Lögrétta - 01.10.1919, Síða 1

Utgeiandi og ritstjóri:
ÞORST. GÍSLASON.
Þingholtsstræti 17.
Talsimi 178.
Afgreiðslu- og innheimtum.:
ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON.
Bankastræti 11.
Talsími 359.
Nr. 40.
Reykjavík 1. okt. 1919.
XIV. ár.
Úti um heim.
Sigurhátíð Frakka í París.
14. júlí í sumar var mikið um dýrS-
ii í París. Þá var sigurhátíöin hald-
in, og þá átti gle'ðin og glaumurinn
að halda þangað aítur innreið sína
eftir sorgir og hörmungar stríðsins.
Þá hjeldu þeir Foch og Joffré sigur-
innreið sína i borgina, og á eftir þeirn
fór her Frakka og bandamanna i
tugum þúsunda, sumir riðandi, aðr-
ir gangandi, og rigndi blómum yfir
hersveitirnar, en áhorfendaskarinn
var talinn í miljónum. Sægur flagg-
skreyttra flugvjela sveif í loftinu yf-
ir mannfjcldanum. Veður var hið
fegursta, giaða sólskin og blár him-
in. „Sá, sem sjeð hefur þennan dag,
hefur lifað,“ sagði Clemenceau gamli
þá í ávarpi til frönsku hermannanna.
Hjer fer á eftir útdráttur úr lýs-
ing á þessum hátíðahöldum, en sá,
sem frá segir, var þar sjálfur við
staddur. Honum varð fyrst starsýnt
á það, hve margar konur í sorgar-
búningum voru við hátíðahöldin.
Ilann bjóst ekki við, að einmitt þær
mundu gera sjer far um að vera við-
staddar, er hermennirnir væru boðn-
ir velkomnir heim úr stríðinu; hjelt,
að þær mundu fremur sitja heima
þann dag og draga niður glugga-
tjöldin. En svo var ekki. Flátíðin
fjekk einmitt þann blæ, að hún væri
eigi síður haldin vegna hinna dauðu*
en þeirra, sem lifað höfðu alt og að
lokum sigrað. Til þess að skilja hugs-
unarhátt Parísarbúa við þessi hátíða-
höld, verða menn að hafa það hug-
fast, að öllum almenningi í Frakk-
landi hefur verið innrætt föst trú á
það, að Frakkar hafi í þessu stríði
barist fyrir hinum eina rjetta mál-
stað, og að öllum hinum mikla til-
kostnaði, þar á meðal fyrst og fremst
lífi þeirra fjórtán hundruð þúsunda
ungra manna, sem fallið hafa, sje
fórnað fyrir framtíðarhamingju, eigl
að eins Frakklands sjálfs, heldur
jafnvel alls mannkynsins. Það er
þessi hugsuri, sem ljettir eða kæfir
sorgina og gerir þessa sigurhátíð að
gleðidegi, þrátt fyrir alt, sem á und-
an er gengið. En minningunni um
hina föllnu hermenn er alstaðar of-
ið inn í það, sem fram fer, og jafn-
an á þann hátt, að það virðist vel við
eiga, þvi Frakkar eru smekkvísir
menn fremur flestum öðrum. Undir
hvelfingu sigurbogans hafði verið
reist hátt og stórt minnismerki, sem
átti að tákna sameiginlegan legstað
þeirra Frakka, sem fallnir voru „fyr-
'ir föðurlandið“. Um nóttina fyrir há-
tíðahaldið hafði mannstraumurinn í
sífellu liðið þarna framhjá, og hver
maður mátti að eins kasta einu blómi
á þessa ímynduðu gröf. En í lýsingu
um morguninn var komið heilt fjall
af blómum kringum fótstall minnis-
merkisins. Kl. 8 um morguninn kom
Poincaré ríkisforseti að minnismerk-
inu og hafði honum verið reíst þar
hásæti, svo að hann gæti sem best
sjeð, hverju fram færi um daginn. Nú
festi hann fagran sveig á minnis-
merkið. Næstur honum kom Clemen-
ceau forsætisráðherra og forsetar
þingsins og heiðruðu minningu hinna
föllnu á sama hátt, og því næst kom
einn eftir annan, fulltrúar frá land-
hernum og sjóhernum o. s. frv.,
valdalausir hermenn. Lítil stúlka bar
fram blómsveig frá Elsass og Lot-
hringen. Meðan þessu fór fram, stóð
hermannavörður við minnismerkið,
og alt fór þetta fram með fullkomnu
hermenskusniði.
