Þjóðviljinn - 25.10.1958, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 25.10.1958, Blaðsíða 7
Laugardagur 25, október 1958 — ÞJÓÐVILJINN — (7 Ritstjóri: Árni Böðvarsson. ISLENZK TUNGA 34. þáttur. 25. október 1958 Frá Áskeli Snorrasyni tón- skáldi á Akureyri hefur bor- izt bréf, sem við tökum hér í heilu lagi: „Ég minnist þess ekki, að þeir, sem rætt hafa eða ritað um íslenzka tungu, hafi minnzt á orðtakið hinir ýmsu, sem sjá má og heyra daglega í ræðu og riti, jafn- vel lærðra manna. En mér finnst þetta ein hin aumasta rasbaga í íslenzku máli, sett fram upphaflega til þess eins að geta þrælþýtt orðalag danskrar tungu eða annarra erlendra tungumála. Óákveðna fornafnið ýiuis . (flt. ýmsir) er hér notað sem lýsingarorð og látið fá veika beygingu lýsingarorða. Nú liggur það í augum uppi, að ef lögmál íslenzkrar tungu leyfir, að eitt óákveðið for- nafn sé beygt á slíkan hátt, þá ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu, að önnur ó- ákveðin fornöfn lúti sömu lögum. Gætu þá sprungið út málblóm (f.iólur) eins og til dæmis: hinir nokkru menn, hinar sumu konur, hinar öllu bækur, hinir engu peningar o.s.frv. Ég fæ eigi séð, að t.d. orðin „hinir fjóru stóru" séu neitt lakari íslenzka en ,,hin ýmsu mál"., Ef það fær staðizt í ís- lenzku máli, að óákveðin for- nöfn séu beygð sem lýsingar- orð með greini, þá liggur nærri að álíta, að þau taki stigbreytingum eins og lýs- ingarorðin: hin ýmsu, hinir 'ýmsari, hinir ýmsustu. Hvern-^ ig lízt ykkur t.d. á þtessa málsgrein: Hinir einhverju menn fóru inn í hinar nokkr- ari bókabúðir og keyntu hin- ár ýmsustu bækur fyrir hina öllnstu peninga sína. Þessi afleita rasbaga hefur hreiðrað svo um sig í íslenzku 'máli, að bað getur kostað mikla baráttu að kveða hana niður til fulJs. En ef blaða- menn, kennarar, rithöfundar og aðrir menntamenn eru samtaka um það, mun það takast, og þá verður einum ó- hreinkublettinum færra á skrúða okkar fagra og gr"f- tiga móðurmáls. — Áskell Snnrrason". Ég er sammála bréfritara xim að ..hinir ýmsu" er næsta lélecr íslenzka, sjálfsagt þýð- ínp; á dönsku „de forskellige" eða ensku, eins og hann bend- ir á. Hins vegar er ekki siálf- sagt að óákveðnu fornöfnin fengju með tímanum stig- bevgingu lýsingarorða, þó að menn fari að láta þau hafa ákveðinn greini með sér. Nóptu mikil málsuiöll þvkja mér að þessu orðalagi samt, þó að ekki fari breytingin svo. langt. Skýringin á þessu fyrirbæri \ nútímamáli er eflaust sú að óákveðin fornöfn sum hver að -minnsta kosti, etanda að merkingu oft nær lýsingar- orðum en öðrum orðflokkum; þau eru oft notuð sem þýð- ingar lýsingarorða í útlend um málum óg staða þeirra íslenzku er oft nauðalík stöðu og notkun lýsingarorða. Ann- ars er þessi notkun ákveðins greinis með fornafni ýmis eldri en frá síðustu árum, þvi að í Skírni 1906 er talað um „gróðursögu hinna ýmsa landa". Og þó að ég hafi ekki fundið bein dæmi um þetta frá því fyrir aldamót, er vís- ast að það komi fyrir, eða hliðstæður þess. Að minnsta kosti stendur í Skírni fyrir rúmri öld, eða 1845, m.a. „hjá enum