Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 19.02.1919, Blaðsíða 1

Lögrétta - 19.02.1919, Blaðsíða 1
Utgefandi og ritstjóri: ÞORST. GISLASON. Þingholtsstrœti 17. Talsími 178. Afgreiðslu- og innheimtum. ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON Bankastræti 11. Talsími 359. Reykjavík 19. febrúar 1919. Nr. 8. innlendar og erlendar, pappír og alls- konar ritföng, kaupa allir í B6ka?ersl. Sigf. Eymundssonar. Launakjör íslenskra presta. f>egar jeg i síðasta Lögrjettu- blaði skýrði frá launakjörum norsku prestanna, eins og þau eru nú með nýju launalögunum, sem i gildi gengu 1917, lofaði jeg því í enda greinarkornsins, eins og til samanburðar, að skýra frá launa- kjörum íslensku prestanna. Alkunna er hve bág þau hafa verið lengst af, en sakar þó ekki, að á þetta sje minst með „talandi töl- um“ einmitt á þessum tímum, er mönnum verður svo tiðrætt um launakjör opinberra starfsmanna þjóðarinnar. Meðfram i þeim tilgangi, að bæta launakjör prestastjettar vorrar, voru lögin frá 16. nóv. 1907 sett. En aðferðin varð sú, að gera jöfn- uð sem mestan embættanna, án þess að auka landssjóði útgjöld. Og markmiðið var, að þegar allir prestar landsins væru komnir und- ir nýju lögin, þá stæðust á tekjur „prestslaunasjóðsins“ (þ. e. vextir kirkjujarðasjóðs, eftirgjöld eftir kirkjujarðir og sóknargjöld) og út- gjöldin til prestanna, en landssjóð- ur sbppi hjá öllum frekari gjöldum til kristnihalds í landinu. Meðan þetta væri að komast í kring yrði landssjóður með síminkandi fram- lögum til prestslaunasjóðsins að greiða það er á vantaði, að tekjur og gjöld stæðust á. Árið 1916 var þetta „framlag til prestslaunasjóðs“ komið niður í ca. 29500 kr. (en þar eru meðtalin laun prófasta (3200 kr.) og eftirlaun uppgjafapresta (4585 kr.) svo að rjettu lagi varð framlagið til þjónandi presta að eins 21712 kr.). Með lögunum frá 16. nóv. 1907 eru öll prestsembætti í landinu gerð jöfn að launum. Enginn prest- ur getur byrjað með hærri launum föstum en 1 3 0 0 kr., nema dóm- kirkjupresturinn í Reykjavík, sem vegna stöðu sinnar sem prestur við dómkirkju landsins fær að auki 1200 kr., en heldur þó jafnframt rjetti sínum til launaviðbótar eftir þjónustualdri eins og aðrir prestar. 1 þessum 1300 kr. byrjunarlaun- um er meðtalinn arður af prests- setrinu, sem prestur fær til ábúðar, ef um sveitaprest er að ræða. pað skiftir engu hve fjölment presta- kallið er, eða hve víðáttumikið. Föstu launin verða liin sömu. J?ó er 20 prestaköllum ætluð svonefnd erfiðleika uppbót frá 150—300 kr. auk föstu byrjunarlaunanna. þegar prestur svo hefur embætti þjónað i 12 4r, fær hann 200 kr. viðbót við föstu launin, og þegar liann hefur þjónað 22 ár, fær hann aðrar 200 kr. — hvorttveggja úr prests- launasjóði. Og við þessa upphæð föstulaunanna verður hann að búa það er eftir er þjónustutímans, því þar er hámarkinu náð: 1700 kr. Við föstu launin bætast svo aukatekjurnar, þ. e. borgun fyrir aukaverk. þau eru, sem geta má nærri, mjög mismunandi eftir mannfjölda prestakallanna og breytast nokkuð frá ári til árs eftir verðlagsskránni. Eftir skýrslum presta af' öllu landinu árið 1916 voru aukatekjur 13 presta undir 100 kr., 40 voru á 2. hundraði, 38 á 3., 13 á 4., 8 á 5., 1 á 6., 4 á 8., 1 á 9. hundraðinu, 1 telur þær 1000 kr. og 1 — 2000 kr. (hinir tveir síðasttöldu eru Reykjavíkurprest- arnir). Minstar voru þær i Grims- ey: 36 kr.! Alls námu aukatekjur presta þetta ár c. 33500 kr. og koma þá til jafnaðar 280 kr. í aukatekj- um á hvern prest (en þeir voru þá 120). Miðað við þetta ár verða tekj- ur þeirra alls 88 presta, sem þegar eru komnir undir nýju lögin, til jafnaðar: Hjá prestum yngri en 12 ára ..... 