Kvöldið áður hafði verið haldin
mikil veitsla í Elysée-höllinni. Rik-
isforseti Frakklands mintist þar sig-
ursins í viðurvist helstn manna
bandamannaþjóðanna, sem staddir
voru í Paris. Gestirnir skiftu hundr-
uðurn, og voru þar bæði helstu
stjórnmálamenn bandamannaþjóð-
anna og æðstu hershöfðingjar þeirra.
Það er sagt, að vart muni áður hafa
verið saman komið í einum borðsal
jafnmargt af stórmennum. En i heið-
urssætið við borðið milli frú Poincaré
og Fochs yfirhershöfðingja, var sett-
ur óbreyttur franskur hermaður. —
Reyndar bar hann á brjósti kross
huðursfylkingarinnar frönsku, en
hann var valdalaus maður í hcrnum.
Það var sögð sú saga, að krossinn
hefði hann fengið fyrir það, að hann
hefði aleinn tekið til fanga 153 Þjóð-
verja, þar af 2 foringja, í helli við
ána Aisne, 20. ágúst 1918. Þegar
upp var staðið frá borðum og veit-
slugestirnir gengu út úr höllinni,
þyrptust blaðamennirnir kringum
þennan mann, og hver spurningin rak
aðra. Meðal annars spurðu allir, hvað
hann hjeti. „Jeg hef ekkert nafn,“
svaraði maðurinn. „Jeg er bara ó-
breyttur hermaður.“
Báðumegin við sigurbogann voru
ieistir stórir pallar, og eftir skipun
Clemericeaus áttu særðir menn úr
stríðinu að hafa þangað einir aðgang.
Frá hermannasjúkrahúsunum í París
og nágrenninu hafði verið saínað á
J.essa palla nokkrum þúsundum lim-
lestra manna. Vantaði hendur á
suma, fætur á aðra, en sumir voru
blindir. Þegar blómsveigarnir höfðu
verið festir á minnismerki hinna
töllnu manria, eins og áður er frá
sagt, gekk fram á svæðið við sigur-
bogann, framan við hermannafylk-
ingar þeirra Fochs og Joffrés, und-
arleg fylking, en í henni voru að eins
særðir menn og limlestir. Var þetta
fyrsta fylkingin, sem fram gekk í
sigurhersingunni.
En er hún var horfin, kvað við gíf-
lirlegur hvellur og eldfluga mikil
þaut upp frá hátindi sigurbogans.
Hún táknaði það, að nú væri hinum
föllnu og særðu gerð full skil, en að
hinir lifandi og hraustu sigurvegar-
ar kæmu til sögunnar. Þeir Foch og
joffré höfðu þá horfið úr sætum sín-
um meðal áhorfendanna og voru
komnir í fararbrodd sigurfylkingar-
innar, sem nú hafði skipað sjer ut-
an við liinn mikla sigurboga. Þai
tóku yfirvöld Parísarborgar á móti
þeim. Formaður borgarstjórnarinn-
ar mælti þar nokkur orð til þeirra
og bauð þá velkomna lieim úr stríð-
inu. „Herra marskálkar,“ sagði hann
siðast, „hlið Parísarborgar standa
ykkur opin!“ og um leið benti hann
inn í gegnum sigurbogann Þeir Foch
og Joffré stigu þá á bak stríðshest-
um sínum, er fram voru leiddir, og
nú hófst sigurinnreiðin. Flornafiokk
arnir gripu til hljóðfæra sinna, fall-
byssuskot dundu, múgurinn veifaði
höttum og vasaklútum, og hrópaði
hástöfum: Lifi Foch! Lifi Joffré!
