Dagur - 28.07.1920, Page 2

54
DAOUR.
tefla nokkuð á tvær hættur, ef þeir hafa
von um háa vexti af fé sínu. í þessu
heilsuhælismáli er því ekki svo farið,
að menn fái beina vexti af því fé, er
þeir Ieggja fram. En hve þungurverð
ur sá skattur, sem við verðum að gjalda
»hvíta dauða« í framtíðinni, ef við sín-
um tómlæti í að verjast honum ? Pví
getur víst enginn svarað til fullnustu.
Læknarnir fara ef til vill nærri það.
Eg læt hér staðar numið og bíð þess
að aðrir mér færari taki til máls. Bregð-
ist það og ekki verði alvarlega og al-
ment hafist handa, er eg hræddur um,
að heilsuhælisniálið hér norðanlands sé
dauðadæmt um óákveðinn tíma.
Armann í Felli.
Tveir fræðimenn látnir.
Pálmi Pálsson yfirkennari við
Mentaskólann andaðist snögglega í Kaup-
mannahöfn í síðustu viku.
Pálmi var Eyfirðingur, alinn upp á
Tjörnum í Saurbæjarhreppi, sonur Páls
Steinssonar, fyrrum bónda þar, merkis-
manns.
Pálmi var lítið yfir sextugt að aldri.
Verður hans nánar getið síðar hér í
blaðinu.
Jón fónsson, prófastur á Stafafelli
í Austur-Skaftafellssýslu, er nýlega látinn
á Landakotsspítala í Reykjavík. Hann
var fult sjötugur að aldri, fæddur á Mel-
ura í Hrútafirði árið 1849.
Sfra Jón varð stúdent árið 1869 og
kandídat í guðfræði 1874. Var síðan
prcstur í Bjarnarnesi þar til 1891, að
að hann fluttist að Stafafelli. Varð pró-
fastur í Austur-Skaftafellssýslu 1876.
Pingmaður Austur-Skaftfellinga 1885,
1893 — 1899. Hann var tvíkvæntur. Fyrri
kona hans var Margrét (d. 1899) dóttir
Sigurðar prófasts Gunnarssonar á Hall-
ormsstað, en síðari kona Guðrún Vig-
fúsdóttir bónda í Geitagerði Guttorms-
sonar.
Síra Jón var mikill gáfu og fræðimað-
ur, gaf sig einkum við norrænum fræð-
um og sögulegum vísindum. Hann rit-
aði mikið, þar á meðai Vikingasögu
Norðurlanda, er bókmentafélagið gaf út
fyrir nokkrum árum.
Þurheysgerð.
Bseklingur með þvi nafni er nýlega
út kominn. Er hann eftir Metúsalem
Stefánsson, áhugasaman og greinagóðan
mann um búnaðarmálefni. Eins og nafn
bæklingsins bendir til, fjallar hann um
hey og heyverkun. Bændur hefðu gott
af að eignast bókina, því í henni eru
ýmsar góðar bendingar og nytsamur
fróðleikur.
Meðal margs annars er skýrt frá hey-
verkunaraðferðum á þessa leið:
»í Noregi og Svíþjóð og víðareral-
gengt að þurka hey á hesjum, og ei
grasið nýslegið látið á hesjurnar. Hesjui
eru gerðar líkt og vírgirðingar, á þann
hátt að sléttur vír eða hesjusnúrur (tjarg-
aður mjór kaðsll) eru strengdir á stóipa.
Stólparnir eru settir niður með 1— 2 m.
millibili, endastaurarnir látnir hallast
nokkuð út og skáskífur settar á þá inn'
anvert. Staurarnir eru 2 — 2,5 metra’
langir, og strengirnir hafðir 4 og ekki
settir á fyr en jafnótt og Iátið er á þá
og neðsti strengur auðvitað fyist. Bilið
á milli jarðar og neðsta strengs og
svo bilið miili strengjanna þarf að vera
því meira sem heyið er stærra. Bezt
er að láta grasið á hesjurnar nýslegið
og þarf að saxa í tuggur á efsta streng-
inn, svo regn hripi af og gangi síður
í heyið. Norðmenn telja, að maðurinn
hesji á dag 4—5 hésta, en mér þykir
líklegt að leggja megi nokkuð meira í
dagsverkið. Kosturinn við hesjurnar er
sá, að ekkert þarf að hirða um heyið,
þegar búið er að hesja það, fyr en það
er orðið þurt, og heyið hrekst lítið sem
ekkert, jafnvel þó óþurkatíð sé, og það
er talið, að aldrei þurfi heyið meira en
hálfan mánuð til að þorna á hesjum,
jafnvel í svo óþurkasömum héruðum
sem Bergensömtunum.
Hesjustaurana má auðvitað láta standa
ár frá ári, en hentugra er þó að færa
hesjurnar til, svo að ekki þurfi að flytja
hráblautt grasið Iangt til, og svo þarf
þá minna af staurum. Par sem flutt er
votaband, má auðvitað þurka alt það
hey á hesjum við hlöðurnar. Og þótt
engjar séu svo votar, að ekki sé hægt
að þurka þar í flekkjum, þá mætti þó
víða þurka það á hesjum og spara sér
votabandsflutninginn, og undir þeim
kringumstæðum væri mestur vinningur
að hesjunum.
Ekki er mér kunnugt um neinar á-
byggilegar rannsóknir á efnatapi heys,
sem á hesjum er þurkað, en þó eru
einhverjar slíkar ransóknir tii, og hvað
það snertir er er hesjuþurkun talin góð
heyverkunaraðferð og miklu betri en al-
menna aðferðin, í þurkatíð. En í góðri
heyskapartíð er hæpið að borgi sig að
þurka á hesjum, og í óþurkatíð mætti
altaf grípa til votheysgerðar, þó hún
væri aunars ekki notuð, því að sjálf-
sögðu ætti votheystóft eða gryfja að
vera til á hverjum bæ.
Dýrust verður votheysgerðin þar sem
langt er á engjar.
í stað strengja má hafa rár í hesjur,
en um það" er ekki að tala í skóglausu
landi. Ætla má að heyið þorni fyr á
siíkum hesjum, en á strengjahesjum, því
að heyið klofnar meira á þeim, og vind-
ur leikur meira um heyið. Hesjur eiga
að snúa í norður og suður, svo að báð-
ar hliðar njóti sem jafnast sólar. Stólp-
ana þarf að styrkja með hliðarskáskífum,
svo að hesjurnar standi betur fyrir hlið-
arvindum. Peir, sem hafa sléttar vírgirð-
ingar, gætu reytit að þurka hey á þeim
og vita hvernig gæfist. Óg þætti mönn-
um það borga sig, og hesjuheyið hirt-
ist og reyndist að jafnaði betur en ann-
að hey, mætti setja niður reglulegar
hesjur.*
Þá er ennfremur skýrt frá annari er-
lendri heyverkunaraðferð sem hér segir:
Amerísk heyverkunaraðferð, sem þar
var fyrst noluð 1909, er það að þurka
heyið i upphiíuðum liúsum, og hefir á
þanu hátt tekist að þmka svoá 20 — 40
mínútum, að ekki voru nema 14% af
vatni í heyinu. Hey, sem svona er þurk-
að, kvað vera mjög listngt, svo að skepn-
ui sem haía vauist því, eta illa aunaö
hey. Virðist mega af því ráða, að gæði
grassins geymist vel í þessu Iieyi. . . .
Ekki ætlast Ameríkumenn til, að þessi
aðferð komi í stað venjulegrar heyþurk
unar, en álíta hana góða hjálp í við-
lögum í óþurkatíð. Kostnaðarins vegna
telja þeir rétt að þurka heyið fyrst úti,
svo að ekki séu orðin í því nema 40%
af vatni, því að þá megi þurka helm-
ingi meira með sama kostnaði. Býst eg
við að þá sé átt við reksturskosnaðinn
einan, en ekki líka stofnkostnaðinn. Til-
færingarnar eru ofvaxnar einstaklingum
nema að þeir Ieggi saman, en þá er
talið að stofnkostnaðurinn geti borgast
á 4 árum. Hér getur ekki verið um slfk
samlög að ræða, og af skiljanlegum á-
stæðum. Rafmagn á hverju heimili er
eina vonin um almenna notkun aðferð-
arinnar hér.«
Pær hagnýtu ályktanir, sem höfund-
urinn dregur saman í eitt að lokum eru
þessar:
1. Bezt að slá grasið á blómgunarskeiði,
því að þá gefur það notadrýgst fóð-
ur. Pó meira fáist að vöxtum síðar,
þá gengur það út yfir gæðin.
2. Mjög æskilegt væri að geta lokið
heyskapnum á miklu skemmri tíma,
en nú gerist, því að þá mundi fást
kjarnmeira fóður og betur hirt. Þessu
mætti til leiðar snúa íneð því að hafa
allan heyskap á vel ræktuðu landi —
túnum og áveituengjum — sem þann-
ig væri á sig komið að vinna mætti
að heyskapnum með stórvirkari á-
höldum en nú tíðkasi alment.
3. Rétt að slá nærri »rót«, án þess þó
að rótskafa eða moldskafa. *
4. Áríðandi að koma heyinu sem fyrst
á þurkvöll.
5. Hagkvæmast er að geta sem fyrst
þurkað heyið svo mikið, aðfrumurnar
deyi, eða ná úr því 87% af upphaf-
legu vatni þess.
6. Áríðandi er að verja heyið sem
allrabezt fyrir hrakningi, meðal annars
með því að Iáta ekki flekki liggja
órifjaða, dríla blautt héy og taka hálf-
þurt hey í garða eða föng, því að
• allur hrakningur veldur efnatapi úr
heyinu, þó ekki sé nema næturslagi
eða náttfall.
7. Til þess að forðast molnun, sem
veldur því að hið Ijúffengasta tapast
úr heyinu, er rétt að hreyfa sem minst
við því, þegar það er nokkuð farið
að þorna, af *ömu ástæðum má þó
eigi láta heyið liggja lengi óhreyft í
sterku sólskini, í logni.
8. Gott er að heyið fái að »slá sig«,
ef því verður við komið.
9. Vel hirt grænhey gefur bezt fóður
og við þá heyverkun tapast mjög iít-
ið af verðmætum efnum, þegar bezt
lætur.
10. Marghrakið, síðfengið hey hefir ekki
nærri hálft fóðurgildi móti vel hirtu
snemma fengnu heyi, og er sérstak-
lega varasamt fóður fyrir ungviði,
lambær og fylfullar hryssur.
Síldin
er komin á miðin og lítur ekld óvæn-
lega út með þá veiðigrein. Fyrir skömmu
komu 5 skip inn til Siglufjarðar með
frá 60 til 200 tunnur. Síldin þykir ganga
á grunnmið. í nótt kom hér ir.n Eirík-
ur skip Eversens ineð 200 tunnur síldar,
sein veiddar voru á Hagariesvík.
Eyðsla og sparnaður.
Pað mátti heita s\o að alt léki í lyndi
fyrir flestum íbúum þessa Iands, meðan
stríðið stóð yfir. Nú er að verða nokk-
uð annað uppi á teningnum. Pað er
talað mikið um viðskifta og peninga-
kreppu, verðfall innlendra vara og hækk-
un á sumutn útlendum vörum. Pað
mætti því ætla, að menn reyndu að
hafa vaðið fyrir neðan sig og Iifa svo
einföldu lífi, sem frekast væri unt, gæta
hófs í öllum lifnaðarháttum og forðast
kaup á öllum þeim varningi, sem hægt
er að meinalausu án að vera, En mis-
brestur allmikill mun þó á þessu vera.
Pað er eins og íslendingar séu upp úr
því vaxnir að spara, þeim virðist ekki
vera sú list lagin að geta tamið sér
nægjusemi, fyr en sár neyð kennir þeim
það eða knýr þá. til þess.
Þegar maður gengur hér um götur
Akureyrarbæjar og fram hjá sölubúðun-
um, blasa við í gluggum þeirra ósköp-
in öll af allskonar glingri, sem eg kann
ekki nöfn á. Eg minnist þess ekki að
hafa nokkurntíma áður séð önnur eins
fyrn af óþarfavarningi á boðstólum í
verzlunum hér. Og mér er sagt að
glingrið gangi furðanlega út, þrátt fyrir
alla dýrtíð og kreppu.
Menn skilja ekki í þessum kynstrum
af óþarfavarningi, þar sem viðskiftanefnd-
in er annars vegar. Ráðningin mun að
sumu leyti vera í því fólgin, að lieid-
salar í Reykjavík hafa verið búnir að
byrgja sig af óþarfanum, áður en við-
skiftanefndin kom til sögunnar. Ennfrem-
ur er ekki ólíklegt, að verzlanir hér hafi
pantað meira en góðu hófi gegndi af
þessuin varningi, og meira en þær hötðu
von um að fá, og hafi þá éf til vill
fengið meira en búist var við. En hvern-
ig sem þessu er varið, þá er það arg-
vítugi, að stórfé skuli flytjast úr landi
fyrir alóþarfar vörur, sem lítið gagn er
að og allir geta án verið Og það er
hart, að fólk skuli ekki geta sýnt þá
sjálfsafneitun að hætta með öllu að kaupa
óþatfa eða að minsta kosti að takmarka
þau kaup til stórra muna.
Pað er talið víst, að íslenzka ullin
verði í lágu verði þetta ár. Kunnugir
menn telja engar líkur fyrir því að meira
fáist fyrir kilóið en 4 kr., og líklega
enn minna. Á sama tíma kaupum við
útlendan fatnað og fataefni fyrir geipi-
verð. Tilbúinn útlendur karlmanna-al-
fatnaður kostar nú 200 kr. og þar yfir.
Einn einasta fatnað þarf því að borga
með 50 — 60 ullarreifum, og það er
nóg efiii í fatnað svo tugum skiftir.
Er nokkurt vit í þessu? Allir hljóta
að sjá og skilja, hve þess aðferð er
óheilbrigð og skaðleg, að flytja út ó-
unna ull fyrir afarlágt verð, láta útlend-
inga tæta úr henni utan á okkur og
kaupa svo fötin að þeim fyrir rán verð.
Að þessu Ieyti stöndum við enn að
nokkru leyti á sama menningarstig og
forfeður okkar á 18. öld, þégar Skúli
Mágnússon hóf umbótastarfsemi sína.
Að vísu hljóta föt, sem komið er upp
hér á landi, að verða nokkuð dýr. En
sá niikli munur er á, að með því móti
flytst atvinnan ekki út úr landinu, og
svo verða innlendu fötin að jafnaði
haldbetri.
Sjálfsta'ði þjóðarinnar er að miklu
leyti komið undir því, að við lærum