öðrum vel mennt uðu þjóðunum", og fleiri dæmi mun vera að finna víð- ar frá þeim tímum. Þetta er sem sé engin blaðamannafjóla síðustu tíma, eins og sumir hafa raunar verið að gizka á við mig. — Hér þykir mér hlýða að drepa á það að þótt ekki sé talað um annað orð en hinn sem ákveðinn greini í íslenzku, væri ekki síður eðlilegt að .telja ábendingar- fornafnið sá einnig ákveðinn greini, því að það var og er oft notað þannig: sá góði maður, þann góða mann. Stundum mun þessi notkun að nokkru vera fyrir útlend á- hrif. Annars er ákveðinn greinir í íslenzku almennt of flókið mál til þess að það verði rætt að gagni í þessum þáttum. Látum svo staðar numið að sinni, en næst lítum við aftur á orðalista Halldórs Péturs- eonar. : ¦ BANDARÍSK VERND. Benedikt Gunnarsson teiknaSL Að bjarqa bónusmim — Skýrsla til trygging- anna hálft ár á leiðinni — Togstreita milli trygg- inganna og umíerðalaganna. Ef þú skyldir nú hafa staS- ið þig vel í lífinu og öðlazt sáluhj álpartáknið: bíltik, þá skaltu flýta þér að tryggja tíkina hjá Sjóvá og gæta þess síðan vel að missa ekki af bónusnum Boris Pasternak Framhald af 6. síðu ak heim nýlega segja að hann sé síður en svo hnugginn yfir meðferðinni sem lfíva~ó læknir hefur sætt í föðurlav.di hans. Hann sagði Gerd Ruge, að hann hefði ekkert við það að athuga, að bókin yrði gefin út í endurskoðaðri og styttri út- Barnaverndardagurinn Framhald af 12. síðu. ið boðið hingað frægum dönsk- um sálfræðingi, Karen Bernt- sen, til að flytja erindi um þetta mál. Afbrígðileg börn Á næsta ári kemur út á veg- um félagsins bók um afbrigði- leg börn og uppeldi þeirra. Bókina skrifa bæði læknar og sálfræðingar einir 8 talsins, er skrifa um ákveðin efni hver. Það er mannúðarskylda, — og borgar sig áreiðanlega fyrir þjóðfélagið, sagði dr Matthí- as, að gera eitthvað í tíma fyriri afbrigðileg börn til að gera þau hæfari í lífinu, og almenningur þarf að fylgjast með, skilja og notfæra sér þau tækifæri sem smámsaman bjóð- ast á þessu sviði. Með þessari b6k viljum við koma til liðs við það fólk sem að þessu starfar og líka við almenning, sem oft ber þungar byrðar af þessum sökum. Sólhvörf Barnabókin Sólhvörf verður seld á götunum í dag. Sigurð- ur Gunnarsson skólastjóri á Húsavík hefur tekið bókiná saman og Sigurður Hallmars- son teiknað myndir. Bókin flytur sögur, leikrit og ljóð og er hin girnilegasta til lest- urs fyrir börn. I dag vérður einnig s'elt merki til ágóða fyrir starfsemi barnaverndarfélaganna, en þau eru nú starfandi í 10 stærstu bæjum landsins. FISKILJSITABTÆKI Framhald af 1. síðu. Þáltill. þeirri, sem hér er flutt, er ætlað að bæta hér úr, bg er þá haft í huga, að einhverjir þeirra fiskiskipstjóra, sem náð hafa framúrskarandi árangri með notkun fiskileitartækjanna, svo og tæknilega sérfróðir menn um gerð þeirra yrðu fengnir til að miðla skipstjórnarmönnum af þekkingu sinni og reynslu. Til frekari áréttingar þvi, sem hér hefur verið sagt, skulu hér tilfærð ummæli Bjarna Jóhann- essonar, skipstjóra á m.s. Snæ- felli, en hann hefur verið afla- hæsti