Lifi Frakkland! Lifi bandamenn!
Blómum var stráð yfir götu sigur-
vegaranna, og í loftinu svifu flagg-
skreyttu flugvjelarnar og sve;fluðust
hver um aðra.
Þeir Foch og Joffré voru þó ekki
ellra fremstir í för. Fyrir framan þá
gengu þrír menn í venjulegum her-
mannabúningum, óbreyttir liðsmenn,
sem enginn vissi nöfn á. Foch reið
bægra megin á gljábrúnum stríðs
hesti, sem Emir heitir, en Joffrá
vinstra megin á dökkrauðum hesti
blesóttum, sem Ben heitir, og er
þektur frá vígvöllunum viö Marne.
Joffré er, eins og menn kannast við
af myndum, breiður í sessi og bros-
andi. Hann er í gömlum einkennis-
búningi, eins og þeir voru í byrjun
stríðsins. En Foch er í spánnýjum,
heiðbláum einkennisbúningi, magur 1
andliti og alvarlegur, og situr á hést-
inum eins og hann væri steyptur úr
nialmi. Marskálksstafnum heldur
hann fast upp að hægri hlið, og hreyf-
ir hann að eins einu sinni til heilsun-
ar, en það er þegar hann ríður fram
hjá hásæti ríkisforsetans. Svo ríða
yfirhershöfðingjarnir hlið við hlið
gegnum sigurbogann, en á meðan er
franska flagginu veifað ákaft á toppi
hans, og upp þaðan stíga tvö hvít
ljós,
Þá líða fylkingarnar fram, ein eft-
ir aðra, og inn i gegnum .sigurbog-
ann. Þar eru hermenn frá 15 þjóðum
og gengur hver þjóð sjer i fylkingu.
Fremstir ganga . Bandaríkjamenn
með Persing herforingja í broddi
fylkingar, og þykja þeir bera sig vel
cg vera hinir ásjálegustu. Þai næst
koma Belgar, þjettir á velli og stiga
fast til jarðar. Svo koma Euglend-
ingar, með Sir Dauglas Haig i far-
arbroddi, og fjölda skínandi fána,
sem sumir eru götóttir eftir skot.
Það er talað um, fyrir hverjum sje
mest hrópað, en þykir vandi úr að
skera, því alt af glymja fagnaðar-
ópin. Þeir fjórðu í röðinni eru ítalir,
og þeim er einnig heilsað með fagnað -
arópum. Þá koma Japanar, Pólverjar,
Kínverjar, Portúgallar, Síamsmenn,
Grikkir, Rúmenar, Serbar, Tjekkar
og Slóvakar, og er öllum heilsað með
fagnaðarópum. En siðastir koma
frönsku hermennirnir, og þá marg-
taldast fagnaðarópin. Á undan þeim
riður. Pétain hershöfðingi á hvítum
fáki. Svo koma aðrir hershöfðingj-
sr Frakka, hver með sína herdeild,
og hverjum einum er fagnað með
margföldum húrraópum. Herinn var
i tvo kl.tima að fara í gegnum sigur-
bogann, en vegurinn, sem skrúð -
gönguliðið fór, var alls 7 kílómetrar,
og það er giskað á, að um 4 miljónir
manna hafi skipað sjer við veginn,
báðu megin. Hátíðargöngu hersins
var lokið um hádegi, en um kveldið
voru gleðisamkomur og dans um alla
borgina.
Byltingarnar í Ungverjalandi.
I.
Hjer í blaðinu hefur áður verið
sagt frá upphafi ungveersku bylting-
anna og byrjun Bolsjevíkastjórnar
þar í landi, undi.r forustu Bela Kun.
vinar og lærisveins Lenins, en hann
fjekk völdin 21. marts síðastl., er
Karolyi greifi, stofnandi ungverska
lýðveldisins, kastaði frá sjer stjórn-
artaumunum í megnustu reiði við
bandamenn út af framkomu þeirra
gegn Ungverjalandi, og kvaðst sem
forseti hins nýja lýðveldis srtúa sjer
til öreigalýðs heimsins með kröfu um
rjettlæti og hjálp gegn friðai jiinginu
i París. Yfirstjórn bandamanna aftr-
aði því í byrjun, að her þeina þar
eystra gripi inn í rás viðburðanna í
Buda-Pest gegn myndun Bolsjevika-
stjórnarinnar, en atti fram a móti
henni bæði Czekoslóvökum og Rú-
menum, sem báðir gerðu kröfur til
mikilli landvinninga frá Ungverjum.
