Þjóðviljinn - 03.12.1966, Side 5

bokmenntir
METIN JÖFNUÐ
Þorsteinn Thorarensen:
í FÓTSPOR FEÐR-
ANNA. Myndir ur lífi
og viðhorfum þeirra,
sem voru uppi um alda-
mót. — Bókaútgáfan
Fjölvi, Reykjavík 1966.
— 391 biaðsíða.
Þetta er skemmtileg bók,
nytsamleg, skynsamleg og vel
snotur, í lögulegasta bandi, en
hvorki nægilega vönduð að
frágangi, myndum né máli.
Þorsteinn Thorarensen á sér
alilangan blaðamannsferil að
baki og jafnframt þjálfun íþví
að greina frésagnarverða at-
burði frá þeim, sem eru
miður hugtækir. Frásögn hans
er skýr, hispurslaus, einkenr.-
ist af framsöguhætti beinna
fullyrðinga og stundum raunar
dálítið hæpinna. „Það er eng-
inn vafi á því að íslenzka
þjóðin öll (leturbr. mín) bar
hina dýpstu lotningu fyrir
konungi sínum.
. . . Islendingar voru mikl-
ir konungssinnar stundum jafn-
vel meiri en Danir (bls. 91—92).“
Einhvemtíma var ort:
„Stíg höltum fæti á hálan
völl,
vor hjarta deigi Snælandssjóli.
sem komst frá þínum kjaftastóli
að sjá hér víti veraldar öll,
og er framhaldið varla eftir
hafandi. Það var görótt kon-
ungshylli ýmissa Islendínga
bæði 1874 og 1907, svo að ekki
sé meira sagt.
Þá er fimafurðuleg málsgrein
á bls. 56: „Og vagga allra
þessara stórkostlegu framfara
Chér á landi á 1. áratug 19.
aldar) var Ruhr-héraðið í Þýzka-
landi“. Þá er þess getið nokkru
neðar á sömu síðu, að ísl. kaup-
menn hafi lent í klóm á „Gyð-
ingaokrurum í Kaupmanna-
höfn“. örlítið af slíkri óværu
lýtir bók Þorsteins að viðbætt-
um ýmsum hnökrum; sjálft
heiti bókarinnar er einn þeirra
og gefur til kynna, að Þorsteinn
misskilur stundum tungutak
feðranna, sem voru að hans
sögn sífullir af íramíaraáhuga.
En yfirleitt er Þorsteinn hlut-
lægur í frásögn og forðast
skrum og helgisagnir. Þó örlar
á einni í kaflanum um líkið á
götunni í Hamborg. Hans há-
tign Friðrik K. 8. Danakonung-
ur fannst látinn aðfaranótt 14.
maí 1912 á Gæsamarkaðnum
(Gansemarkt) gengt Ulrichen-
strasse þar í borg, en sú gata
var afmáð í lok stríðsins, og
þótti það borgarhreinsun. Ekk-
ert fyrrgreindra eða skyldra
átriða eru alvarlegs eðlis, en
til stórlýta verður að teljast, að
engin nafnaskrá finnst í rit-
inu. Nafnaskrár nftan við
frasðibækur em hluti af sið-
menningunni, og einnig ríkir
sú grundvallarrcgla við útgáfu
bóka hjá menntuðu fólki, að
efnisyfirlit standi sem fordyri
að lesmálinu, en ekki sem eft-
irmáli að bókarlokum. Fjölva-
menn eru á stigi hálfsiöunar í
bókaútgáfu, og staða þeirra
verður ekki hóti skárri, þót.t
þeir búi þar ekki einir íslenzkra
forleggjara.
