Dagur - 05.09.1991, Side 9

Fimmtudagur 5. september 1991 - DAGUR - 9
Landsbyggðin verði eigin gæfu smiður
- skýrsla framkvæmdastjóra Fjórðungssambands Norðlendinga á Qórðungsþingi Norðlendinga 1991
Paö er þriðjungur aldar síðan ég
réðst til Húsavíkur, sem bæjarstjóri.
Þetta er þriðja fjórðungsþingið, sem
haldið er á Húsavík í minni fram-
kvæmdastjóratíð og vafalaust síðasta
í röðinni, enda nálgast ég óðfluga
aldursmarkið.
Dagsbrún byggðastefnu á
sínum tíma
Þegar ég kom til Húsavíkur, sem
bæjarstjóri, var mér starsýnt á þenn-
an skóla, þar sem við höldum þingið
nú. Það kom í minn hlut að ljúka
þessari byggingu. Staðsetningin á sér
sögulegar rætur. Á Borgarhólnum
var fyrsta byggða bólið á Islandi.
Fyrir framan skólalóðina er minnis-
merki um fyrsta landnámið á Islandi.
Skólabyggingin á Húsavík er tákn-
ræn fyrir þorp, sem var að breytast í
föngulegan bæ. Þetta var í raun tákn
um nýja tíma.
Frystihúsið var nú starfrækt allt
árið, og reglulegir vetrarróðrar hóf-
ust frá Húsavík. Áður hafði bærinn
tæmst af verkfærum mönnum upp úr
áramótum, sem fóru til sjóróðra til
Faxaflóa og Vestmannaeyja. Nú
hugðu margir að kaupa landróðra-
báta, með heilsársútgerð frá Húsavík
í liuga. Stórhuga menn hugsuðu enn
hærra og keyptu stór skip til síld-
veiða.
Hvað var það sem breytti Húsavík
í framsækinn kaupstað, sem komst í
fremstu röð meðal jafningja?
Stækkun landhelginnar
vakti bjartar vonir
Skýringin var rýmkun landhelginnar,
lokun fjarða og flóa fyrir Norður-
landi. Fiskurinn gekk á ný á
grunnslóð. Landhelgisstækkunin frá
1952 var farin að bera árangur. Menn
báðu ekki lengur alþingismenn að
koma sér í vinnu á Keflavíkurvöll.
Þannig var um fleiri staði á Norður-
landi. Sérstaklega þá sem treystu á
bátaútgerð. Þetta var hugljómun
þessa tíma, sem gerði menn bjart-
sýna.
Menn héldu bjartsýninni þrátt fyr-
ir áföll sjöunda áratugarins, þegar
bátarnir urðu að leita í burtu vegna
komu hafíssins. Einnig þrátt fyrir að
útgerð stærri skipa hyrfi til síldar-
ævintýranna við Faxaflóa. Af þessu
lærðu menn, að nauðsynlegt er að
byggðatengja atvinnureksturinn, svo
að blind fjárhagssjónarmið ráði ekki
staðarvali þeirra atvinnutækja, sem
eru lífsbjörg fólksins.
Norðlendingar báru gæfu
til að stilla saman
strengi sína
Sjöundi áratugurinn var lærdómsrík-
ur. Menn á Norðurlandi stilltu saman
strengi sína í atvinnumálum. Atvinnu-
málaráðstefnan á Akureyri 1965 var
upphaf Norðurlandsáætlunar, með
sjálfstæðu fjármagni. Menn lærðu að
snúa bökum saman og taka tillit til
hvers annars. Á þessum árum var
Fjórðungssamband Norðlendinga
endurhæft til nýrra verkefna, sem
það sinnir enn í dag og hefur að
mörgu leyti forystu um á landsvísu.
Stóriðja var stóra vonin
Menn vöknuðu til vitundar bæði á
Norðurlandi og Austurlandi um að
Jökulsá á Fjöllum gæti orðið bjarg-
vættur sem jafnvægisafl í byggðamál-
um og aflgjafi stóriðju.
