Þjóðviljinn - 04.05.1944, Side 3

ÞJÓÐVILJINN
3
immtudagur 4. maí 1944.
----— --------—■ — ————-- ^
_andið er fagurt og frítt
Úrvalsgreinar eftir Árna Óla
Ný verðlaunasamkeppni um frá-
sagnir úr lífi alpýðunnar
„Dagblöðin eru dægurflugur,
kkert er eldra og þýðingarlaus-
ra en dagblaðið frá því í gær“,
pakmæli þessum lík renna auð-
eldlega í penna og munn þeirra
íerku manna, sem halda að það
é spekingseinkenni að fara óvirð-
igarorðum um dagblöð og blaða-
lenn. Hitt mun þó sannara að
agblöðin séu cin dýrmætasta
agnfræðiheimild, sem til er, ó-
rjótandi brunnur fyrir sagnfræð-
nga framtíðarinnar. Fræðimenn,
em unnið hafa að því að skeyta
aman samféllda sögu úr „dimmu
ímabilunum“ í sögu þjóðarinnar,
lar sem ágizkun verður að fylla
tórar'eyður vegna vantandi heim-
Ida og ónógra, kunna að meta
»au gögn sem blöðin gefa. Ohugs-
ndi væri að skrifa sögu 19. og 20.
ldarinnar á Islandi án þess að
ilöðin yrðu ein aðalheimildin, og
>að á þó enn frekar við um sögu
>eirra þjóða, sem átt hafa blöð
ildum saman. Við athugun slíkra
taðreynda gæti það komið í ljós,
tð blaðamaðurinn, sem vinnur oft-
ist við erfið skilyrði, einkum þó
/ið nútímadagblöð, þar sem kraf-
zt er meiri hraða í athugun og
’rásögn samtímaviðburða en
íokkru sinni fyrr, sé að móta, að
neira eða minna leyti, skoðun
leinni kynslóða á samtíma lians,
— þó hann sjálfur hugsi fyrst og
'rcmst um blaðið í fyrramálið.
★
Árni Óla hefur verði starfandi
við Morgunblaðið 25 ár samfleytt
jg er það langur tími ef tillit er
:ekið til ungs aldurs íslenzkra
alaða. í tilefni af þessu aldarfjórð-
nngsafmæli hefur liann safnað í
nSk*) nokkrum blaðagreinum og
ijölda mynda, frágangur allur ber
þess vott, að um hafa fjallað hend-
ur sem hafa borið það við að
skeyta saman letursteypu og
myndamót svo vel fari á fleti.
Bókin er rúmlega 300 bls., prent-
uð á góðan pappír, gefin út, af
Bókfellsútgáfunni.
I eftirmála segir höfundur:
„Um bók þessa er það að segja,
að hún hefur verið skrifuð á stór-
straumsaðfalli nýrrar aldar hér á
landi. Á þessum árum hefur orðið
meiri bylting í þjóðlífi voru held-
ur en á öldum áður. Mörgu hefur
fíóðið skolað burt, og slaknað hef-
ur óþarflega mikið á ýmsum
tengslum við fortíðina. En níeð
vaxandi tækni, jarðabótum, bætt-
um húsakynnum og kjarabótum
alþýðu hefur vaknað hér meiri
stórhugur en áður þekktist. Og í
stað fornra venja hefur komið auk-
inn áhugi fyrir því að þekkja bet-
ur cn áður sitt eigið land. Af þessu
öllu mun bókin draga dám.
Grcinarnar hafa flestar birzt áð-
ur í Morgunblaðinu og Lesbók
þess, en eru hér dálítið breyttar.
Aðrar hafa verið lesnar í útvarp
og enn aðrar birtast hér í fyrsta
sinn. Þær eru sín úr liverri áttinni
og lýsa því, sem blaðamanni lief-
ur orðið starsýnt á eða hann lagt
hlustimar við' á hraðri för víðs-
vegar um land“.
Þessi yfirlætislausa skilgreining
höfundar, sem ég undirstrika, er
*)*Árni Oln: Landið er fagurt og frítt.
Bókfellsútgnlan. Reykjavík 1944.
hárrétt, greinarnar cru gott dæmi
um þá grein blaðamennsku, sem
einmitt á okkar tíma er að ná
furðulegum þroska, og verða að
sviði þar sent mætist blaða-
mennska, sagnfræði og fagrar bók-
menntir, — og á mörgum málum
er nefnd reportasje.