Það verður hins vegar ekki
of skýrt fram tekið, að af
hálfu höfundar er 1 fótspor
feðranna mesta sómabók
og meðal þeirra þörfustu, sem
út koma á þessu ári. Hún fiall-
ar um „Gullaldarárin 1900 —
1910“ hér á landi, en einkum
í Reykjavík. Þetta er tímabil-
ið, þegar höfuðborgin tók slík-
án vaxtarkipp, að hún nær tvö-
faldaðist að íbúatölu og fríkk-
aði stórum. Ef Reykvíkingar
dvöldust sumarlangt að heim-
an, þá þekktu þeir varla borg-
ina sína, þegar þeir komu aft-
ur að haustinu, svo mikiðhaföi
verið byggt, þegar bezt lét- >á
voru gerðar fyrstu innrásim-
ar á hin helgu tún Reykvíkinga,
hinar heilögu kýr fjarlægðar
úr hjarta bæjarins og grunn-
urinn lagður að því efnahags-
undri, sem mest heíur oröið á
Vesturlöndum á þcssari öld.
Bók Þorsteins hefst á kynnis-
för um bæinn um aldamót.
I>etta er fróðlegur kafli, skreytt-
ur nokkrum samtíðarmyndum,
en höfundi hcfur sézt yfir, að
á slíkum kynnisferðum eru
jafnan notaðir uppdrættir, svo-
nefnd landabréf. Það eru til
gríðarmargir uppdrættir af
Reykjavík prentaðir og ó-
prentaöir, og einnig frá 1. ára-
tug aldarinnar. Góðir, skýrir
og skilmcrkilegir uppdrættir
skroyttir teikningum af lielztu
stöðum, sem um er fjallað, eru
nútímafólki ómissandi leiðar-
hnoð á menningarrjátli um
Þarsteinn Thorarensen
fornan tíma og nýjan. Eti
eiginleg átthagafræði er ekki
aðalatriðið í bók Þorsteins,
heldur fólkið á gullöldinni.
Fyrstu 10 ár þessarar aldar
eru og verða merkasta, örlaga-
þrungnasta og stórstígasta
framfaraskeið hennar hér a
landi. Þá er lagður grunnur-
inn aö flestu því, sem síðar
hefur gerzt og horft til fram-
fara. Af þessum sökum má
kenna áratuginn til gulls fyrir
mér, e£ sú naíngift gæti orðið
til þess að rétta metin millí
aldamótakynslóðarinnar og
sjálfumglaðra afkomenda henn-
ar á síðari hlufca 20. aldar.
Ilöfuðgildi þókarinnar liggur í
í því að draga „gullaldarárin"
fram rú hálfgerðri gleymsku
og sviðsetja helztu söguhetjur
Jxiirra £ sannara ljósi en oft
hefur leikið um þær áður.
Þorsteinn heíur ríka samúð
með porsónum sínum, þótt af
ýmsum sauðahúsum séu, og
mannlýsingar hans eru flestar
skýrar, vafningalausar og tals-
vcrt sannfærandi. Hann jafnar
víða metin maklega milli
manna, m.a. hækkar hann
talsvert skál Björns Jónssonnr
í ísafold á kostnað þess Hann-
esar Hafetein, sem var orðinn
að. hálfgerðum leiöindaskarfi og
bronskarli í höndum vina sinna
á síðustu árum. Eftir þá meðferð
á Hannesi þá er það í raun-
inni Þorsteinn Thorarensen,
sem endurreisir monninn.
Allmargar myndir prýða
bókina. Þœr cru sumar óborg-
anlogar, segja glgggri »">Ru af
íslenzku oldamótasamfélagi en
löng lesning. Þnnnig er um
myndina gegnt bls. 272, en
flestar eru myndirnar illaunn-
ar; menn líkjast þar afturgöng-.
um og vofum eins og t.d.
gegnt bls. 64. Margar myndirn-
ar eru til vansæmdar jafn
virðulegu og velvirku fyrirtæki
og Lithoprent er, hvað scm ó-
sköpunum veldur.
Upplag bóka á Islandi er
jafnan óttalegur leyndardómur.
Ef svo bæri til að horfið yrði
að endurprentun á Gullöld-
inni hans Þorsteins, þá erþað
meira en æskilegt, að endur-
bætur yrðu gerðar á útgáfunni.
Bjöm Þorsteinsson.