Nú er öldin önnur. Fossarnir í
Jökulsá á Fjöllum friðlýstir. Orkan
frá Blöndu send suður. Norðurlandið
virðist endanlega dæmt úr leik um
staðarval á stóriðju.
Þetta er alvarlegasta áfallið í
landsbyggðarmálum til þessa dags.
Staðsetning virkjana í landinu gat
orðið leiðandi um staðarval úr-
vinnslu orkunnar. Þetta gat því orðið
sterkt mótvægisafl sem hefði dugað.
Raunin er önnur, þrátt fyrir lágt
orkuverð til stóriðju á Keilisnesi, er
ekki horft í þann kostnað að flytja
orkuna landshorna á milli gagnstætt
byggðahagsmunum.
Enn færðist skörin upp í bekkinn.
Ekki var tekið boði Eyfirðinga og
Reyðfirðinga um staðsetningu átvers
við ein bestu hafnarskilyrði á land-
inu. Nú skal gerð á kostnað þjóðar-
innar höfn við Keilisnes, við beljandi
úthafið.
Kjarni málsins er sá að stór-
iðjuframkvæmdir verða ekki mót-
vægisaðgerð í byggðamálum. Þær
munu á ný valda holskeflu í búsetu-
þróun þjóðarinnar.
Spilað með landsbyggðina
Landsbyggðarmenn létu blekkja sig.
Þáverandi forsætisráðherra upplýsti
sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum,
að byggðaþátturinn væri ekki í fyrir-
rúmi, um staðarval stóriðju. Farið er
að ræða um þriöja stóriðjuverið í
Hvalfirði.
Þessi veigamikli þáttur í byggða-
baráttunni er tapaður. Þetta eru
alvarlegustu vatnaskil í byggðaþróun
á þessari öld.
Sjöundi áratugurinn krafði um
róttækar byggðaaðgerðir. Mönnum
óraði ekki fyrir að síðar kæmi til koll-
steypu í byggðamálum.
Ákvörðunin um stækkun landhelg-
innar í 50 mílur og síðan í 200 mílur
er sú þjóðhagsaðgerð, sem var undir-
staða raunhæfrar byggðastefnu. Átt-
undi áratugurinn færði þjóðinni sigur
í þessu stærsta sjálfstæðismáli þjóð-
arinnar.
Kollsteypan mikla og
afleiðingar hennar
í lok hans vantaði landsbyggðina
aðeins 764 íbúa til að ná meðalfólks-
fjölgun í landinu. Þetta var stökk frá
áratugnum 1960-1970, en þá vantaði
landsbyggðina 6.258 íbúa til að ná
meðalfólksfjölgun. Áfallið mikla
kom á áratugnum 1980-1990, en þá
skorti landsbyggðina 10.560 íbúa til
að ná meðaltalsfjölgun.
Ef árin 1989-1990 eru skoðuð sér-
staklega kemur í ljós að ekki er fjölg-
un í kjördæmum landsbyggðarinnar,
nema á Suðurlandi. Við nánari skoð-
un kemur í ljós að þau svæði á
Suðurlandi sem njóta höfuðborgar-
svæðisins eru í vexti en önnur búa við
sömu fólksfækkun og önnur lands-
byggðakjördæmi.
Hver var orsökin?
Sú spurning hlýtur að vakna hvað
hafi leitt til nýrrar kollsteypu í bú-
setuþróun. Má nefna framleiðslu-
takmarkanir í fiskveiðum og land-
búnaði og áhrif þeirra á sjávarbyggð-
irnar og á sveitir landsins en umfram
allt er það þensla þjónustugeirans á
höfuðborgarsvæðinu.
Það er minnkandi þjóðarstuðning-
ur við byggðastefnu. Þorri lands-
manna setur samasem merki á milli
byggðastefnu og fyrirgreiðslustefnu
pólitíkusanna.
Áhrif atvinnuþróunarinnar
Atvinnuvegaskýrslur Þjóðhagsstofn-
unar fyrir 1980-1988 sýna að nettó-
fjölgun vinnuafls á þessu tímabili er
21.977 störf eða 20,7% af mannafla.
Nettóaukning á Suðvesturlandi er
19.798 störf. Á landsbyggðinni er
heildaraukningin 5.315 störf, en á
móti er fækkun í frumgreinum og
úrvinnslugreinum um 3.141 störf.