Það þarf enginn að fælast þessa
bók Árna Óla af þeim sökum að
greinarnar hafi birzt í íhaldsblaði,
efni þeirra velflestra er almenns
eðlis, ferðalög höfundar og athug-
anir í sambandi við staði og fólk.
Þarna er grein um fyrsta kvik-
myndaleiðangur á íslandi, er Borg-
arættin var filrnuð, önnur urn
fyrsta farþegaflug milli Reykjavík-
ur og Akureyrar. En það er áber-
andi hve lítið verður vart við átök
þau og byltingar í þjóðlífinu, sem
höfundur getur um í eftirmálan-
um, og gæti það bent til þess að
hann hafi ekki fylgzt með þeim af
heilum hug, lifað þær og átt þátt
í þeim með áhuga mannsins, sem
finnur sig í ætt við })að sem er að
verða til í þjóðlífinu og koma skal.
Blaðamaðurinn við íhaldsblaðið er
frekar í því sem ckki er tekið með
í þessa bók, cn í þeim læsilegu al-
mennu pistlum sem „Landið er
fagurt og frítt“ flytur. S. G.
Bækur sendar
Þjúðviljðnum
Þessar bækur hafa vcrið sendar
Þjóðviljanum, og verður þeirra
getið innan skamms:
Náttúrulýsing Árnessýslu (fyrri
hluti). Yfirlit og jarðsaga eftir
Guðmund Kjartansson. — Gróð-
ur í Árnéssýslu cftir Steindór
Steindórsson. — Utgefandi: Árnes-
ingafélagið í Reykjavík. — Rvík
1944.
Íí
Saga lslendinga í Vesturheimi
eftir Þorstein Þ. Þorsteinsson. —
Annað bindi. — Útgefandi: Þjóð-
ræknisfélag íslendinga í Vestur-
heimi. — Winnipeg 1943.
Wanda Wassilewska: Regnbog-
inn. Ilclgi Sæmundsson íslenzk-
aði. — Skálholtsprentsmiðja h.f.
— Skáldsagan sem hlaut Stalín-
verðlaunin 1943.
ik
Walter R. Pitkin: Allt er fertug-
um fœrt. — Sverrir Kristjánsson
þýddi. — Spegillinn — Bókaút-
gáfa — Reykjavík 1944.
★
IIm óhunna stigu. Þrjátíu sann-
ar sögur um landkönnun, rann-
sóknir og sVaðilfarir, sagðar í fé-
lagi landkönnuða í New York. —
Jón Eyþórsson og Pálmi Hannes-
son þýddu. — Snælandsútgáfan —
Reykjavík 1943.
Nýja stúdentablaðið
Félag róttækra stúdenta gaf
út Nýja stúdentablaðið í tilefni
af 1. maí, og er blaðið vel skrifað
og skemmtilegt aflestrar. Ásgeir
Blöndal Magnússon ritar ágæta
grein um 1. maí, Agnar Þórðarson
í haust þegar byrjað var á
greinasamkeppninni „dagur á
vinnustað“ gerði ég mér ekki von-
ir um mikla og almenna þátttöku.
Reyndin hefur orðið sú, að borizt
hafa greinar tugum saman og eru
flestar þeirra vel birtandi, og les-
endur Þjóðviljans virðast sam-
mála um að greinarnar, sem bor-
izt hafa, séu þess virði að eftir
þeim sé tekið.
Jafnhliða þeim áhuga sem þátt-
takan í samkeppninni ber vott
um, hafa ritstjórninni borizt radd-
ir frá lesendum Þjóðviljans víðs
vegar um land, sem sýna að fylgzt
er með greinum þessum af meiri
eftirvæntingu vegna þess að þar
er von á nýrri verðlaunagrein.
Ég tél að greinar þær sem birzt
hafa í þéssum flokki sé góð sönn-
un þess, hve bókmenntuð íslenzk
alþýða er, hve eðlilegt henni er að
taka sér penna í hönd og lýsa
skilmerkilega og skemmtilega at-
vikum úr lífsreynslu sinni og um-
hverfi. Margar greinarnar eru lík-
ar því, að æfður rithöfundur liafi
skrifað þær, a. m. k. æfðari rithöf-
undar en sumir þeirra sem á síð-
ustu áratugum hafa drifið út smá-
sagnasöfn. Varla nokkur grein
sem verðlaun hcfur hlotið er svo
að ekki sé eitthvað á henni að
gi'æða um atvinnuhætti, þjóðfræði
eða ofð og orðatiltæki. Hefur ver-
ið á það minnzt að þær ættu skil-
ið að geymast á varanlegri og að-
gcngilcgri hátt en í gömlum Þjóð-
viljablöðum, og gæti vel komið til
mála, t. d. eftir árið, að velja þær
beztu til sérprentunar.
