Þjóðviljinn - 03.10.1976, Blaðsíða 5

Sunnudagur 3. október 1976 ÞJÓÐVILJINN — SIÐA 5
Kommúnismi
án hagvaxtar?
Fátt er algengara í um-
ræðu undanfarinna ára en
að menn láti uppi áhyggjur
af ótakmörkuðum hag-
vexti í iðnrikjum. Þessum
ótta svara vinstrisinnar
oft með því að ráðast á
sjálft framleiðslukerf i
kapítalismans. Vinstri-
sinnar segja sem svo# að
vandinn sé ekki sjálfur hag
vöxturinn, heldur sam-
félagskerfi sem getur ekki
haft stjórn á vextinum,
umferðarþægindum með 30-40%
færri bílum — og þar með spara
oliu, landrými til bygginga, mat-
væli og margt fleira, aðeins ef
meiri og skynsamlegri sam-
neysla er við höfð. Meiri velferð
fengist fyrir minna fé.
Þannig mætti lengi telja — hver
sem er getur nefnt dæmi um sam-
félagslega heimsku í þessum
efnum, og margir skilja þar að
auki, að sjálf efnahagsleg upp-
bygging samfélagsins torveldar
það mjög að skynsemin fari með
sigur af hólmi. Það er ekki pláss
fyrir þá góðu frú i kerfinu.
En svo koma borgaralegir
málum við sínar framkvæmdir.
Þar má einnig finna greinar sem
segja frá meiriháttar óhöppum —
stórlegum truflunum á lifriki
eyðstunni, bruðlinu. Sam-
félag sem ekki getur gert
greinarmun á slæmum
hagvexti og jákvæðum og
hagar sér eftir þvi.
Vondur og góður vöxtur
Auk þess halda vinstrisinnar
þvi gjarna fram, að borgaralegir
gagnrýnendur hagvaxtar séu i
reynd að reyna að færa rök að
þvi, að nauðsynlegt sé að stöðva
mannlegt samfélag á þvi
þróunarstigi sem það nú er á — og
þá með þeirri ójöfnu skiptingu
lifsgæða sem við nú þekkjum. A
alþjóðlegum vettvangi hafa fátæk
riki sýnt mikla tortryggni
auðugum iðnrikjum, sem hafa
þegar að baki sér þróun sem ger-
ir iðnrikin að helstu notendum
nátturuafurða og um leið að
mestu umhverfisspillum og
mengunarvöldum. Siðan taka
þessi auðugu riki sig til að aðvara
fátæk riki, sem hafa mikla þörf
fyrir hagvöxt, við þessari þróun.
Sósialiskt þjóðfélag býður upp
á aðra möguleika. Það er gert
ráð fyrir þvi, að i samfélagi sem
er betur skipulagt gætum við öll
lifað allmiklu betra lifi enda þótt
spöruð væri orka og hráefni og
dregið úr mengun. Það er bent á
það, að okkar kapitaliska sam-
félag er byggt upp á samkeppni
og einstaklingsneyslu. Þvi er
mjög mikið um neysluvarning,
sem við notum illa og er oft óþarfi
að nokkru leyti að minnsta kosti.
Billinn er hið sigilda dæmi.
Ekki pláss fyrir skynsemi.
Menn vita til dæmis, að meðal
bandarikjamaður eyðir helmingi
meiri orku en meðalsvii eða vest-
urþjóðverji — án þess að þessari
umfram eyðslu fylgi nokkur
þægindi sem nemi. Munurinn er
sá að bandarikjamaðurinn ekur i
of stórum bil einangrar hús sin of
illa, fylgist ver með hitun hibýla
sinna o.s.frv. Og rannsóknir —
t.d. frá Sviþjóð, sýna að það er
hægt að halda uppi núverandi
stjórnmálamenn og sérfræðingar
sem halda áfram að trúa á sinn
hagvöxt og vilja svara þeirri
gagnrýni sem hér að ofan var
rakin með hinni gömlu formúlu:
Já en er það nokkuð betra fyrir
austan? Er það svoleiðis sam-
félag sem þið viljið fá i staðinn?