1300+280=1580 kr. Hjá prestum eldri en 12, yngri en 22 ára ..... 1500+280=1780 — Hjá prestum eldri en 22 ára ..... 1700+280=1980 — Erfiðleika uppbæturnar eru lijer ekki taldar með enda etast þær full- komlega upp við aukið hestahald og margvíslegan kostnað annan, sem enn meiri viðátta þeirra prestakalla en annara hefur í för með sjér. Enn eru 18 prestar undir gömlu launalögunum. Af þeim eru 10, sem ekki bera úr býtum þá launa- upphæð, sem þeir eftir þjónustu- aldri hefðu fengið ef komnir hefðu verið undir nýju lögin. Njóta þeir því bráðabirgðaruppbótar, sem þvi svarar, er á vantar. En þar sem prestum undir eldri launakjörun- um fer sífækkandi, er ekki haft til- lit til þeirra hjer. Nú er fróðlegt til samanburðar að rifja upp fyrir sjer það, sem sagt var um launakjör norsku prest- anna. í Noregi má enginn sóknarprest- ur hafa minni árstekjur en 3000 kr. a u k arðs af bújörð með ókeyp- is húsnæði og launaviðbótar, 300 kr., þrisvar sinnum ó 5 ára fresti. Hjá oss fá prestarnir minst 1300 kr. auk borgunar fyrir aukaverk. Búi þeir í sveit, verða þeir að borga fult eftirgjald eftir prestsetur sitt, sem (í heimatekjum svonefndum) dregst frá föstu laununúm. Búi þeir aftur í kaupstað, verða þeir, sem aðrir kaupstaðarborgarar, að sjá sjer sjálfir fyrir húsnæði. í Noregi er hámark sóknar- prestslauna til sveita 5000 kr. auk arðs af bújörð, með ókeypis hús- næði, og lannabótarinnar, 300 kr., þrisvar á 5 ára fresti. Hjá oss verður hámarkið til jafnaðar eftir 22 ára þjónustu 1700 kr. auk borgunar fyrir auka- verk, en þar frá dregst svo eftirejaldið eftir prest- setrið. í Noregi er hámark prestslauna í kaupstöðum sett 1000 kr. hærra en til sveita, vegna þess að þar get- ur ekki verið að ræða um arð af bújörð, og ef ekki er sjerstakur embættisbústaður, þá er þeim gold- ið fult húsaleigugjald. Hjá oss er ekkert tillit tekið til þess hvort prestarnir búa í kaup- stað eða sveit, hvort þeir geta haft styrk af búskap eða ekki, hvort þeir eiga víst húsnæði í að hverfa eða verða að hola sjer niður ein- hversstaðar þar sem best gegnir og greiða húsaleigu, sem ef til vill gleypir mikinn hluta af föstu laun- unum, — yfir höfuð ekkert tillit tekið til þess, hve afkoman er miklu erfiðari í kaupstöðum en til sveita. I Noregi fá prestar ferðakostnað greiddan fyrir allar ferðir í em- bættisþarfir, svo og fyrir ferðir eftir sjerstakri beiðni til auka- verka. Hjá oss þekkist ekkert slíkt er prestar eiga í hlut. peir verða að leggja sjer til hest og taka borgun fyrir aukaverkið eins og hún er ákveðin, eftir verð- lagsskrá. Hve rjettlátt það er má sýna með litlu dæmi: Maður er að sækja lækni til barns, en sækir um leið prestinn, sem býr á næsta bæ. Hann kemur með reiðhest handa lækni, en prestur hestar sig sjálfur. Eftir 9 tíma útivist koma báðir heim aftur. Fyrir sitt verk fær læknirinn 18 kr. 50 aura, en presturinn 