Nettóaukningin er aðeins 2.174 störf.
Aukning starfa á Suðvesturlandi er
því í raun 90% allra nýrra starfa í
landinu. Aukning starfa verður aðeins
10% á landsbyggðinni.
Skýringin er sú að á móti hverjum
10 nýjum störfum á landsbyggðinni
fækkar um 6 störf.
Setjum svo að störfum á lands-
byggðinni hefði fjölgað í samræmi
við íbúahlutfall landsbyggðarinnar,
vantaði 3.000 ný störf til að ná eðli-
legu hlutfalli.
Þjónustugeirinn tók
steininn úr
Hvað dregur vinnuaflið til Suðvest-
urlands? Ástæðurnar eru augljósar.
Opinberi geirinn í heild sinni tekur
til sín 40,6% vinnuaflsaukningar í
landinu. Hlutur Suðvesturlands af
aukningu opinbera geirans er 82,8%,
en landsbyggðarinnar 17,2%.
Almenni þjónustugeirinn þ.m.t.
fjármálastarfsemi tekur til sín 20,1%
allra nýrra starfa. Hlutur Suðvestur-
lands er 93%, en landsbyggðarinnar
er 7%.
Viðskipta- og veitingastarfsemi
taka til sín 23,7% nýrra starfa. Hlut-
ur Suðvesturlands er 79,5% en lands-
byggðarinnar er 20,5%.
Ofvöxtur opinbera geirans
Staðreyndin er að opinberi geirinn
og þjónustustarfsemi taka við 84,4%
allra nýrra starfa í landinu. í
úrvinnslugreinum, svo sem iðnaði er
aukningin 11,2%, en þar er hlutur
Suðvesturlands 72,2% enn lands-
byggðarinnar 27,8%. Forysta lands-
byggðarinnar er aðeins í frumgrein-
um, þar sem störfum fer fækkandi.
Margur kann að segja að ekki sé
hægt að breyta þessu með valdboði.
Öðru máli gegnir þó um mörg svið
opinberrar starfsemi. Menn hugleiða
kannske ekki að heilbrigðis- og vel-
ferðarstarfsemin tekur til sín urn
44,8% allra nýrra starfa opinbera
geirans, en stjórnsýslan aðeins
17,3%.
Það er veigamikið að færa stjórn-
sýslukerfið í landinu til stjórnsýslu-
miðstöðva. Mörg rök hníga að því að
með tilfærslu stjórnsýslu og breyttu
valdakerfi í þjóðfélaginu skapaðist
skilyrði til uppstokkunar á staðarvali
opinberrar þjónustu í landinu.
Dreifíng heilbrigðisþjón-
ustu er afl í byggðamálum
Skúli Johnsen, héraðslæknir í Reykja-
vík, hefur sýnt fram á hve sjúkra-
stofnanir úti um landið séu vannýtt-
ar. Margir þættir heilbrigðiskerfisins
eru þannig vaxnir að litlu máli skiptir
hvar starfsemin er staðsett í landinu,
njóti þeir nálægðar við aðra heilbrigð-
isstarfsemi. Sama getur einnig gilt
um skóla- og menningarstofnanir.
Lögvernduð velferðarsamtök yfir-
taka æ fleiri svið. Þau fá að mestu
leyti starfskostnað sinn greiddan frá
tryggingakerfinu. Þau njóta oftast
lögverndaðra tekjustofna. Það er
ekkert, sem beinir því til þessara
samtaka að taka upp byggðarleg við-
horf í starfrækslu sinni. Hvað
veldur?
Niðurskurður lendir
harðast á landsbyggðinni
Er rétt að ræða tilflutning opinberrar
starfsemi í landinu á tímum sam-
dráttar og sparnaðar í ríkiskerfinu?
Sú regla er algild að þegar rekstur
skreppur saman, að þá er byrjað á að
skera niður starfsemi utan aðalstöðv-
anna. Mjög hætt er við því að nú
verði það sama uppi á teningnum,
eins og endra nær. Allt er þetta á
eina bókina lært fyrir landsbyggðina.
