Þjóðviljinn - 04.05.1944, Qupperneq 2

2
ÞJOÐVILJINN
Fimmtudagur 4. maí 1944.
HUGLESÐBNGAR
út af roeöu hr. Björn Ólafsson fjármálaráðherra
er hann
Það er ekki ætlun mín með lín-
um þessum að taka sérstaklega til
meðferðar ræðu hæstvirts ráð-
herra, Björns Ólafssonar. Einungis
ætla ég að skrifa nokkrar hug-
leiðingar, er vöknuðu hjá mér und-
ir ræðu, sem hann flutti í útvarp-
ið þ. 26. apríl.
Hvort er það satt, sem svo
margir halda fram, að liér sé mikil
dýrtíð í landi? Ég er þeirrar skoð-
unar, þrátt fyrir hækkandi verð
eða minnkandi kaupmátt ein-
stakrar krónu, að það sé hér minni
dýrtíð heldur en var fyrir stríð.
Eða með öðrum orðum: Afkoma
hjá almenningi er mikið betri. Það
hlýtur hverjum heilvita manni að
vera nokkurnveginn ljóst, að fyrst
og fremst hlýtur að vera dýrtíð,
þegar almenningur á örðugt með
að veita sér tiltöluleg gæði sam-
tíðar sinnar. En nú sem stendur
er ég viss um að öll htvinna —
bæði atvinnurekanda og verka-
manna — gefur mikið betri af-
komu en fyrir stríð. Vér vitum öll
að tala í krónum og viðmiðun
þeirra við gull eða aðra vöru hefur
verið svo breytileg og sveiflum
háð síðan 1914, að ókleift er að
leggja þær breytingar til grund-
vallar, cr vér tölum um hið raun-
verulega verðlag.
En ef vér göngum fram hjá þeim
staðreyndum, sem að framan get-
ur, og tökum verðlag vort til sam-
anburðar við aðrar þjóðir og við-
skipti vor við þær í nútíð og fram-
tíð, kemur margt til athugunar. í
því sambandi þýðir ekki að nota
hugtakið „normaltímar“ né held-
ur að hugsa til gömlu tímanna aft-
ur. í raun og veru hafa ekki verið
„normaltímar“. Það voru einung-
is stríðstímar, krepputimar og
aftur stríð. Hver tími felur í sér
sitt eigið jafnvægis ástand.
Vér tökum þá til yfirvegunar
líkurnar til þess, undir óbreyttu
stjórnarfari lýðræðisþjóðanna, að
vöruverð fari lækkandi eftir stríð-
ið og að framleiðslukostnaður við-
skiptaþjóða vorra verði mikrð
lægri en hér hjá oss. Má þá í því
sambandi geta þess, að verðhækk-
un í síðasta stríði — 14—18 —
fór ekki verulega að gjöra vart
við sig fyrr en í lok stríðsins og
eftir það. Þetta er reynsla, sem
verður að taka til greina. Enn-
fremur er í öllum löndum, þrátt
fyrir verðlagseftirlit, þegar nokk-
ur verðhækkun. Ollum, sem til
þekkja, ber saman um það, að í
stríðslöndunum sé meira og minna
af nauðsynjavörum selt á svo köll-
uðum svörtum markaði. En vöru-
verð á svörtum markaði er mynd-
að fyrir tilstilli framboðs og eftir-
spurnar og gefur því nokkra vís-
bendingu um hvert vöruverðið
stefnir. Mætti því ætla', ef verð-
lagseftirliti yrði hætt, að svarta-
markaðs verðið myndi grundvalla
komandi verðlag. En hér við bæt-
ist sú staðreynd að stríðið er alls
ekki til lykta leitt. Svo eru stöðug
verkföll í Englandi og Ameríku.
Þau sýna, að fólk, þrátt fyrir mik-
flulti í útvarpið 26.
inn samhug um að ljúka stríðinu
sem fyrst, er ekki ánægt með lífs-
kjör sín og heimtar hækkandi
kaup eins og verkamenn á Islandi.
Ilversu frekar verður þá ekki lcraf-
izt kauphækkunar, þegar stríðið
er liðið hjá. En kauphækkun veld-
ur að öðrum þræði verðhækkun,
en hinum þræðinum veldur hún
aukinni eftirspurn eftir vörum,
þar sem liún veldur aukinni kaup-
getu. Daginn, sem friður er sam-
inn, kemur til kasta Vesturveld-
anna að skaffa hungruðum þjóð-
um Evrópu matvörur. Þá mun
aukast þörfin fyrir íslenzkan fisk,
sem, þrátt fyrir hátt kaupgjald
og þrátt fyrir mikinn flutnings-
kostnað, er sem stendur ódýrasta
eggjahvítufæða, sem völ er á.
Það ér og öllum ljóst, að ríkis-
skuldir Breta og Bandaríkjanna
hafa aukizt gífurlega á síðustu ár-
um. Vér munum gjöra ráð fyrir
því, að þessi ríki ætli sér að standa
við skuldbindingar sínar. En það
þýðir, að þau munu greiða jafn-
mörg sterlingspund eða dollara og
þau tóku að láni. En aftur hefur
sýnt sig að ekki þykir það svik af
hálfu ríkisvalds þjóðanna, þótt
kaupmáttur myntarinnar sé rýrð-
ur að mun. Enda er siður að gjöra
slíkt strax og á þarf að lialda. Það
vill svo til að bann það er verð-
lagseftirlit þjóðanna leggur við
því að hækka vörur, er fyrst og
fremst fram komið af ríkisvaldi
viðkomandi þjóða með það fyrir
augum að gjöra fyrirtæki það,
sem stríð er kallað, eins ódýrt í
rekstri og hægt er. Það er að greiða
sem fæsta dollara og pund. En
það.þýðir, að skuldirnar verða
minni að stríðinu loknu. En þegar
stríðinu er lokið og greiðsludag-
arnir koma, breytist viðhorfið. Þá
má búast við því, að ríkisvaldið
örfi framleiðsluna með því að
-létta af henni miklu af verðlags-
eftirlitinu og jafnvel afnema það
alveg. Því hækkandi verðlag skap-
ar minnkandi verðgildi peninga
og að sama skapi minnkandi skuld-
ir ríkisins. En slíkt er auðveldásta
leiðin til skuldalúkninga ríkisins.
Spurningin verður því, hvort lík-
ur séu til þess eins og sakir standá,
að aðal-útflutningsvara vor ís-
lendinga verði of dýr á heims-
markaðinum, og hvort hún muni
falla í verði, þegar markaðslönd-
um fjölgar og allar striðstrygging-
ar á skipum, vörum og mönnum
falla niður, og einnig áhættuþókn-
un (hræðslupeningarnir hans Jón-
asar) sjómanna. En þessi stríðs-
gjöld eru sama og auka-fram-
leiðslukostnaður á fiskinum.
Nú sem stendur er hámarks-
verð á fiski í Englandi og vér
megum alveg telja það víst, að
vér myndum fá meira verð fyrir
fiskinn ef vér mættum selja hann
á frjálsum markaði fyrir hæsta fá-
anlegt verð. Verði nú aflétt ströng-
ustu verðlagsákvæðum af fiskin-
um, , markaðssvæðið stækkað,
kaupfnáttur aukinn í nágranna-
löndunum og sumir liðir flutn-
f. m.
ingskostnaðarins felldir niður. Þá
verða miklar líkur til þess ,að fisk-
verðið fari frekar hækkandi — ekki
einungis hér heima vegna lækkaðs
flutningskostnaðar, heldur og úti
í löndum þeim, er vér seljum fisk-
inn til.
En svo er önnur hlið á máli
þessu. Sú hlið, sem veit að stjórn-
málum og verzlun eftir stríð.
Margur mun telja, að líkurnar
fyrir því, að vér stöndumst til
lengdar samkeppnina á heims-
markaðinum, séu litlar, vegna þess
að vér erum svo fátækir og smáir
og svo mjög öðrum háðir um inn-
og útflutning. Vissulega hafa þeir,
sem trúa því statt og stöðugt að
fyrir-stríðs-árin endurtaki sig,
rétt til að álykta þannig.
Bandamenn hafa þráfaldlega
lýst því yfir, að þeir væru að berj-
ast fyrir lýðræði, réttindum smá-
þjóðanna og ennfremur afnárni
atvinnuleysis. Þeir hafa margsinn-
is lýst því yfir, að eitt af megin
málum þeirra sé að skapa það lýð-
ræðisskipulag, sem tryggi öllum
atvinnu. Vér höfum ekkert leyfi til
þess að rengja þá uni það, hvorki
að þá vanti vilja né getu til
þess að framkvæma yfirlýsingu
þessa. Smá þjóð og fátæk, eins og
vér erum, hefur fyrst og fremst
hag af slíku fyrirkomulagi,’ og
verðum því umfram allt að sýna
sameinuðu þjóðunum að vér
treystum þeim fyllilega, óttumst
hvergi framtíðina í viðskiptum við
þær og vitum að hugur fylgi máli
þeirra. Lýðræði og atvinna handa
öllum hlýtur að þýða, að hver sá
er óskar að selja vörur með sann-
gjörnu verði eða fullu kostnaðar-
verði vilji kaupa eða gjöri ráð
fyrir að kaupa vörur vorar sama
verði. En það er sama kaup með
tilliti til svipaðs menningarlífs að
viðbættum kostnaði, er örðug lega
lands eða annar framleiðslukostn-
aður kann að hafa í för með sér,
samanber aðstaðan hér.
Vara sú, sem vér framleiðum,
er óefað bæði góð og ódýr og auk
þess erum vér verðir á siglinga-
leiðum norðurhafa — kostandi
vita og hafnir, sem veita sjófar-
endum öryggi og skjól. Að fárast
um það þótt kaupgjald kunni að
virðast í krónutali nokkuð hátt
— iniðað við suðlægari lönd —
er fásinna ein.
Aldrei heyrist minnst á, að
kaupið sé of hátt í Alaska, þótt
það sé um helmingi hærra en í
Bandaríkjunum sjálfum. Fram-
leiðendur í Alaska reikna með því,
að menn, sem fara þangað norð-
ur, og starfa við framleiðsluna —
undir óblíðum skilyrðum og við
mikla dýrtíð — fái það hátt kaup,
að þeir geti á nokkrum árum afl-
að sér fjár til elli eða smá fyrir-
tækis í heimalandinu, er þeir
hverfa heim aftur. En ísland hef-
ur svipaða aðstöðu gagnvart Evr-
ópu og Alaska gagnvart Banda-
ríkjunum. í báðum löndunum er
einhæf stórframleiðsla, sem krefst
mikils átaks og samgönguörðug-

Húsnæðisvandræðin
Sú skoðun hefur vcrið látin í
ljós, oft og mörgum sinnum, m.
a. í dagblöðunum, að sá tími, sem
liðinn er síðan landið var hernum-
ið af Bretum, sé einhver mesta
blómaöld, sem runnið liefur upp
fyrir þessari margreyndu þjóð.
Þetta mun ekki vera fjarri sanni,
þegar litið er á þá lilið málsins,
að atvinna hefur oftast verið næg
og lífsskilyrði verkalýðsins þar af
leiðandi skárri en á árunum fyrir
stríð.
Það, sem verkalýðurinn hefur
áunnið í kjarabaráttu sinni á
styrjaldarárunum, er einnig að
nokkru leyti að þakka hinni miklu
eftirspurn eftir vinnukrafti, sem
hefur orsakað það, að hinar vinn-
andi stéttir hafa átt hægara með
að bjóða atvinnurekendum byrg-
inn. En eigi að síður var það
krafa tímans um bætt kjör þeirra,
sem eru undirstöður þjóðfélagsins
— þeirra er vinna, sem átti sinn
þátt í þeim sigrum.
En það er ömurleg staðreynd,
sem afsannar bezt liið draum-
kennda starf um ágæti jiessara síð-
ustu tíma, að í tíð hernámsins
hefur alþýðan, sem á kreppuárun-
um barðist við atvinnuleysi og
hungur, orðið að stríða við meiri
húsnæðiseklu en áðui' hefur
þekkzt. Slíkt ástand og það, sem
ríkt hefur í húsnæðismálunum að
undanförnu, er í senn bæði hræði-
legt og svívirðilegt. Hræðilegt er
það vegna þess, að sérhver maður
eða kona, sem ekki hefur þak yfir
höfuðið, býr við ótakmarkaða
þjáningu og öryggisleysi, og sví-
virðilegt er, að á sama tíma og al-
þýðan hírist í allskonar vistarver-
um, sem ekki eru boðlegar mönn-
um, skuli margir þeirra, sem í dag-
, legu tali eru oft rangnefndir „betri
j borgarar“, hafa yfir ótakmörkuðu
! húsnæði að ráða, án þess að hafa
fyrir það nókkra þörf. Og svo
. reyna ráðamenn bæjar- og þjóð-
í lelags að telja hinum húsnæðis-
lausu trú um að fyllsta réttlæti
i ríki í þessum efnum og þeir út-
vega sér heimild til að „skammta“
húsnæðið. En hvar eru efndirnar
á gefnum loforðum? Hvar eru
framkvæmdirnar um „skömmtun“
húsnæðis? Sitja ekki ríkisbubb-
arnir í íbúðum sínum með fámenn-
ar fjölskyldur í 10—14 herbergj-
um, meðan fátækir daglaunamenn
verða að láta sér nægja hermanna-
bragga og lélegar kjallaraíbúðir,
fyrir sjálfa sig, konur sínar og
börn.
Ilvort finnst ykkur mannúð-
legra, múgmorð þýzku nazistanna I
eða þessi scigdrepandi aðferð ís-
lenzka auðvaldsins?
Okrararnir og íhaldið
Húsnæðiseklan hefur orðið vatn
á myllu þeirra mörgu, sem gátu
klófest þetta einstæða tækifæri, til
að auðga sjálfa sig. Hvarvetna
hafa risið upp braskarar og fjár-
glæframenn, sem gerðu það að at-
vinnu sinni að kaupa og selja hús.
Engin takmörk eru fyrir því, hve
langt jiessir menn komast í svindli
leikar, er skapa mikla dýrtíð. At-
vinnuvegirnir í báðum löndunum
krefjast fullkominnar nútíma
tækni. Kaupgjaldsspursmálið verð-
ur því aukaatriði í framleiðslu-
kostnaðinum. Viðfangsefnið verð-
ur því cingöngu háð því hvort ná-
grannarnir vilja gjöra réttlátt við-
skipti við oss með tilliti til fram-
angrcindra aðstæðna.
v Framhald á 8. síðu.
ov okri. Ríkisvaldið gerir ekkert
til að hindra jiað að húsnæðið
verði pröngurunum að bráð.
Onnur tegund manna eru svo
þeir, sem okra á húsaleigu, en slíkt
er aðeins afleiðing þeirrar ólieil-
brigði sem ríkir alls staðar á sviði
þjóðfélagsmálanna.
Sósíalistar hafa þrásinnis’ borið
fram tillögur, sem heimila ríki og
bæ að gera allt sem unnt er, til að
ráða bót á húsnæðisvandræðun-
um. En undirtektir „Iýðræðis“-
flokkanna hafa jafnan verið dauf-
ar. Forsprakkar þeirra vilja ekki
að alþýðan eigi þak yfir höfuðið.
Þeim finnst nóg komið að hún
skuli hafa atvinnu og ekki vera
aðþrengd af hungri. Þeir hata
frelsið og mannúðina, kúgunin er
hornsteinn í ]ijóðfélagi þeirra. Þess
vegna „úthluta“ þeir nú alþýð-
unni hiuum viðbjóðslegustu grenj-
um til íbúðar.
„Braggar“, sem amerísku her-
stjórninni þykir ekki forsvaran-
legir til íbúðar fyrir hermennina,
eru víst fullgóðir fyrir íslenzka al-
þýðumenn, konur jieirra og börn.
Borgarablöðin forðast, af skilj-
anlegum ástæðum, að gera þetta
að umtalsefni, nema á villandi
hátt. Ríkisbubbarnir vilja sitja ó-
áreittir að sínu, og jiá hafa Mogg-
inn og rógbræður hans vit á að
þegja. ó. Þ.
„Einn lítill leiðari“
Alþýðublaðið birti einn lítinn
Ieiðara á föstudaginn, sem jiað
kallaði Badoglio íslands. Leiðar-
inn hófst svona: — „Það er öllum
enn í fersku minni hvernig komm-
únistar sviku það loforð, sem þeir
gáfu fyrir síðustu kosningar, að
beita sér fyrir myndun vinstri
stjórnar í landinu, sem Alþýðu-
flokkurmn og Framsóknarflokkur-
inn ættu fulltrúa í ásamt þeim.
(Hvar og hvenær var því lofað.
Innskot vort). En það er líka á
allra manna vitorði, sem með
stjórnmálum fylgjast, að komm-
únistar hafa í staðinn fyrir að
vinna með liinum vinstri fíokkun-
um eins og þeir lofuðu tckið upp
hið furðulegasta samstarf við hægri
flokk landsins.....Því' að hvers
getur verið að vænta fyrir mál-
stað verkalýðsins og sósíalismans
af slíku makki og samstarfi við
argasta íhaldið, svo maður segi
ekki afturhaldið, í landinu. (Ilvers
gat verið að vænta af makki og
samstarfi Alþýðuflokksins við í-
haldið 1939 og fyrr og síðar? Inn-
skot vort)......Þannig á íhald-
ið nú að vera jiað ístað fyrir
kommúnista upp í valdasessinn,
sem þeim hefur aldrei tekizt að
fá hjá vinstri flokkunum. (Ileyrið
þið nú, elsku bræður við Alþýðu-
blaðið, voruð þið ekki rétt áðan
að tala um að kommúnistar hefðu
ekki viljað mynda með ykkur
stjórn. Istaðið var svo sem reiðu-
búið (Haraldur), en okkur þótti
ekki fýsilegt að stíga í jiað. Inn-
skot vort)......
Sjálfstæðisflokkurinn, íhaldið, á
að vcra einskonar tilraunakanína
f.yrir kommúnista. (Ykkur hefur
víst langað til að vera eins og til-
raunakanína, eða meinið þið ekk-
ert með öllum skömmunum um
kommúnista, eða meinið þið ekk-
ert með öllu talinu um vinstri
stjórn? Þið svarið, Alþýðublaðs-
menn. Innskot vort). í skjóli jicss,
að æfa og undirbúa valdatökuna.
Bjarni Bcnediktsson á að vera
einskonar Badoglio íslands“.
(Ykkur þylvir auðvitað ósköp sárt
að Haraldur skyldi ekki fá að
verða Badoglio íslands, en verið
hughraustir, ekki er öll nótt úti
I enn).