Það virðist enn engin þurrð á
greinum um „vinnudag“, enda er
það svo almennt efni að flestir
eiga auðvelt að skrifa um það.
Sarnt er nú tilætlunin að gefa
mönnum frjálsari hendur um efn-
isval, og má hér eftir senda til
samkeppninnar greinar um hvað
sem er úr lifi alþýðumanna, vinnu-
dag, atvinnuhætti, gamlar vinnu-
aðferðir sem verið er að leggja
niður, og nýjár sem koma, um
stofnun alþýðuheimilis, vinnustað
og vinnuskilyrði, slys eða önnur
atvik í sambandi við starfa, kynni
af verkalýðshreyfingunni og þýð-
ing hennar fyrir einstaklinginn,
lýsing á verkföllum, áhrifum at-
vinnuleysis á hugsunarhátt og
heimilislíf verkamanna, o. s. frv.
Sérstaklega langar mig til að fá
nokkrar góðar greinar á næstunni
um orlofsdvöl verkamanna, lýs-
ingu á því hvernig verkamenn
vörðu fyrsta orlofstíma sínum, og
hvers virði hann varð þeim, og
jafnframt rökstuddar tillögur um
það sem gera þarf til þess að
verkamönnum verði sem fyllst
not af þessum réttindum.
Eins og sjá má af þessu, er efn-
isvalið gert mjög frjálst, og getur
hver einasti aljiýðumaður haft sitt
að segja um flest þessara atriða.
En áherzla er lögð á að greinar-
sögu er hann nefnir „Gróðrar-
skúr“, ritstjórinn Eiríkur Finn-
bogason, sem lesendur Þjóðviljans
(og þá ekki síður annarra blaða!)
lcannast við, á þarna nokkur kvæði,
líkleg til að hneyksla viðkvæmar
sálir, þó rímuð séu! Blaðið flytur
fróðlegan háskólaannál o. m. fl.
höfundur segi eitthvað frá sjálfs- j
reynslu sinni, og er því eðlilegra
að viðhaft sé beint frásagnarform
heldur en reynt sé að klæða efnið
í smásögubúning. Greinaformið er
svro frjálst, að það getur rúmað
mjög ólíkar frásagharaðferðir og er
engin liætta á að greinarnar verði
of líkar hver annarri.
Það er engin ástæða til að hliðra
sér hjá þátttöku þó menn treysti
sér ekki sem bezt með stafsetningu
eða annað slíkt. Blaðamenn Þjóð-
viljans telja ckki eftir sér að líta
yfir handritin og krota í stafvillur
(ef þeir þá sjá þær). Hitt er aðal-
atriðið, að alþýðufólkið láti koma
fram í dagsljósið eitthvað af þeim
auðæfum reynslu og fróðleiks, sem
inni fyrir býr, og allt of oft er
byrgt og dulið. Það eru ekki leng- i
ur þeir tímar að blaðaskrif séu
starf einhverra svokallaðra heldri-
manna. Alþýðan sjálf hefur komið
sér upp málgögnum, liefur barizt
fyrir þeim fórnfrekri og óeigin-
gjarnri baráttu, og leggur hart að
sér til þess að þau geti lialdið á-
fram að koma út og eflst. En þetta
er ekki nóg. Alþýðan sjálf á að
taka meiri þátt í því að skrifa
þess blöð, miðla þeim af reynslu
sinni, raunum og gleði, — og gera
þar með ekki aðeins blöðin, heldur
alla alþýðuhreyfinguna ríkari.
Ungi verkamaðurinn eða náms-
maðurinn á að skýra frá hugsjón-
um sínum, draumum, fyrirætlun-
um, frá erfiðleikum og sigrum und-
irbúningsáranna; þeir eldri frá
starfinu sem þeir eru að vinna,
hafa komið í verk eða ætla að
koma í verk, jafnt á vinnustöðv-
um og í félagssamtökum; og gamla
fólkið getur setið við gullkistu
minninganna og gefið öðrum dýr-
gripi, smíðaða með erfiðri reynslu |
langrar ævi.