Laugardagur 2. dasember 1366 — ÞJÖÐVTLJINN — SlÐA 5
íslenzki miðaldabærinn endurreistur
Arnheiður Sigurðardótt-
ít: Híbýlahættir á mið-
öldum. Bókaútgáfa Menn-
ingarsjóðs og Þjóðvinafé-
lagsins. Reykjavík 1966- —
Myndamót: Prentmót- —
Prentsmiðjan Oddi h.f. —
Svcinabókbandið h.f.
Þelta ergagnmerktbrautryði-
andaverk um sögu ís'lenzkra í-
veruhúsa og híbýlahætti á
miðöldum; bókin er öil hin
menningarlegasta, vel snotur
og prýdd mörgum góðum
myndum, en einnig nokkrum
lélegum, t-d. þeim á móti síðu
113. Það er makalaus óþarfi
Eð vera með skemmda mynd
af Grundarstólnum. Þá eru
myndir í bókinni of fáar. í
slíku riti sem þcssu þá eru
myndir ríkur þáttur af text-
anum, svo að bezt fer á því,
að myndir séu birtar af öll-
um þeim hlutum, sem um er
fjallað og til eru. Hér mun
ekki við höfund að sakast,
heldur útgefanda. Annars er
frágangur bókarinnar mjög
þokkalegur.
I>að hafa ýmsir fjallað um
íslenzka húsagerð og híbýla-
menningu á miðöldum á und-
an Arnheiði Sigurðardóttur,
en hún gengur víðar á reka
en þeir, og margt fornt hefur
komið í dagsljósið, frá því að
Valtýr Guðmundsson og Guð-
mundur Hannesson settu sam-^>
an ritverk sín um þessi efni,
svo að dæmi séu greind-
Arnheiður bendir réttilega
á. að híbýlin endurspegli í rík-
ara mæli en flestir aörir efn-
islegir hlutir störf, iífskjör,
menningu og áhugamál þeirra,
scm í þeim búa (137). Við eig-
um margfrægar bókmenntir
frá miðöldum, fjöldi einstak-
linga, sem þá vtiru uppi eða
urðu til í hugarheimi skálda
og rithöfunda, hafa orðið ríá-
grannar og íörunautar felenzkra
kynslóöa um aldir, en fornir
höfundar lögðú meiri rækt við
mannlýsingar sínar en lýsingar
á húsakosti og innanstokksmun-
um. Það er því alls ekki auð-
Bandarísk
metsöiubók
á íslenzku
ísafohl hefur gcfið út skáid-
söguna ,,KIíkan“ eftir hina
kunnu bandarísku skáldkonu
Mary Mc Carthy.
Bókin heitir á frummálinu
,.The Gn>up“ en íslenzku
þýðinguna gerðu þau Arnheið-
ur Sigurðardóttir mag. art. og
Ragnar Jóhanncss- cand. mag-
Bókin er 416 síöur í íslenzku
útgáfunni.
Á kápusíðu Ixíkarin.nar segir
að engin skáldsaga hafi orð-
ið vinsælli í heiminum síðan ,,Á
hverfanda hveli“ kom út- Hef-
ur ,,Klíkan“ ekki eingöngu
orðið metsölubók í Bandaríkj-
unum, heldur og víða í Evrópu,
td- í Englandi, Þýzkalandi,
Dan.mörku, Noregi og Svíþjóð.
velt að átta sig á híbýlum
Njáls á Bergþórshvoli, Jóns
Loftssonar í Odda, Gissurar
jarls eða Björns Þorleifesonar
eftir rifcuðum heimildum. Þar
koma fornminjafundir til
glöggvunar og miöalda'bygging-
ar varðveittar í öörum löndum,
einkum Noregi. Það er mikið
náuðsynjaverk að tína þennan
fróðleik saman og birta okkur
íslendin.gum, af því að við ger-
um okkur um margt rangar
hugmyndir um fomt mannlíf
hér á landi þrátt fyrir allar
okkar bókmenntir, og veldur
bar mestu um eymdarkjör
þjóðarinnar á síðustu öldum.
Þau híbýli fom, sem varð-
veittust hér á landi fram á
19- öld, voru nær undantekn-
ingarlaust reist eftir siðaskipti
á fátæktar- og hallæristfmum,
begar hér ríkti ísöld Og jöklar
lögðust yfir höfuðból og foma
skóga.