Auk þessa var bændalýður Ungverja-
lands frá byrjun Bolsjevikastjórn-
inni mjög andstæður. Það cr sagt,
að í stjórn þeirri, sem Bela Kun
myndaði, hafi rússneskir og ung-
verskir Gyðingar ráðið mestu.
Snemma í maí myndaði Julius Kar-
olyi greifi, bróðir ríkisforsetans fyr-
verandi, mótstjórn, með stuðningi
bændalýðsins, til þess að steypa
Bolsjevíkastjórninni í Buda-Fest, og
tók sú stjórn sjer aðsetur í Szegedin,
sem er miklu sunnar og nokkru aust-
ar í landinu. En sú stjórn vann lítið
á. Bændurnir gerðu uppþot, en voru
illa vopnaðir, og Bela Kun bældi það
uppþot niður. Hann myndaði all-
sterkan her og þótti sýna í því ekki
lítinn dugnað, ásamt manni þeim,
sem var hans önnur hönd í þeim
málum, en hann heitir Wilhelm
Böhm og var áður umferðasali, sem
einkuni verslaði með skrifvjelar.
Þessi her bar einnig hærra hlut i við-
ureign við Czekkoslovaka, r.vo að
þeir hrukku undan og ákölluðu
bandamenn til hjálpar. Einnig stöðv-
aði hann um hríð' framsókn Rúmena.
En orsökin til þeirrar stöðvunar
mun þó jafnframt hafa verið sú, að
megn kurr kom upp hjá Rúmenum ti’.
friðarþingsins í París út af ýmisleg-
um afskiftum þess þar eystra.
Þegar svo var komið, að sókn fór
að verða af hálfu Bolsjevíkahersins
i Buda-Pest í viðureigninni við ná-
grannana, fól Foch gömlum frönsk-
um herforingja, sem Pellé heitir, yfir-
stjórn Czekkoslovakahersir.s; og
jafnframt sendi Clemenceau stjórn-
inni í Buda-Pest tilkynningu um, að
það væri fastur ásetningur banda-
manna, að hefta allar frekari blóðs-
úthellingar á vígstöðvunum í Ung-
verjalandi, og að þeir krefðust, að
her ungversku stjórnarinnar hætti
þegar sókninni og rýmdi burt úr
þeim sveitum, sem hann hefði tekið
utan þeirra takmarka, sem íastsett
voru í tilkynningunni. Þetta var 7.
júní. Bela Kun svaraði þessar', kröfu
á þá leið, að bæði Rúmenar og
Czekkaslóvakar hefðu ráðist inn yf-
ir landamæri Ungverjalands og' við-
ureignin væri neyðarvörn af sinni
hálfu. Böhm hjelt svo áfrarn íram-
sókn sinni í Slóvakíu. En viku síðar,
13. júní, kom ný tilkynning írá Cle-
menceau og hvassari en hin fy:ri. Þar
var sagt, að ef herstjórn bandamanna
hefði ekki fengið vissu fyrii því í
síðasta lagi 18. júní, að kröfum þeirra
yrði fullnægt, þá mundi hún taka til
sinna ráða og stilla til friðar á þann
hátt sem henni sýndist. En þvi var
l eitið, að her Rúmena skyldi snúið
til baka úr Ungverjalandi, ef Bolsje-
víkaherinn rýmdi burt úr Slóvakíu,
cg kröfðust bandamenn þá bess, að
Rúmenar yrðu látnir í friði af Ung-
verjum meðan þeir þlyttu her sinn til
baka.