Stjórnkerfisbreyting og heima-
stjórnarvald getur breytt þessu, með
milliliðalausum áhrifum á fjárveit-
ingar. Tillögur nefndar um nýjar
leiðir í byggðamálum stefna enn
frekar að þessu marki.
Bein milliliðalaus kosning
til landshlutaþinga
Ég hefi lagt til að kosið verði til
landshlutaþinga samhliða alþingis-
kosningum, þannig að afstaða stjórn-
málamanna til byggðamála komi
fram, og hafi uin leið áhrif á hverjir
verða kosnir til landshlutaþinganna.
Töpuð byggðastefna
Viðurkenndar vinnuaðferðir í
byggðamálum hafa runnið sitt skeið.
Meirihluti þjóðarinnar er andsnúinn
framkvæmd svonefndrar byggða-
stefnu. Allar líkur benda til að þau
þjóðfélagslegu áföll sem nú ríða yfir,
loðnubrestur, verðfall rækjunnar og
stórkostlegur samdráttur í aflaheim-
ildum muni lenda hlífðarlaust á
landsbyggðinni.
Niðurskurður ríkisútgjalda mun
sérstaklega bitna á landsbyggðinni
með stórkostlegum samdrætti á
framkvæmdafé. Gleggst dæmi um
þetta er niðurskurður vegafjár sem
nálgast 50% niðurskurð, frá því
marki sem Alþingi ályktaði um á sín-
um tíma. Það er mál glöggra manna,
að það taki 25 ár að framkvæma núr-
verandi langtímaáætlun vegamála
sem er aðeins til 12 ára.
Kvótaverslun andstæð
byggðahagsmunum
Margur maðurinn hér norðanlands
segist gera góðan hlut í kvótavið-
skiptum. Verslun á milli manna um
fiskveiðiheimildir hlýtur að leiða til
skattlagningar. Það er ekki að undra
þótt mörgum þyki nóg um hve miklu
fé sum fyrirtæki verja til kvótakaupa.
Kvótasala á vegum ríkisins mun
leiða til hraðari samþjöppunar
útgerðar í landinu og erfiðari skil-
yrða hinna smærri fyrirtækja víðs-
vegar við strendur landsins. Hér er á
ferðinni pukrunarlaust siðleysi, þeg-
ar byggðirnar telja sig þurfa að berj-
ast um lífsbjörgina.
Stefna í kvótamálum mun leiða til
byggðaeyðingar. Ef einhverjir eiga
siðferðislegan rétt til auðlinda
hafsins, þá er það fólkið víðsvegar
um strendur landsins, þar sem sjáv-
arútvegur er eina lífsbjörgin.
Landsbyggðin fái allar
fiskveiðiheimildir í sinn hlut
Sú spurning hlýtur að vakna fyrst
landsbyggðin er að verða fyrst og
fremst írumvinnslusvæði, en Suð-
vesturland þróunarsvæði. Hvort sú
leið sé ekki athugandi, að lands-
byggðin sitji ein að fiskveiðunum
umhverfis landið. Suðvesturlandið
helgi sig áfram þjóðfélagsbákninu,
stóriðju og njóti hagræðis af varnar-
liðinu í friði.
Þjóðfélagsleg uppstokkun
er byggðamál
Hér verður að eiga sér stað þjóð-
félagsleg breyting, sem treystir vægi
landshlutanna á sem flestum sviðum
þjóðfélagsins. Ríkisvaldið gangi hér
á undan og knýji á urn að þjónustu-
kerfið lúti sömu meginstefnu.
Byggðaleg stjórnun fiskveiðanna
er stærsta byggðamálið í dag.
Byggðaleg hlutdeild fólksins í upp-
byggingu undirstöðufyrirtækja er
eina tryggingin sem fólkið í sjávar-
byggðunum hefur, þegar áföll verða.
Hvað mundi gerast, ef fiskveiðistefn-
unni verður ekki breytt og lagður
traustur grunnur að rétti fólksins til
lífsbjargar í sjávarbyggðunum?
Hefur byggðastefnan verið
þykjustustefna?
