Dagur - 31.10.1998, Side 7

1'

RITSTJÓRNARSPJALL
« v í * » ’i 't *;» v j m ■. v i .í i » t i i - 71 |
LAUGARDAGUR 31. OKTÓBER 7 998 - 7 ,
I
1
1
Út í geiminn á ný. John Gienn, sem nú er 77 ára að aldri, með nokkrum féiögum sínum úr áhöfn geimskutlunnar Discovery sem nú er á hringferð um jörðu.
Elest er 77 árafært
ELIAS
SNÆLAND
JÓNSSON
SKRISAR
Það hefur eðlilega vakið mikla
athylgi viða um heim að John
Glenn, sem orðinn er 77 ára
gamall, er kominn út í geiminn á
nýjan leik. Sjaldan hefur verið
undirstrikað jafn rækilega að
flest er öldruðum fært ef þeir eru
við sæmilega heilsu, halda sér í
góðu formi og hafa áhuga og
kjark til að takast á við erfið verk-
efni.
John Glenn varð þjóðhetja í
Bandaríkjunum árið 1962 þegar
hann vann það afrek fyrstur
bandarískra flugmanna að fara
heilan hring umhverfis jörðina í
geimfari. A þeim tíma áttu
Bandaríkjamenn dálítið bágt.
Sovétmenn höfðu orðið á undan
þeim á öllum stigum geimferða;
áttu þannig fyrsta ómannaða
gervitunglið (Sputnik) og sendu
fyrsta manninn út í geiminn
(Gagarin). Þetta var þeim mun
bagalegra fyrir Bandaríkjamenn
þar sem árangur í þessum efnum
var óspart notaður í áróðursstríð-
inu sem þá geisaði á milli risa-
veldanna.
I febrúar árið 1962 var Glenn
skotið á loft í Friendship 7 geim-
fari sínu og fór nokkra hringi
kringum jörðina. Þar með var
hann kominn í heilagra manna
tölu þar vestra, svona næstum
því. Þegar hann sagði skilið við
geimferðirnar löngu seinna hélt
hann út í stjórnmálin og hefur
setið á þingi um langt árabil. Eitt
sinn reyndi hann jafnvel að kom-
ast í framboð til forseta, en það
bar ekki árangur.
Það var Glenn mikið kappsmál
að vera ekki aðeins fyrstur
Bandaríkjamanna til að fara í
geimfari umhverfis jörðina held-
ur einnig að verða elsti geimfar-
inn. Hann gat sýnt og sannað að
hann væri líkamlega í nægilega
góðu formi til að takast á við þá
þraut. Og nú hefur draumur
hans ræst.
Fyrstir í niark
Allir vita auðvitað hvemig kapp-
hlaupi risaveldanna í geimferð-
um lauk. Þótt Sovétmenn væru
alltaf á undan fyrstu árin fór það
svo að lokum að þeir urðu síðast-
ir í mark. Bandaríkjamenn unnu
langhlaupið með því að verða
fyrstir þjóða til að senda menn til
tunglsins.
Því var reyndar spáð að í kjöl-
far tunglferðaáætlunar Banda-
ríkjanna á sjöunda og áttunda
áratugnum kæmi nýtt risastökk á
sviði tungl- og geimferða. Með
smávægilegri lagfæringu má lík-
Iega nota sömu ummælin um
Bandaríkjamenn og tunglið og
enski háðfuglinn Óskar Wilde lét
falla um víkingana og Ameríku;
eftir að þeir fundu hinn nýja
heim höfðu þeir vit á að týna
honum aftur. Aratugum saman
hefur engum dottið í hug að
senda mannað geimfar til tungls-
ins. En sá tími kemur vafalaust á
tuttugustu og fyrstu öldinni að
haldið verður á ný í heimsóknir
til mánans; tunglið verður óhjá-
kvæmilega mikilvæg bækistöð
þegar jarðarbúar fara fyrir alvöru
að litast um í sólkerfinu eftir
nokkra áratugi.
Hið eina sem lifir af glæstu
veldi Sovétríkjanna á þessu sviði
- fyrir utan minningarnar - er
geimstöðin Mir sem enn hangir
uppi í háloftunum þrátt fyrir
margvísleg áföll á undanförnum
árum.
Mikill árangur
I stað þess að huga að frekari
mönnuðum geimferðum til
tunglsins og svo áfram til nálæg-
ustu reikistjarnanna í sólkerfinu,
einbeittu Bandaríkjamenn sér að
því að þróa geimskutluna. Hún
hefur sannað sig í verki hin síð-
ari ár sem árangursrík og hag-
kvæm aðferð til að koma gervi-
hnöttum fyrir úti í geimnum og
til að stunda þar fjölbreyttar
rannsóknir. Jafnframt hafa þeir
sent mörg lítil mannlaus geimför
til annarra reikistjama sólkerfis-
ins, svo sem til Mars.
Og framundan er stór áfangi á
sviði geimvísinda; nýja geimstöð-
in sem Bandaríkjamenn hafa
forystu um, en margar aðrar
þjóðir taka einnig þátt í. Það
styttist í að fyrsti hluti stöðvar-
innar fari á braut um jörðu. Þeg-
ar nýja stöðin verður nothæf
mun það hafa mikil áhrif á rann-
sóknarstarf og ferðir út í geim-
inn.