Það er eðlilegt, að fólk á-
lykti, að miðaldabæir forfeðra
ökkar hafi um margt verið
snoðlíkir þessum gömlu ís-
lenzku bæjum, sem svo eru
nefndir. Amheiður Sigurðar-
dóttir er á talsvert öðru máli-
Hún sýnir fram á með óyggj-
andi rökum, að bæjarhús hafi
verið stærri og betur viðuð á
miðöldum en síðar varð. Forn-<*>
fræðingar hafa grafið upp
••f
Ragnheiður Jónsdóttir
Ný unglinga-
bók Ragn-
heiðar Jónsd.
Tvær barna'- og unglinga-
bækur eru nýkomnar út á for-
lagi Isafoldar, báðar eftir inn-
lcnda höfunda, konur.
Önnur bókin nefnist ,,Atli
og Una“ og er eftir Ragnheiði
Jónsdóttur, 131 siða- Dóttir
skáldkonunnar, Sigrún Guð-
jónsdóttir, hefur teiknað kápu-
mynd og allmargar myndir i
texta.
Hin myndin er „Strákar eru
og verða strákar“ eftir Ingi-
björgu Jónsdóttur, 64 síöur.
Ný Reykjavíkurbók
Arna Ola komin út
rústir margra miðaldabæja,
eins og frægt er, en Amheiður
endurreisir þá, leiðir okkur um
hin fomu salarkynni og sýnir
okkur innanstokksmuni, borð
og stóla, skápa, könnur og
kistur. Hún fjallar í þessu riti
einungis um aðalhúsin á bæj-
unum, skálann. stofuna og
baðstofuna og einnig um al-
gengustu svefnstaði og innan-
stokksmuni. Það er eftinsjá að
því, sem vantar í bók hennar,
sökum þess hvd rangar hug-
myndir margra eru um mann-
lífið í gamla daga- En Am-
fríður leiðréttir ýmsar fomar
misfellur á ísl. menningairsögu
og bætir um giámskyggni okk-
ar á fortíðina- Skoðanir manna
hafa m.a. verið aliskiptar um
upphaf baðstofun.na'r, þessa í-
veruhúss, sem fóstraði íslenzk
ar kynslóðir, meðan kaldast
blés hér á landi. Amheiður
rekur uppruna hússins á skýr-
an og skilmerkilegan hátt og
gerir sannfærandi grein fyrir
þvi, hvemig baðstofan breyttist
úr baðhúsi í dagstofu og svefn-
ská'la. Hún er ritfær vél og
mikilvirkur þýðandi, eins og
alþjóð er kunnugt af þýðing-
um hemiar á Sigrid Undset og
Karen Blixen. Þýðingin á
Kristínu Lavransdóttur verður

að teljast til afreka, en þangað
er e.t-v. einnig að leitai lyk-
ilsins að því, að Amheiður
réðst í það stórvirki að endur-
reisa miðaidribæinn fyrir
okkur Islendinga. Sigrid Uns-
et gjörþekkir men n i ngar sögu
norskra miðalda og sögusvið
Kristínar.
Eftir að Amheiður hefur
gist norska miðaldabæinn með
Kristínu, vinkonu sinni, þá
mun hún hafa farið að svip-
ast um eftir þeim íslenzka. Það
vantar talsvert á, að hún hafi
lokið að endumeisa hann til
fulls og sutmim bæjarhúsum
gerir hún engin skil að sinni,
en vonandi stendur þetta til
bóta og það ber að þakka, sem
þegar er lokið-
Bjöm Þorsteinsson.
Beita ekki valdi
NEW YORK 1/12 — Allsherj-
arþing SÞ samþykkti með yfir-
gnæfandi meirihluta atkvæðatil-
lögu Tékkóslóvakíu um að að-
ildarriki heiti því að beita ekki
valdi til lausna alþjóðlegum
deilumálum. Bretar og Portú-
gaiar greiddu einir atkvæði
gegn tillögunni.