2 kr. 10 aura! 1 Noregi njóta útkjálkaprestar ýmissa sjerhlunninda vegna meiri einangrunar og sjerstakra erfið- leika, sem þeir eiga við að búa (fá t. d. greiddan kostnað við allar em- bættisferðir, jafnvel kostnaðinn við að komast á annexíuna). Hjá oss þekkist ekkert slíkt. það er ekkert tillit til þess tekið, þótt prestur búi t. a. m. úti í Grímsey. Launakjörin eru hin sömu þar og annarstaðar, þótt presturinn verði að fara á mis við öll þau þægindi, sem prestar í landi geta þó venju- lega veitt sjer. Jeg skal ekki fara lengra út í þennan samanburð, svo fróðlegur sem hann er og góður til skilnings. Menn munu ef til vill segja: Já, en Norðmenn hafa ráð á því að láta sjer farast vel við presta sina! En höfum vjer ráð á að láta oss farast illa við presta vora? Dr. J. H. \ Árið 1918. Erindi flutt á samkomu á Álftanesi 23. janúar 19x9. Eftir Jón Þorbergsson. ÁriS síðasta er mjög viöburöaríkt í sögu þjóöanna fyrir þá sök, aö á því leiddist til lykta hinn mikli heims- ófriöur, sem er sá stærsti og hrika- legasti hildarleikur, sem nokkru sinni hefur háöur verið af íbúum jaröar. Og með lokum ófriðar þessa litur út fyrir, að hið margra alda keisaravald sje til grunna hrunið. Það er og stórviðburður. Með lokum ófriðarins virðist og annar stórvið- burðum í vændum. Það virðist roða fyrir varanlegum friðarboða, þar sem rætt er nú meðal þjóðskörunga heims- ins, að komið sje á allsherjar gerð- ardómum, er jafni þrætumál þjóð- anna; en að þær leggi niður vopnin og hætti að berast á banaspjótum. Komist þetta á, og allar þjóðir beygi sig fyrir þeim lögum um aldir alda, verður jörð sú, er fólkið byggir, að nýjum og betri heimi. Hjer er því ekkert smávegis á ferðinni. — Auk þessa hefur fólk dáið í hrönnum úr hungri, borgarstyrjaldir verið háðar, en þær eru hryllilegustu ófriðir, þar sem frændur og vinir snúast hverjir á móti öðrum til morða og bardaga, og loks hefur hin slæma drepsótt — sem enn geysar — grandað lífi fólks og er talið, að á árinu hafi hún orðið 6 milj. manna að bana. Alt eru þetta afleiðingar ófriðarins mikla. Er síst að undra, þó að mönnum komi til hugar, að nú sje mál komið, að leggja niður vopnin að fullu og öllu. í sögu íslands verður þetta ár eitt lnð allra viðburðarikasta, og þó mest fyrir þá sök, að á árinu náði þjóðin fullu sjálfstæði, jafnrjetti við sam- 1 bandsþjóðina, Dani—og nær að sjálf- sögðu viðurkenningu allra þjóða sem sjerstök ríkisheild, og getur nú von bráðar látið skip sín sigla um heims- höfin, hvar sem er, undir eigin þjóð- armerki. Eru hjer leyst höft bæði frá hendi og tungu þjóðarinnar. Höft, sem í gegnum aldirnar hafa átt drýgstan þáttinn i því, að skapa kyr- stöðu og afturhald á starfsviði þjóð- arinnar, þegar öðrum þjóðum fleygði fram. Það tel jeg og nokkurn stór- viðburð á þessu ári, að nefnd manna var send til Skandinavíu til að kynn- ast þar notkun fossa. Er með því stigið spor í þá átt, að fara að nota hinn mikla kratf, sem fossarnir okk- ar hafa að geyma. Fossarnir geta haft eigi ólíka þýðingu og verð- miklar námur. Við getum nú varla b.ugsað ökkur hversu mikla breyt- ingu til batnaðar það getur haft fýrir þjóðina,að farið verði að nota fossana og vatnsaflið í stórum stíl. Með þvírná lýsa og hita býlin, hafa afl til suðu og fleiri starfa