Engar greinar í Þjóðviljanum
hefur mér þótt vænna um en
vinnudagsgreinarnar, og ég vænti
þess að þeir sem hafa skrifað þær
láti ekki sitja við eina grein, held-
ur skoði það sem skyldu sína við
sjálfa sig og Þjóðviljann að skrifa
honum helzt eina grein mánaðar-
lega, um hvað það sem þeirn ligg-
ur á hjarta. Þjóðviljinn mun alltaf
hafa mikið rúm fyrir slíkar grein-
ar og meta þær meira en flest ann-
að efni sem hann flytur. Yinnu-
dagsgreinarnar, sem fyrir eru,
verða áfram teknar til greina í
hvert skipti scm verðlaunagreinin
er ákveðin, og er nokkurnveginn
víst að margar þeirra eigi eftir að
koma. Gaman er að mynd af höf-
undi fylgi greinunum og helztu
æviatriði, og æskilegast er að menn
skrifi undir fullu nafni, dulnefni
eru óhafandi, nema alveg sérstak-
ar ástæður séu fyrir hendi.
Ég þykist vita að einhver setj-
izt niður strax í kvöld eða annað
kvöld, í síðasta lagi næsta sunnu-
dag, og semji greinar í samkeppn-
ina „Úr lífi alþýðunnar“. Verð-
launin eru þau sömu, 100 kr. fyrir
grein hvern sunnudag, — en þar
við bætist vitundin um að veita
þúsundum manna um allt land á-
nægjustund og fróðleik, koma
merkum málum á framfæri og
bjarga verðmætum minjum frá
gleymsku. S. G.
u<|
rv&rcftiSs
AlþýðubÍaðið kvartaði sáran
fyrir nokkrum dögum yfir því
tómlœti, að enginn skuli hafa svo
mikið við að minnast á bókarkorn
Guðmundar „prófessors“ Hagalín,
sem hann nefnir „Gróður og sand-
fok“, og Víkingsprent var svo hug-
ulsamt að gefa út, — en aðalefni
þess eru skammir og níð um aðra
höfunda þess útgáfufyrírtœkis.
Nú er það til allt of mikils mœlzt
að Þjóðviljinn eða önnur blöð farí
að eyða miklu púðri á þetta kver.
Iíandritið liefur verið að velkjast
hingað og þangað frá því á Finna-
galdurstínvunum, og var skrifað
meðan liöfundur baðaði sig í sól-
sltini þjóðstjórnarvelþóknunar og
Sturlufrœgðar. Það er illa farið
með „prófessorinn“ að gefa þess-
ar Finnagaldurstjáningar ekki út
fyrr en árið 194-í, það er álíka
klaufaleg menningarviðleitni og
hin frœga útgáfa Ármanns skóla-
stjóra Ilalldórssonar og Finnboga
Rúts á sorpriti nazistaspœjarans
Jan Valtins.
★
Ast á tilvitnunum er einkenn-
andi fyrír „prófessorinn“, eins og
manni í hans stétt hœfir. Mér
finnst elcki hœgt að afgreiða lcvört-
un Alþýðublaðsins um það að lít-
ið beri á andmœlum betur en með
eftirfarandi tilvitnun í það blað
sjálft. í „Sey ðisfjarðarpistlum“,
sem Alþýðublaðið birtir 19. júlí
1923, segir m. a.:
„Hinn andlegi leiðtogi okkar
hér eystra er skáldið Guðmundur
G. Hagalín ritstjóri Austanfara
(litla sálarbarnið hans Mogga).
Eigi eru allir hér sammála um
birtumagn liinnar stjórmnálalegu
vizkutýru hans, og margur er sá,
er eigi gctur fyllilega melt spóna-
matinn, sem skáldið ber Austfirð-
inum á borð. En litið ber á and-
mœlum. Munu andstœðingar lians
hugsa líkt og sagt er að Ólafur
Fríðriksson hefði sagt um hann,
að á þessum tímum vœri púðríð
og dýrt til að slcjóta með því titt?
linga“.
★
Lítið hefur farið fyrir sending-
um í Þjóðviljasófnunina síðan ég
sendi ykkur pistil síðast. Einhver
góður maður sendi mér 10 kr., og
Göngu-Hrólfur 30 kr„ svo alls hef
ég fengið á listann 290 kr. En með
þessu móti komumst við aldrei
upp í 1000 kr„ svo ég vona að
sjö vinir mínir talci sig til og sendi
mér einn rauðan hver nú í þessarí
viku.
EIMREIÐIN
Eimreiðin 1. hefti 50. árgangs er
nýlega komin út og flytur ritgerðir,
sögur og kvæði eftir ýmsa. Meðal
höfunda eru Halldór Kiljan Lax-
ness, Kristmann Guðmundsson, Guð
I finna frá Hömrum, Ólafur Lárus-
Framh. á 8. síðu.
i