síldveiðiskipstjórinn þrjái siðustu vertíðir í viðtali við vikublaðið Dag á Akureyri 10. sept. s.l. segir Bjarni Jóhannes- son m. a , aðspurður um, hvað helzt valdi hinum mikla afla- mismun skipanna: „Þeir, sem fram úr skara um aflann, munu kunna betur en aðrir að nota hin nýju hjálpartæki. Mér er heldur ekki grunlaust um, að ábótavant sé um niðursetningu þeirra . í sumum bátum, og auðvelda þau þá ekki síldarleitina sem skyldi." Ekki leikur vafi á, að það, sem hér kemur fram, er almennt á- lit sjómannastéttarinnar, Og ef þú skyldir nú samt sem áður gleyma bónusnum andartak og taka -sáluhjálpartáknið ógastilega af stað út í umferöina, keyi'a beint í hliðina á bíl sem fer um 'f götuna og rispa hann og dala svo myndarlega, að það kosti minnst fimm þúsund kall að gera við hann, — ,iá, þá skaltu samt gera allt sem í þínu valdi stendur til að bjarga bónusnum. Og það er margt, sem í þínu valdi stendur. Þú getur t.d. sett upp einstakan heiðar- leikasvip, talið óþarfa að kalla á lögregluna og sagzt skulu gefa skýrslu, ef sá sem þú keyrðir á, er af gamla skólanum og hefur ekki enn lært þau beizku sannindi nútímans, að það er barnaleg ein- feldni að treysta- orðum ókunnugs manns, þá er vel líklegt að þú sleppir með þetta í bili. Auðvitað dett- ur þér ekki í hug að gefa skýrslu, þú lofaðir þessu bara til að bjarga bónus- num. Þegar svo sem mán- uður er liðinn, og skýrslan vitaskuld ókomin til tryggingarfélagsins, þá máttu búast við að mann- inum, sem þú keyrðir á, fari að leiðast eftir henni. Máske kemur hann á fund þinn og spyrst fyrir um það, hvað skýrslugerð- inni líði. Ef. maðurinn er sjálfur nógu strangheiðar- legur <>g ólýginn, þá er vel hugsanlegt, aö þú getir gáfu í Sovétríkjunum. Máske verður honum hugsað til að hann et í góðum félagsskap; ritskoðun á verkum höfuð- skálda hefur lengi viðgengizt í Rússlandi. Stríð og friíur Tol- stojs fékkst til dæmis ekki gef- in út óstytt í fyrstu. Eitt sinn áður, þegar mikið gekk á hjá sovézkum rithöf- undum út af Pasternak, sagði Ilja Ehrenbúrg: „Það var Pasternak. einn sem lagði raunverulega undirstöðu sov- ézkra samtímabókmennta. Þess vegna hefur sköpunarþróttur hans valdið og veldur enn svo áköfum deilum." Af þeim þrem skáldum, sem settu svin; á rúss- neska ljóðlist á fyrstu árum Sovétríkjanna, frömdu tveir, Majakovskí. og Esenin, sjáifs- morð fyrir 1930. Majakovski og Pasternak var vel til vina. Majakovskí vildi gerast rödd byltingarinnar, en busaðist undir þunga líðandi s'undar. Fyrir Pasternak hefur augna- blikið aldrei skipt öllu, he'.dur runnið saman í órofa heild yið fortíð og framtíð. M. T. Ó, Var vísað út Framhald á 10. siðu. Framhald af 12. síðu. læknisfræði áminningu vegna atburðar sem átti sér stað £ fæðingardeild háskólasjúkra- hússins. Svertinginn og skóla- bræður hans áttu aðvera við- staddir fæðingu,» en prófessor- inn vísaði honum. út úr fæð- ingarstofunni með þeim um- mælum, að ekki væri viðeig- andi að maður af hans kyn- þætti fengi að horfa á hvíta konu ala barn.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.