á heimilinu, til flutninga, og hver veit nema það verði notað til að bræða snjóinn og auka uppskeru. Þá má minnast þess, að flugfjelag hefur verið stofnað í Reykjavík, er bygst að nema þá list, að ferðast í lofti. Mætti það verða, að loftferðir kæmust hjer á, og drægju úr hinunr illu verkunum strjálbygðarinnar hjá okkur. Á þessu ári hafa verið gerðar tilraunir með matjurtarækt í stærri stíl en nokkru sinni áður, og mótor- plógar fluttir til landsins. Þótt fátt sje enn hægt að segja um árangurinn af þessu, sýnir það þó, að til eru að verða á sviði atvinnumálanna hugmyndir, sem veigur er í. Enn má telja það, að í Vestmannaeyjum hefur verið stofnað björgunarfjelag, sem þegar hefur sent mann til útlanda í erindum fyrir fjelagið. Er búist við. að það taki fljótlega til starfa. Þá má telja merkisviðburð eldgos- ið og vatnsflóðið úr Kötlu, sem brautst út 12. október, og hjelt áfram í þrjár vikur samfleytt. Mun það vera eitt hið allra stærsta vatnsflóð, sem komið hefur frá eldsumbrotum í Kötlu. Heilar jarðir lögðust i eyði, úndir sand og möl, þar ’eystra, bú- peningur týndist og sandtangi mynd- aðist — milli Mýrdals og Hjörleifs- höfða — fram í sjó. Þá rigndi ösku í nærliggjandi sveitum Kötlu, svo tók víða fyrit haga. Er enn óvíst um tjónið af því. Askan fauk norður yfir hálendið og fjell eitthvað í sveitum norðanlands og annarstaður um land; eldurinn sást frá flestum bæjum á landinu. Síðast en ekki síst má telja þann viðburðinn, sem kom í endalok ver- tíðar, og sem enn er ekki urn gerð genginn, en það er drepsóttin, sem höggið hefur tilfinnanlega skarð í hópinn, einkum hjer í nágrenni okk- ar. Hefti hún samgöngur innanlands með póstflutninga o. fl. Þá kem jeg að því, að minnast á tíðarfarið og stórviðburði á árinu í sambandi við það. Tíðarfarið vefur jafnan aðalþáttinn i afkomu manna, fyrir hvert ár, þeirra, er taka þátt í aðalatvinnuvegunum: landbúnaði og siósókn. Árið byrjaði þannig, að á nýárs- dag var 5 st. hiti hjer við sjóinn, en sú veðurblíða var ekki lengi að hverfa út í hafsauga, og 6. janúar var komið hjer yfir 20 st. frost. Þann dag stje frostið að sögn á Vífilsstöð- um í 27 st. Veturinn var einn sá allra frostharðasti, er sögur fara af, síðan landið bygðist. Haft er fyrir satt, að frostið hafi stigið á Norður- landi upp undir eða um 40 st. Staf- aði þetta af hafisnum, sem hjer var nálægur nær allan veturinn. Þó gat ekki talist harður vetur hjer um þess- ar slóðir. Jeg skrifaði daglega um veðrið í minnisbók. Hiti varð mestur 10 st., C., en frost mest 24 st., C. Með því að líta þar yfir, sje jeg, að frá 1. janúar til 24. apríl, sem alls eru XIV. ár. 114 dagar, var um hádegi á Bessa- stöðum frostlaust í 51 dag, á tak- mörkum frosts og hita 11 daga, en frost í 52 daga. — En hjer er vetur- inn mildari en viðast annarstaðar á landinu. Er fróðlegt að geta þess, að sunnudaginn 27. janúar var hjer hægveður og lofthitinn í núlli, en þá var norðanrok í Borgarfirði ogfrostið á Hvanneyri 12 st. Skaðlegasta daglnn á vetrinum fyrir landbúnaðinn tel jeg 20. marts. Þá var um morguninn blíð- viðri og rigning, höfðu gengið hlák- ur undanfarandi; var jörðin blaut eins og svampur og í túnum voru ný- græðingar farnir að reka upp koll- ana, og sporar farnir að teygja sig út i rótinni. Um