Dagur - 11.07.1992, Síða 15

Af erlendum vettvangi
Laugardagur 11. júlí 1992 - DAGUR - 15
Hvaða sjúkdómur var Spænska veikin?
Spænska veikin var skæðasta
farsótt, sem nokkru sinni hefur
geisað á jörðinni, ef litið er á tölu
þeirra, sem veiktust - ekki þeirra
sem dóu.
Talið er, að meira en þriðjung-
ur jarðarbúa hafi veikst af þess-
um sjúkdómi, sem líktist inflú-
ensu, víða veiktist meira en
helmingur íbúanna. I Noregi
voru skrásettir 374.288 sjúklingar
og 7308 létust. í Evrópu létust
2,6 milljónir og talið er að alls
hafi um 20 milljónir manna látist
af þessum sjúkdómi.
Veikin átti upptök sín í Tíbet
árið 1917. Frá Kína og Japan
barst hún fljótlega til vestur-
strandar Ameríku. Þaðan fylgdi
BORGARBÍÓ
Salur A
Laugardagur
Kl. 8.45 Ógnareðli
Kl. 11.10 Svellkalda klíkan
Sunnudagur
Kl. 3.00 Benni og Birta
i Ástralíu
Kl. 8.45 Ógnareðli
Kl. 11.10 Svellkalda klíkan
Mánudagur
Kl. 8.45 Ógnareðli
Þriðjudagur
Kl. 8.45 Ógnareðli
Salur B
Laugardagur
Kl. 9.00 Náttfatapartý
Kl. 11.15 Ógnareðli
Sunnudagur
Kl. 3.00 Fievel í villta vestrinu
Kl. 9.00 Náttfatapartý
Kl. 11.15 Ógnareðli
Mánudagur
Kl. 9.00 Náttfatapartý
Þriðjudagur
Kl. 9.00 Náttfatapartý
BORGARBÍO
S 23500
hún amerísku hermönnunum,
sem voru á leið til Evrópu. I Evr-
ópu náði veikin hámarki á árun-
um 1918 og 1919.
Nafnið „Spænska veikin" er
þannig til komið, að Spánn var
hlutlaust land í heimsstyrjöldinni
og þess vegna voru fréttir þaðan
ekki ritskoðaðar. Heimsbyggðin
fékk því að vita, að þar herjaði
farsótt. í þeim löndum, sem aðild
áttu að styrjöldinni, var því hins
vegar haldið leyndu, að farsótt
væri á ferðinni.
Það, sem olli Spænsku veik-
inni, hefur sennilega verið inflú-
ensuvírus af A-stofni. Þessi vírus
berst manna í milli bæði við
snertingu og með andrúmsloft-
inu, þegar fólk hóstar eða
hnerrar. Þeir, sem urðu fyrir
barðinu á veikinni fengu oftast
innvortist blæðingar og lungna-
bólgu.
Þegar vírus þessi réðist til
atlögu var óvenjulega margt fólk
í heiminum, sem hafði lítið mót-
stöðuafl vegna margra ára hern-
aðarumsvifa.
Uppskera hafði einnig verið
léleg árum saman og af þeim sök-
um lifði fjöldi fólks ýmist við eða
Ungar konur,
sem unnu í verk-
smiðjum þar
sem hollustu-
hættir voru í lág-
marki og bjuggu
í þéttsetnum
leiguskálum
urðu oft fórnar-
lömb Spænsku
vcikinnar.
undir hungurmörkum.
Hafnarbönn vegna styrjaldar-
átakanna bættu heldur ekki úr
skák. Það varð skortur á kolum
og öðru eldsneyti og afleiðingin
sú, að fólk mátti þola bæði kulda
og hungur.
Mótstöðuafl gegn inflúensu var
í lágmarki. Vírusinn lagðist
þungt á líkama þeirra, sem
sýktust, og ruddi brautina fyrir
hvers konar sýkingu af völdum
baktería.
Ónæmiskerfi líkamans var
með „stríðsþreytu“ eftir að berj-
ast við vírusinn. Þess vegna var
leiðin greið fyrir bakteríusýking-
ar, ekki síst lungnabólgu af völd-
um keðjusýkla (streptokokka).
Hvar vetna þar sem fólk bjó í
miklu nábýli, í hermannaskálum,
íbúðum með miklum barnafjölda
eða á þéttsetnum vinnustöðum
gerði Spænska veikin áhlaup.
En sveitafólkið slapp heldur
ekki.
Konur á aldrinum 20 til 40 ára
urðu sérstaklega hart úti, og
einkum ef þær voru ófrískar. Það
hefur ekki tekist að sýna fram á,
hvers vegna það var.
(Bcngt Bengtsson í Fakta 2/92. - Þ.J.)
Hvernig urðu mánaðanöfnin til?
Júlíus Cæsar lögleiddi júlíanska
tímatalið árið 46 fyrir Krist, en fyr-
ir þann tíma höfðu rómverskir
musterisprestar skipulagt tíma-
talið út frá trúarkenningum og án
þess að skipta árinu niður á
skipulegan hátt.
Það var því mjög svo tætings-
legt almanaksár, sem Cæsar og
stjörnufræðingur hans, Sosigenes
frá Alexandríu, tóku sér fyrir
hendur að koma skipulagi á. Það
þurfti að vinna upp þriggja mán-
aða skekkju, samtals 80 daga, og
því var það, að í árinu 46 f. Kr.
voru 15 mánuðir, enda hefur það
oft síðan verið nefnt „Ruglaða
árið“.