Bakslagið á sviði geimvísinda
kom til vegna þess gífurlega
kostnaðar sem því fylgdi að
senda mönnuð för til tunglsins.
Cnnur og jarðbundnari verkefni
kröfðust athygli stjórnmála-
manna og peninga skattborgar-
anna.
En þótt geimferðaáætlun
Bandaríkjamanna væri dýr þá
hefur hún skilað jarðarbúum
ótrúlegum tækninýjungum.
Hægt er að rekja margvíslegar
mikilvægar framfarir síðustu ára-
tuga beint til þeirra lausna sem
vísindamenn fundu við undir-
búning og framkvæmd geimferð-
anna á sínum tíma.
„Aldursfasismi“
Hin nýja för Glenns út í geiminn
mun vonandi gera sitt til að bæta
ímynd aldraðra í vestrænu sam-
félagi og þar með stöðu þeirra í
framtíðinni.
Ekki veitir af. Undanfarin ár
hefur það sem hinir stóryrtustu
kalla „aldursfasisma“ grafið um
sig á vesturlöndum. Þetta birtist
í ýmsum myndum. Æskudýrkun
markaðarins er eitt augljóst
dæmi. Einnig vaxandi tilhneig-
ing til að afskrifa þá sem eru
komnir á efri ár sem virka þátt-
takendur í þjóðfélaginu. Sums
staðar er fólki sem komið er yfir
miðjan aldur beinlínis mismun-
að af þeim sökum. Missi mið-
aldra fólk vinnuna á það oft mjög
erfitt með að fá nýja atvinnu þótt
það sé mjög hæfur starfskraftur
og búi yfir mun meiri reynslu en
yngri keppinautar. Þá hefur í
auknum mæli verið litið á þá
sem komnir eru á ellilífeyrisald-
urinn, sem gjarnan er í kringum
sjötugt, sem byrði á samfélaginu
og þar með á þeim sem yngri
eru.
Þetta er afar ógeðfelld þróun
sem gengur þvert gegn þeim
gildum sem áður ríktu og eiga
sér ríka hefð í sögu mannkyns-
ins. Boðorðið „heiðra skaltu föð-
ur þinn og móður“ endurspeglar
fornan menningararf sem því
miður er á undanhaldi, ekki síst
í hinum vestræna heimi, þar sem
æska, peningar og veraldleg gæði
eru sett í algjört fyrirrúm.
Býsnast er yfir því að aldraðir,
sem hafa skilað löngu ævistarfi,
skuli gera eðlilega kröfu um
mannsæmandi lífskjör. Reynt er
að komast hjá því að taka þenn-
an fjölmenna hóp alvarlega. A
stundum er aldrað fólk jafnvel
meðhöndlað eins og börn.
Afl aldraðra
Takmarkalaus æskudýrkun
markaðssamfélagsins er beinlín-
is hjákátleg á tímum þegar ævi
mannsins er sífellt að lengjast,
sérstaklega f okkar heimshluta.
Vísindamenn telja að mestan
hluta tilveru mannkynsins hafi
meðalævi manna verið innan við
tuttugu ár. Talið er að um alda-
mótin síðustu, fyrir tæpum eitt
hundrað árum, hafi lífslíkur
manna á vesturlöndum verið um
eða jafnvel innan við fimmtíu ár
að meðaltali.
Þótt lífslíkurnar í ýmsum fá-
tækum löndum séu núna svipað-
ar eða jafnvel enn minni en þær
voru á vesturlöndum fyrir heilli
öld, hafa þær lengst um hátt í
þtjátíu ár á tuttugustu öldinni
meðal auðugustu þjóða heims-
ins, þar á meðal íslendinga. Þeir
sem nú fæðast hér á landi geta
að meðaltali reiknað með að ná
áttræðisaldri eða þar um bil.
Ef þróunin verður jafn hröð á
næstu öld má reikna með því að
Islendingar sem fæðast við lok
tuttugustu og fyrstu aldarinnar
geti reiknað með að verða vel yfir
hundrað ára. Sumir vísinda-
menn telja reyndar miklar Iíkur á
að uppgötvanir í erfðavísindum
munu lengja lífslíkur manna enn
frekar - jafnvel upp í 150 ár lyrir
lok komandi aldar.
Hvort sem slíkir spádómar
reynast réttir eða ekki ætti öllum
að vera Ijóst að í framtíðinni
verða aldraðir fleiri en nokkru
sinni fyrr og þeir munu almennt
lifa mun lengur en forfeðurnir.
Samfélag framtíðarinnar verður
að taka mið af þessu og sýna
eldri kynslóðinni sanngirni og
virðingu og sjá til þess að aldrað-
ir fái tækifæri til að njóta sín til
jafns við aðra þjóðfélagsþegna.
Að hluta til er það auðvitað verk-
efni aldraðra sjálfra að tryggja
hag sinn með því að beita afli
sínu. Aldraðir hafa sameiginlega
hagsmuni sem ganga þvert á
hefðbundnar stjórnmálaskoðan-
ir. Þrátt fyrir nokkur jákvæð
skref að undanförnu til skipu-
legra aðgerða af hálfu aldraða, er
ljóst að í frekari samtakamætti
þeirra er mikið óbeislað afl. Ef
og þegar það verður leyst úr læð-
ingi mun það ekki aðeins bæta
kjör þessa Ijölmenna hóps held-
ur einnig efla sjálfsvirðingu
aldraðra og lífsfyllingu.