miðaftan snerist veðrið alt i einu til norðanáttar með hörkufrosti, svo að alt hljóp í gadd. Mun þessi dagur hafa átt drýgstan þáttinn í kali og grasleysi því, sem varð á síðasta sumri, einkum á tún- um vallendi. Nýgræðingar og sporar hafa ekki þolað þensluna, sem varð í rótinni við þetta snögga frost, en sprungið og dáið. Fjenaðarhöld urðu góð um vorið um land alt. Sumarið byrjaði með hlýviðri. Á sumardaginn fyrsta var 28 stiga hiti á móti sól kl. 8 um kvöldið. Mátti heita að hlýviðri hjeldust án nokkurra verulegra hreta, þar til í júní. Æðarkoll- an byrjaði að verpa í Bessastaðanesi 10. maí (en árið áður fann jeg fyrstu kolluna 27. maí) og 17. maí sá jeg fyrstu kríuna flögra yfir nesið. Þrátt íyrir hlýviðrin gekk þó klakanum seint að leysast úr jarðveginum og 7. júní varð að berja upp frosinn fjós- baug hjá mjer. Vegna klakans og kuldans í jörðu varð þvt furðu lítill gróður þennan góðviðris ka,fla. Hinn 6. júni brá til vestan áttar er var ó- venjulega köld. Var mest köld vest- anátt eða norðanátt þennan mánuð. Ilinn 14. júní var ekki ástöðuveður fvrir nautpening sökum vestanhagl- jelja og hinn 29. júni gránaði rótin á Bessastaðatúni af snjójeljum. Hinn 23. júní var þó síðast gefið kúnum hjá mjer. Næturfröst voru mikil þennan mánuð, einkum þó upp til sveita. Fyrstu 8 dagarnir af júli voru kaldir *>g oftast norðanátt með kulda- stormum. Þá hjeldust þurviðri og hægviðri til hins 18. Þennan tíma voru þó næturfrost tíð, einkum til sveita. Hinn ig'. júli var jeg staddur upp í Borgarfirði, var útjörð þar grá sem í maimánuði væri, og tún með hvítum skellum graslausum. Voru þann morgun frosnir pollar i götum. Hinn 18. júli brá enn til kaldrúr norðanáttar, sem hjelst i 9 daga. Flinn 27. mildaði til og hjeldust þá hlýviðri en að mestu leyti þurviðri það sem eftir var mánaðarins. Hinn 27. júlí var fyrst borinn ljár í jörð á Bessastöðum. Ágústmánuður v!ar hjer fremur góður. Votur nokkuð en þó nægilegir þurkar. Tíðin þó frem- ur köld og næturfrost upp til sveita, þótt þeirra gætti varla hjer við sjó- inn. Hinn 30. ágúst brá til norðan- áttar; var hún mjög köld og hjelst stöðugt að heita mátti til vetur- nótta, en þá gerði hlákukafla. Hinn 12. sept. byrjuðu hjer hörkufrost á nóttum. Var þá vetrarklakinn í jörðu ekki alstaðar með öllu farinn. Urðu menn að fara frá heyönnum til að bjarga garðmat upp úr moldinni. Sumstaðar til sveita voru stararengj- at slegnar á ís, og i fystu göngum var hestheldur ís kominn á vötn og forarflóar frosnir svo að hjeldu hest- um, uppi á afrjettum, í fyrstu fjalla- leitum. Sögðu elstu menn í Húna- vatnssýslu mjer það í haust, að það væri ekki í manna minnum fyrri, þeirra, sem nú lifa. Eftir 20. septem- ber fór aftur heldur að draga úr frostunum og varð ekki talið frosta- mikið eftir það til vetumótta. Hinn 10. október gerði fönn svo mikla á Vatnsnesi í Húnavatnssýslu, að sauðfje var tekið þar sumstaðar í hús og gefið. Þó varð ekki haglaust. En það var 6 dögum fyrir vetrar- dag fyrsta. Sumar þetta var eitt hið kaldasta, sem hjer getur komið og stafaði

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað: 8. tölublað (19.02.1919)
https://timarit.is/issue/170659

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.

8. tölublað (19.02.1919)

Aðgerðir: