Dagur - 14.07.1990, Side 10

10 - DAGUR - Laugardagur 14. jú!í 1990
„EG MAN FRA BERNSKUDOGUM
HVAÐ MÉR FANNST STUNDUM BJART“
- spjallað við Hjörleif Kristinsson á Gilsbakka í Austurdal
„Ég kom hingað vorið 1930,
þegar foreldrar mínir hættu
búskap og fluttu til Sauðár-
króks. Þá var ég ellefu ára
gamall, og átti að vera um
sumarið. En það teygðist nú
þetta úr, því ég er búinn að
vera hér í sextíu ár.“
Pað er Hjörleifur Kristinsson,
bóndi á Gilsbakka í Austurdal,
sem lýsir hér tildrögum þess að
hann flutti á jörðina sem hefur
verið heimili hans síðan. Hann
fæddist 12. nóvember árið 1918 í
Borgargerði í Norðurárdal. For-
eldrar hans voru Kristinn
Jóhannsson frá Miðsitju í Blöndu-
hlíð og Aldís Sveinsdóttir frá
Skatastöðum, en hún var uppalin
á Gilsbakka.
Hjörleifur var spurður um
heimilisfólkið á Gilsbakka, er
hann kom þangað.
„Nafni minn, Hjörleifur Jóns-
son, bjó þá á Gilsbakka með
ráðskonu. Fleira fólk var í heim-
ilinu. Brynjólfur Eiríksson,
afabróðir minn, og kona hans
Guðrún Guðnadóttir, voru einnig
til heimilis hér. Guðrún var móð-
ursystir nafna míns og ráðskona.
Móðir nafna, Aldís Guðnadóttir,
var hér einnig, en hún sinnti
bæjarverkum lítið. Hún var hins
vegar mikil tóskapar- og heyskap-
arkona. Sonur Brynjólfs og
Guðrúnar var Jón. Hann flutti
héðan ásamt konu og barni
nokkru eftir að ég kom að Gils-
bakka, og þá var stundum fátt í
heimilinu, við nafnarnir ásamt
Aldísi móður hans. Þá réðist
hingað ráðskona, Kristrún Helga-
dóttir, en hún giftist seinna Hjör-
leifi Jónssyni. Þau áttu saman
fjögur börn, Aldísi, Jón, Þórdísi
og Ásdísi. Kristrún átti börn
fyrir, og á nokkrum árum varð
býsna fjölmennt hér á Gilsbakka,
upp undir tíu manns í heimilinu.
A löngu tímabili var því oft
margt um manninn, en haustið
1978 flutti dóttir nafna til Akur-
eyrar ásamt fjölskyldu sinni, og
síðan hef ég verið einn.“
Hagyrðingurinn og
bóndinn á Gilsbakka
Samtalið snýst nú að Hjörleifi
Jónssyni, bónda og hagyrðingi á
Gilsbakka. Hin stórbrotna nátt-
úrufegurð Austurdals hefur ekki
látið hann ósnortinn frekar en
aðra dauðlega menn, enda birtast
um það mörg dæmi í ljóðunum.
Andstæðurnar; snarbrött og
tröllsleg gljúfrin, ár og lækir,
gróið land ásamt harðri lífsbar-
áttu og vinnugleði, menn og
málleysingjar, vangaveltur um
tilgang lífsins og endalok, allt
varð honum að yrkisefni. Hjör-
leifur var hagyrðingur af Guðs
náð, en kannski fyrst og síðast
barn náttúrunnar.
Hjörleifur Kristinsson var
spurður að því hvenær hann
hefði séð nafna sinn í fyrsta sinn.
„Ég man fyrst eftir honum þeg-
ar hann kom út í Hjaltastaði, en
foreldrar mínir bjuggu þar. Móð-
ir mín var alin upp á Gilsbakka,
uppeldissystir og jafnaldri hans.
Það varð til þess að ég var látinn
heita í höfuðið á honum, og
einnig þótti sjálfsagt að ég færi
hingað í sveit.
Nafni var merkilegur maður að
mörgu leyti, og við störfuðum
ákaflega lengi saman. í fyrstu
hann fullorðinn maður og ég
krakki, en með árunum snérust
hlutverkin, hann varð gamall
maður en ég á sæmilegum aldri.
Eitt var það sem einkenndi
nafna; honum var ákaflega létt
að yrkja og seigur að hitta nagl-
ann á höfuðið. Hann var gæddur
góðri kímnigáfu og var fundvís á
hið spaugilega. í aðra röndina
var hann mikill alvörumaður og
jafnvel þunglyndur. Einkennilegt
var hversu þetta tvennt fléttaðist
saman í skapgerð hans og per-
sónuleika. Hann sá alltaf það
kímilega í gegnunt þunglyndið.
Það var einkenni á nafna
hversu friðsamur hann var. Öll
þessi ár kom varla fyrir að ég sæi
hann skipta skapi eða rífast.
Hann var til í að fórna þó nokkru
til að halda friðinn, það var ekki
vafi. Samt hafði hann sitt fram
með lagni. Ef honum iíkaði
eitthvað stórilla brá hann á það
ráð að þegja, þegar aðrir hefðu
kannski farið að rífast og
skammast."
Vinnugefinn og
óttalaus kjarkmaður
Hjörleifur Jónsson var mjög
vinnugefinn og féll nánast ekki
verk úr hendi. Nafni hans segir
MYNDIR OG TEXTI:
EGILL H. BRAGASON
svo frá: „í rauninni var hann
aldrei sáttur við sjálfan sig nema
slituppgefinn. Samviskan var
ekki í lagi nema hann væri búinn
að kúga sig á vinnu dag hvern.