Synir trúboðans
eftir Pearl S. Buck
„Synir trúboðans" eftir Pearl
S, Buck er komin út í þýOtngu
séra Sveins Víklngs, líðliaga
400 síðna bók. Utgefandi er
Ugiuútgáfan.
Þessi saga er talin ein af
veigamestu skáldsogum hins
kunna nóbelsverðlaunahöfund-
ar. Skáldkonuna Pearl S. Buck
þarf vart að kynna fyrir ís-
lenzkum lesendum- Hún fædd-
ist árið 1892, ólst að mesfcu upp
í Kína, stundaði nám í Banda-
ríkjunum en starfaði síðan um
skeið að námi lóknu sem
kennshi'kona í Kina- Hafai
margar af sögum hemnar gerzt
Pearl S. Buefe
í Kina og sv® er eirmig
,.Syní trúboðans".
Ný bók um s/óslys og svaðil-
furír eftir Jónas Lúðvíksson
Árni Óla hcfur sent l'rá sér
enn eina Reykjavíkurbókina,
þá sjöttu á hálfum öðrum ára-
tug. Nefnist þessi nýjasta bók
hans ,,Sagt frá Reykjavík“-
I þessari bók, sem er um
260 síður, birtast nær tuttugu
sögukaflar úr Reykjavík. Þar
er m-a. sagt frá fyrstu lang-
ferð á Islandi, gömlum húsum
í bænum, brautryðjanda í af-
vinnulífi Reykvíkin.ga, Gvend-
arbrunnum, mótaki og mómýr-
um, gömlum siðum, bauta-
steini Sigurðar foma o.s-frv-
Allmargar myndir, teikning-
ar og Ijósmyndir, em efninu
til skýringar. Utgefandi er ísa-
fold, sem einnig hefur gefið
út fyrri Reykjavíkurbækur
Áma Öla: Fortíð Reykjavíkur
(1950), Gamla Reykjavík
(1954), Skuggsjá Reykjavíkur
(1961). Erill og ferill blaða-
manns (1963) og Horft á
Reykjavík (1964).
Borizt hefur frá Ægisútgát-
unni ný bók. Sjóslys og Svað-
ilfarir, tíu sannar frásagnir er
Jónas St. Lúðvíksson hefur
skráð og þýtt- Er þetta fjórða
bókin um lietjudáðir sjómanna
sem Jónas hefur tekið saman
fyrir Ægisútgáfuna, en hinar
þrjár fyrri hafa allar sélzt upp
á skömmum tíma.
Auk þessara fjögurra bóka
hefur Jónas ritað fjölda blaða-
og txmarifcagreina um sams
konar efni og flutt mörg er-
indi í útvarp. I-Iann er fæddur
og uppalinn í Vestman.*aeyj-
um, stærstu verstöð Suður-
lands. og því vel kunnugur
lífi og starfi sjómannsins.
Bókin Sjóelys og svaðilfarir
er 174 blaðsíður að stærð,
myndskreytt og prentuð í
Prentsmiöjunni Ásrún. Hún
skiptist til helminga í íslenzk-
;æ' frásagnir og þýddar og em
þær ísienzku: Þegar vélbátur-
, inn Farsæll fórst. Sjóslys í
Vestmannaeyjahöfn, Þegar „Is-
land“ týndist með mann.i og
mús. Sjóslys við Langanes 28-
september 1927 og Skipstrand
, á Skeiðarúrsandi- Erlendar frá-
sagnir eru: Þegar ser'lbátur-
in.n Leif Eiríksson sigldi til
Amerfku, Síðbúið neyðs'rkall,
Dauðadæmda skipalestin í Is-
hafinu, Eiim um borð í brenn-
Jónas St- Lúðvíksson
andi olíuskipi og Ég sökk með
,.Albatross“.
Er eftirfarandi dæmigerður
frágangur á íslenzkum jóla-
bókum: Föðumafn höfundar
er skrifað á ekki minna en
þrjá vegu í bókinni, á bókar-
kili og kápu er Jónas Lúðvíks-
son, á tiltilblaði er hann Lúð-
vígsson, en á 7. síðu er hann
Lúðviggsson!