Þessi tilboð og þessar hótai.ir settu
Bela Kun í vanda. Sumir ákveðnustu
fylgismenn hans vildu neita kröfuin
Clemenceaus og svara honum fullum
hálsi. En Bela Kun taldi það ekki
skynsamlegt. Var þá svonefndum
landsfundi stefnt saman 19, júni.
Bela Kun hjelt þar langa ræðu, sem
mikið var af látið, og varð hans skoð-
un á málunum ofan á hjá fundar-
mönnum. í þessari ræðu lýsti hann
m. a. hugmyndum sínum um Bolsje-
víkastefnuna sem sigrandi heimsbylt-
ing, er smátt og smátt mundi leggja
undir sig lönd og þjóðir bandamanna.
Að fundinum loknum svaraði Bela
Kun Clemenceau og gekk að kröf-
um hans og tilboðum. Og 24. júní
var stöðvuð framrás Bolsjevíkahers-
ins í Slovakíu og hann siðan færður
aftur á bak til þeirra takmarka, sem
sett voru í kröfum bandamanna. En
Bela Kun reyndi með stórorðum yf-
irlýsingum að draga úr því, að hann
hefði orðið að láta undan síga. Og
svo var sagt, að hann væri að gera
tilraunir til þess að leggja Vínarborg
undir sig og koma þar á Bolsjevíka-
stjórn. Að minsta kosti þótti yfir-
stjórn bandamanna enn ískvggilegt
að eiga mikið undir Bela Kun, og
þrátt fyrir loforð sín egndu þeir nú
Rúmena á ný til árásar á Ungverja,
og settu einnig Slóvakíuherinn, undir
yfirstjórn Pellé hershöfðingja, í
hreyfingu gegn þeim. Bela Kun
sendi þá Clemenceau langt skeyti og
kvartaði yfir, að loforð hans um að
her Rúmena skyldi hafa sig á burt úr
Ungverjalandi væri ekki haldið;
þvert á móti sækti nú þessi sami her
fram með ófriði. OgBelaKungerði nú
svo mikið úr eyðileggingum hans, að
hann sagði að skemdir Þjóðverja í
Norður-Frakklandi væru lit’.ar hjá
þeim eyðileggingum, sem rúmenski
herinn fremdi í Ungverjalandi. Skor-
aði hann fastlega á Clemenceau, að
sýna, að yfirstjórn bandamanua hefði
1 raun og veru mátt til þess, rð gera
gildandi gegn Rúmenum þau loforð,
sem hún hefði gefið. Þótti íónninn
í þessu skeyti yfir höfuð nokkuð
hvass, og varð allmikill dráttur á því,
að bandamenn svöruðu því nokkru.
26. júlí sendu þeir loks svarskeyti, en
það var ekki stílað til ráðstjórnar-
innar i Buda-Pest, heldur til ung-
værsku þjóðarinnar. Yfirstjórn banda-
manna hafði þá afráðið að slila öllu
sambandi við Bela Kun.
II.
Öllum kemur saman um, að ástand-
ið í Buda-Pest hafi verið orðið mjög
bágborið og altaf farið veisnandi.
Matvöruskorturinn varð meira og
meira tilfinnanlegur, og er leið á
júlímánuð þótti svo sem fyrirsjáan-
leg væri yfirvofandi hungursneyð.