Mikill göngumaður var hann,
sem kom sér vel á þessari jörð
þar sent fénaðarfærð er erfið.
Góður klettamaður var hann
einnig. Hann var yfirleitt laus við
alla hræðslu, vissi t.d. ekki hvað
myrkfælni var sem fullorðinn
maður, þótt aðeins hefði hann
kynnst henni sem barn. Glanni
var hann í klettum og öllum við-
skiptum sínum við brattann
hérna í giljunum, alveg fram á
gamals aldur. Eiginlega finnst
mér furðulegt að hann skyldi allt-
af sleppa.
Einu sinni var hann að síga eft-
ir kind í sjálfheldu. Þá hrundi á
hann grjót og fór það í andlitið.
Þá var hann rétt að segja dauður,
því hann var í handvað sem engu
munaði að hann missti. Eftir
þetta mátti hann ekki heyra nefnt
að vera með vað, ef þurfti að losa
úr sjálfheldu, heldur var klifrað
bandlaust. Hann hafði skömm á
vaðnum eftir þetta atvik. En
bæði var nafni einstaklega óragur
sjálfur, og eins um aðra. Ég man
þegar ég elti hann í klettum sem
ungur drengur, þá leit hann ekki
einu sinni við til að gá að mér.
Svo sjálfsagt þótti honum að ég
gæti klifrað.“
Fyrsta og eina ljóðabókin
- Fyrsta og eina ljóðabók Hjör-
leifs Jónssonar, „Mér léttir fyrir
brjósti“ var ekki gefin út fyrr en
hann var orðinn 88 ára.
„Já, rétt er það. Við gengum í
það sem stóðum honum næst að
gefa bókina út, rétt um það bil er
hann varð níræður. Elín stjúp-
dóttir hans, dóttir Kristrúnar,
gekk vel fram í því, og ég hjálp-
aði eitthvað til. Þegar bókin kom
út var nafni kominn á sjúkrahús.
Ég man að hann var því mjög
mótfallinn að ákveðnar vísur
yrðu prentaðar í bókinni, og var
hálfhræddur um að þær birtust.
En okkur datt auðvitað ekki í
hug að setja þar neitt sem hann
vildi ekki sjálfur.
Þessum vísum held ég ekki á
lofti. Þær eru meinlausar nú, frá
mínum sjónarhóli, en hafa
kannski verið svolítið særandi á
sínum tíma.
Á sextugsafmæli Hjörleifs birti
hann gestum ljóð sem heitir
Afmælisþankar:
/ fyrradag til sólarlags var ég verkamaður
og vanr þá fyrir spesíu og nærri hálfum dal,
svo hvíldist ég með velþóknun, í gær var ég
svo glaður
því glöggt ég heyrði saklausra barna minna
hjal.
I dag er ég sem konungur með vinahóp að verði
sem vakta mína göngu, já næstum fótmál hvert
með lofi fyrir allt sem ég aldrei raunar gerði
en ýmsum þótti gagnlegt og næsta mikilsvert.
Á morgun verð ég kannski að mestu leyti
gleymdur
en minningarnar tíni ég í reynslu minnar sjóð.
Og svo má fara að þar verði margur hlutur
geymdur
sem minni á hrunda vörðu á ferðamannsins
slóð.
Svo bý ég mig á ströndinni og bíð þar eftir fari
og byr sem greiði förina yfir hafið þvert.
Ég berfram eina spurningu, býst ekki við svari:
Báturinn mun koma og flytja mig - en hvert?
Þarna kemur trú hans á fram-
haldslíf berlega í Ijós. Kvæðið er
að sumu leyti táknrænt fyrir ævi
Hjörleifs. Mérfinnst kvæðið „Að
sumarmálum“ líka vera mjög
merkilegt. Það verður að telja
eitt af höfuðkvæðum hans.“
Hann hugsaði mikið um fram-
haldslíf, og við ræddum oft um
hvað tæki við að lokinni jarðvist
manna. f gamla bænum, í bað-
stofunni, sigldu umræður okkar
um þessi mál alltaf í strand, þeg-
ar við gáfumst upp á að velta
spurningunum fyrir okkur. En
nafni minn var mjög gefinn fyrir
að hugleiða „framhaldið.“
Um niðurstöðu hans í þessum
efnum verður að taka fram að
hann var alla tíð mikill efasemd-
armaður.
Auðvitað er því ekki að neita
að fyrir fólk sem hefur alist upp á
stöðum á borð við þennan, er
orðinn ákaflega mikill munur á
svartasta skammdeginu og birt-
unni á vorin. En eiris og ég sagði
áðan þá var töluvert þunglyndi til
í honum, og þrátt fyrir æðruleys-
ið hugsaði nafni mikið um dauð-
ann. En langt var frá því að hann
kæmist að einhverri niðurstöðu,
þrátt fyrir ævilangar vangaveltur,
og viðurkenndi hann það.
Fyrstu tvö erindin í Að sumar-
málum hljóða þannig:
Mér léttir fyrir brjósti, það lifnar hugur minn,
mig langar til að fara að stíga sporið,
og eldinn, sem var falinn, ég endurvakinn finn
og afl í vöðvum - það er blessað vorið.
Horft yfir Merkigil heim að Bústöðum. Eitt sinn kölluðust þeir á yfir Jökulsárgii, Hjörleifur Jónsson og Olafur
Tómasson, bóndi á Bústöðum. Ólafur sló um sig, þegar hann hafði fallegar kaupakonur. Þá orti Hjörleifur: Drott-
inn gildi metur manns,/miðlar ójafnt konum./Ólafur er einn af hans/eftirlætissonum.