Ég las í leiðara dagblaðs, að stefnt
hefði verið að því að reka byggða-
stefnu samhliða óbreyttu þjóðfélags-
kerfi. Þetta hafi mistekist. Byggða-
stefnunni var ekki ætlað að raska
kerfinu í þjóðfélaginu. Slík byggða-
stefna verður nánast þykjustustefna í
framkvæmd.
Meirihlutafylgi fyrir
stefnuhvörfum
Það er ekki að undra að forsætisráð-
herra, sem nýlega er kominn frá auð-
ugasta sveitarfélagi landsins, sem
notið hefur arðs af allri veltu lands-
manna, hugi að því að setja þessa
fyrirgreiðslustefnu þ.e. byggðastefn-
una í glatkistuna. Það er meirihluta-
fylgi fyrir því, að skera sjóðakerfið
niður við trog og leggja niður
Byggðastofnun í núverandi mynd.
Þeirri skoðun vex fylgi, að lands-
byggðin sé best fær um að leysa sinn
vanda. Sumir ganga svo langt, að
með tengingunni við Efnahags-
bandalag Evrópu verði landsbyggð-
armál á íslandi aukaatriði.
Tapa eigin lífsstríöi
Eftir 33 ára starf að sveitarsjórnar-
málum á Norðurlandi og þar af 20
ára starf sem framkvæmdastjóri
Fjórðungssambands Norðlendinga,
er mér Ijóst að bæði ég og samferða-
mennirnir hafa tapað stríðinu. Leið-
arljósið um framtíð byggðastefnu
hefur reynst tálsýn og mýrarljós,
þegar eftir var leitað. Eitt höfurn við
lært að byggðastefna á íslandi verður
ekki rekin af þeirn fyrir sunnan, held-
ur okkur sjálfum heima fyrir.
Landsbyggðin hjálpi
sér sjálf
Erum við reiðubúin til aö taka að
okkur verkefni Byggðastofnunar um
áætlanagerð og mynda eigin byggða-
sjóð í landshlutunum? Erum við
reiðubúin til að skapa þau skilyrði á
landsbyggðinni að þangað leiti einka-
vætt áhættufjármagn í atvinnurekst-
urinn? Er hægt að skapa þau rekstr-
arskilyrði að fyrirtæki á landsbyggð-
inni geti keppt á markaði höfuðborg-
arsvæðisins, þrátt fyrir að þurfa sjálf
að SL-nda þangað á eigin kostnað 60-
75% framleiðslunnar til að vera sam-
keppnisfær? Banka- og fjármálakerf-
ið verður að endurskipuleggja svo að
fjármagn leiti til landshlutanna?
Sveitarfélagakerfíð
riöar til falls
Sveitarfélagakerfið stendur á brauð-
fótum. Vanmegnug sveitarfélög
hljóta að halda áfram að ýta vandan-
um frá sér og ekki síst til ríkis. Hér
þurfa að koma til öflug sveitarfélög,
sem eru megnug að axla, með lýð-
ræðislegum hætti og milliliöalaust,
verkefni og skyldur sveitarfélaga.
Troðum nýjar leiðir
Niðurstaða mín er sú að við getum
ekki lengur troðið sömu götuna
áfram. Bein byggðaþróunarverkefni
verða að færast til landshlutanna, ef
landsbyggðin kýs að vera sinnar eigin
gæfu smiður.
Verður núverandi kjör-
dæmaskipan tímaskekkja?
Við stöndum líka frammi fyrir hug-
myndum um, að brjóta landsbyggð-
ina niður í enn smærri svæði, en
núverandi kjördæmi. Þetta er alvar-
legra mál, en margur hyggur.
Áskell Einarsson.
Hraunsrétt
nk. sunnudag
í lista yfir fjárréttir á Norður-
landi, senr birtist í síðustu viku í
Degi, misritaðist tímasetning á
Hraunsrétt í Aðaldal. Hún verð-
ur sunnudaginn 8. september, en
ekki 9. september eins og misrit-
aðist í blaðinu. Búist er við að
byrjað verði að draga í Hrauns-
rétt um kl. 10 á sunnudagsmorg-
uninn.