem þar
var höfð í frammi við þá. Olli þessu hugsunarlaus
fastheldni við venjuna. Þeir leituðu eigi að neinu
ráði verzlunar við aðrar þjóðir en Norðmenn, jafnvel
þótt lagt væri á þá landauragjald og þeir væri skyldir
til landvarnar með konungi og fyrir þá væri lagt far-
bann þegar konungi sýndist. Sigling Austmanna hing-
að og verzlun dró og mjög auð út úr landinu, því
að verzlunarhagurinn gekk að miklu leyti Lil þeirra.
Liggur það og í hlutarins eðli, að þeir hættu eigi að
verzla, þótt konungur legði gjald á verzlunina, alla
þá stund sem þeir græddu á henni. Svo má lengi
illu venjast að gott þyki, segir máltækið; hefir það
jafnan sannast á Islendingum. Og Einar Þveræing-
ur bjargaði þeirra málstað ekki nema einu sinni. Þeir
léðu erlendu valdi þegar i upphafi fangstaðar á sér
og urðu því síðar teknir tófutaki. Þessar voru hinar
fyrstu afleiðingar þess, að Islendingar önnuðust eigi
sjálfir alla tlutninga sína frá upphafi. Sá veldur miklu
sem upphafinu veldur.
Næsta afleiðing þessa var sú, að Islendingar vönd-
ust á að hlýða Noregs konungum, löngu áður en þeir
>) Ný fél. XXII ár, 110. — Gullöld ísl. J. J. 271.
») Gullöld ísl. J. J. 272.