Síðar var ákveðið að láta árið
byrja 1. janúar. Og nafn sitt hef-
ur janúar fengið frá guðinum
Janusi. Febrúar dregur nafn af
samnefndri rómverskri hreinsun-
arhátíð, en mars hefur verið
skírður í höfuð stríðsguðinum
Mars.
Apríl, á latínu aperire, þýðir
að opna sig og minnir á að jörðin
opnar sig fyrir frækornunum,
sáðtíð. Maí er nefndur í höfuð
frjósemisgyðjunnar Maju, júní
eftir gyðjunni Juno, sem færði
hjónum hamingju.
Júlí hefur fengið nafn sitt frá
Júlíusi Cæsar og Ágúst frá Aug-
ustusi keisara. Síðan koma mán-
uðir, sem hafa fengið nöfn í tölu-
röð.
September (á latínu septem =
7) sjöundi mánuður ársins, októ-
ber (okta = 8), nóvember (nov-
em = 9) og desember (decem =
10).
Tímatal Júliusar Cæsars var í gildi hér á landi til ársins 1700.
Akureyrarprestakall:
Guðsþjónusta verður í
Akureyrarkirkju nk.
sunnudag, 12. júlí, kl.
11.00 f.h.
Sálmar: 6, 9, 196, 22 og 357.
Guðsþjónusta verður á Hjúkrunar-
deild aldraðra, Seli I, sama dag kl.
14.00.
Þ.H.
Munið sumartónléikana í Akureyr-
arkirkju sunnudag kl. 17.00.
Raðtölunöfn þessara mánaða
komu til sögunnar löngu fyrir
tíma julianska tímatalsins. Þau
eiga rætur að rekja til þess tíma,
þegar mars taldist fyrsti mánuður
ársins, vegna þess að þá var
ræðismaður Rómaborgar settur
inn í embætti. Þess vegna varð
t.d. október - áttundi mánuðurinn
- síðar 10. mánuðurinn.
Tímatal Cæsars var í gildi hér á
landi þar til gregoríanska
tímatalið (nefnt eftir Gregor páfa
XIII) var í lög leitt árið 1700 (á
Islandi og í Danmörku). Meðal
kaþólikka tók það gildi 1582.
Aðalbreytingin frá tímatali Cæs-
ars var sú, að felldir voru niður
hlaupársdagar á síðasta ári hverr-
ar aldar, nema þegar hægt er að
deila ártalinu með 400 og fá út
heila tölu.
(John Ramstad í Fakta 2/92. - Þ.J.)
Hjálpræðisherinn.
Laugard. 11. júlí kl. 20
> Almenn samkoma
___ Sunnud. 12. júlí kl. 11:
Helgunarsamkoma, kl. 19.30: Bæn.
kl. 20: Almenn samkoma. Major-
arnir Gudrun og Carl Lydholm frá
Danmörku taka þátt í samkomun-
um.
Allir hjartanlega velkomnir.
Hjálparlínan, sími 12122 - 12122.
Náttúrugripasafnið
Hafnarstræti 81, sími 22983.
Opið alla daga nema laugardaga frá
kl. 10-17.
Aukin útbreiðsla krabbameins í Japan
Japanir reykja meira, drekka
meira af áfengum drykkjum og
borða meira af feitum mat en
þeir áður gerðu.
Á sumum sviðum er neysla
þeirra orðin meiri en hjá Banda-
ríkjamönnum. Afleiðingin er sú,
að tíðni krabbameins fer mjög
ört vaxandi, samkvæmt því sem
segir í bandaríska tímaritinu
Cancer.
Rannsókn leiddi í ljós, að nær-
fellt 65 prósent allra japanskra
karla reykja. í Bandaríkjunum
eru það í kringum 33 prósent.
Hlutfallið er þveröfugt að því er
tekur til kvenna. Reykingakonur
í Bandaríkjunum eru tvær á móti
hverri einni í Japan.
Drykkjuvenjur í Japan færast
æ meira í sama horf og á Vestur-
löndum. Hrísgrjónavín (Sake) er
að gamalli hefð uppáhaldsdrykk-
ur Japana, en whiskey nýtur
sífellt meiri vinsælda og sania má
segja um bjórinn.
Munur á matarvenjum í þess-
um tveimur löndum fer einnig
síminnkandi. í byrjun sjötta ára-
tugarins var meðalneysla Japana
um 1900 hitaeiningar á dag - að-
eins þriðji hluti þeirra hitaein-
inga, sem Bandaríkjamenn inn-
byrtu. Stærstan hluta hitaeining-
anna fengu þeir úr fæðu, sem var
auöug af kolvetnum, hrísgrjón-
um og mjölvöru. En við lok átt-
unda áratugarins var neyslan
komin upp í 2900 hitaeiningar
sem afleiðing sívaxandi kjötáts.
Fyrir þrjátíu árum voru 10 til
20 grömm af fitu í venjulegri
máltíð í Japan - aðeins fimmti
hluti þess sem tíðkast í Banda-
ríkjunum. En frá 1955 til 1985
fjórfaldaðist fitumagnið að
minnsta kosti.
Afleiðingar óhollari lifnaðar-
hátta láta ekki bíða eftir sér.
Samkvæmt frásögn blaðsins
fjölgar skráðum krabbameinstil-
fellum í lungum, brjóstum,
eggjastokkum og þörmum.
(Fakta 2AJ2. - t>.J.)