Mörgum af stuðningsmönnum ráð-
stjórnarinnar fór nú ekki að lítast á
blikuna. Innan stjórnarinnar og
stuðningsflokks hennar höfðu tvær
stefnur gert vart við sig og börðust
um að ná yfirhönd. Önnur vildi að
fylgt væri markmiði Bolsjev íka út
ytstu æsar. Foringi hennar v/ar Tí-
bor Samuely, 28 ára gamall maður,
sem kent er hlest um ýms giimdar
verk, sem unnin voru. Hitt var miðl-
unarstefna og fylgdu henni margir
áhrifaríkustu mennirnir, svo sem for-
ingi höfuðborgarliðsins, Jósef Hau-
brick, sem líkt hefur verið við Noske
hjá Þjóðverjum, og sjálfur yíirhers-
höfðinginn W. Böhm, sem áður var
nefndur. Bela Kun synti á milli þess-
ara flokka. Samuely fjekk því til
leiðar komið, að Böhm lagði frá sjer
yfirstjórn hersins, og var svo látið
heita sem þetta væri gert vegna
heilsubilunar, en við tók maður, sem
fylgdi fram sömu stefnuskrá og
Samuely. Hann heitir Landler. En
Bela Kun sendi þá Böhm til Vínar-
torgar og gerði hann að sendiherra
þar. Átti hann að semja við íulltrúa
bandamanna þar. Fleiri menn af
fulltrúum miðlunarstefnunnar fóru
og til Vínarborgar í sömu erindum,
þótt því væri haldið leyndu í Buda-
Pest, en Haubrick var talinn aðal-
maðurinn í þeim samtökum. Það
varð svo ofan á þarna á ráðstefn-
unum í Vínarborg, að rjettast væri
óð víkja ráðstjórninni til níiðar á
íriðsamlegan hátt og skapa svo upp
úr því friðsamleg viðskifti við banda-
menn og nágrannaþjóðirnar. Þegar
þetta samkomulag var fengið sendi
yfirstjórn bandamanna skeyti það,
sem áður er um getið, til ungversku
þjóðarinnar. Skeytið var svohljóð-
andi:
Stjórnir bandamanna óska þess af
heilum hug, að semja frið v;ð hina
vngversku þjóð og binda þar með
enda á það ástand, sem hindrar hags-
rnunalega endurreisn Miðevrópu og
allar tilraunir í þá átt, að sjá almenn-
ingi fyrir fæðu. En þetta verk er ó-
framkvæmanlegt fyr en Ungverja-
land fær stjórn, sem er sannur full-
tmi þjóðarinnar og fullnægir þeim
samningum, sem gerðir hafa verið
milli Ungverjalands og stjórna
Landamannaþjóðanna, bæði sam-
kvæmt orðalagi þeirra og anda.
Stjórn sú, sem Bela Kun hefur mynd-
að, er óhæf til þess að fullnægja
þessum samningum. Hún hefur eigi
?ð eins brotið þá vopnahljesskxlmála,
sem undirskrifaðir hafa verið af
Ungverjalandi, he\dur á hún nú
einnig í stríði við eitt af ríkjum
bandamannasambandsins. Þai sem
svo einkennilega er ástatt, hljóta
stjórnir bandamanna að grípa til sjer-
stakra ráðstafana. Eigi þær að sjá
fyrir aðflutningi á matvælum og
nauðsynjavörum, afnema viðskifta-
bann og starfa að hagsmunalegri
endurreisn, þá hlýtur sú krafa að
koma í móti, að við þær semji stjórn,
sem ekki byggir vald sitt á ótta við
hryðjuverk. Bandamannastjórnirnar
telja rjett að bæta því við, að öllu
ungversku landi, sem haldið hefur
verið í hervörslu samkvæmt ákvæð-
um friðarþingsins, skal slept undir
eins og yfirforingi bandamannahers-
ins á þessum stöðvum tilkyr.nir, að
ákvæðum vopnahljesskilmálanna sje
fullnægt á viðunandi hátt.
Hjer vo'ru tveir kostir settir, ann-
rðhvort að Bela Kun og hans stjórn
viki sæti og ný stjórn yrði mynduð
á öðrum grundvelli, eða þá að ekk-
ert gæti orðið úr friðsamlegnm yið-
skiftum milli Ungverja og banda-
manna. Það kom fram, er málin voru
borin undir verkmannaráðin í Buda-
Pest, að þau voru ekki fráleit því, að
leggja ráðstjórnina niður ef jafnað-
g.rmenn mynduðu stjórn á nýjum
grundvelli, en þau vildu ekki til þess
samvinnu við aðalinn og borgara-
flokkana, sögðu, að þá mundi þunga-
miðja valdsins lenda hjá þeim. Gekk
svo í þófi um þetta 26. til 31. júli
>*