Og þá koma vinstrisinnar og
segja: já en sá sósialismi sem við
viljum, hann er öðruvisi en sá
sem er i Sovét eða Austur-
Fvrónu. Gott oe vel — en bar með
vatna og fljóta, mengun vatns,
spillingu skóglendis vegna rangr-
ar nýtingar o.s.frv. Og það hefur
verið alltof augljós tilhneiging til
að afgreiða málið með þvi, að
hagvöxtur geti varla orð-
ið mikið vandamál i sósialisma,
hann sé bara vandamál i kapital-
isma. Þar með hefur á það skort
að umræðan um þessi mál sé al-
varleg og hreinskilin — t.d. hafa
sovéskir framtiðarfræðingar öðru
hvoru rekið upp mjög dýrar
bjartsýnisrokur um gifurlega
vaxtarmöguleika, um að „jörðin
geti brauðfætt 70 miljarði
manna” og svo framvegis. Þegar
á heildina er litið hafa menn i
þessum rikjum verið enn bláeyg-
ari en menn á Vesturlöndum i trú
sinni á stórkostlegan vöxt sem
markmið. Þessi riki hafa metið
sinn sósialisma eftir þvi, hvort
hann gæti skapað hraðari hag-
vöxt en k'apitalisk hagkerfi.
Nauösynleg forsenda
Ekki hafa allir kvillar kapital-
ismans fylgt með i þessu kapp-
hlaupi austanmanna, en óneitan-
lega hafa þeir verið þó nokkrir.
Til dæmis draumurinn um og
baráttan fyrir litlum einkabil,
sem þar eystra er háð af miklum
móð. Hvort sem við héldum
lengur eða skemur áfram með
slikan samanburð, þá er ekki
erfitt að komast að þeirri niöur-
til að skoða þessi mál af meiri ai-
vöru en fyrr. Ymsir sovéskir
framtiðarspámenn hallast að
meira raunsæi en áður. Eitt
merkilegasta tillag til þessarar
umræðu er bók sem kom út i fyrra
eftir austurþýska marxistann
Wolfgang Harich. Hún heitir
„Kommunismus ohne wachst-
um?” „Kommúnismi án hag-
vaxtar?”.
Bók Harichs
Harich var prófessor i heims-
speki við Humboldtháskóla i
Austur-Berlin. Hann hafði orð
fyrir andstöðuhópi marxista i
DDR sem gerði meiri kröfur til
lýðræðis i landinu en ráöamenn
fengu þolað. Sat Harich inni i
nokkur ár, en hefur nú um hrið
(siðan 1964) starfað við útgáfu-
fyrirtæki i DDR. Hann hefur
skrifað nokkuð um heimspeki og
stjórnmál, en mest af þvi hefur
verið birt i vestur-Þýskalandi,
þar á meðal sú bók sem nú var
nefnd.
Harich fer að öllu með varúð i
þessari bók. Hann reynir að eyða
tortryggni þeirra sem fara með
opinbera túlkun á marxisma i
heimalandi sinu. Hann grefur t.d.
upp ýmsar ivitnanir i þá Marx og
Engels sem sýna, að þeir hafi alls
er spurningum ekki svarað. Það
er i raun mjög merkilegt að
skoða, hvaða afgreiðslu þessi
kappræða um hagvöxt, um-
hverfisvernd og annað i þeim dúr
fær i hinum miðstýrðu áætlana-
samfélögum Sovétrikjanna og
Austur-Evrópu.
Það er ekki einfalt. að svara
þeirri spurningu i stuttu máli. I
sovéskum blöðum má oft rekast á
greinar, þar sem sovétmenn
hrósa sér af þvi að hafa forðað
ýmsum slysum i umhverfis-
stöðu, að þótt sósialisminn sé að
likindum nauðsynleg forsenda
fyrir þvi að hægt sé að taka á hag-
vaxtar og mengunarvanda af
skynsemd, þá er hann ekki nein
trygging fyrir þvi að lausn
finnist. Ekkert gerist sjálfkrafa.
Og það þarf meðal annars að
ræða það i þessu samhengi, hvers
konar sósialismi það sé sem
menn vilja keppa að.
Sem betur fer má sjá ýmisleg
merki um það, að um austan-
verða álfu hafi menn tilhneigingu
ekki verið eins blindir fyrir tak-
mörkum vaxtar eins og margir
halda.
Eðlilegar þarfir og til-
búnar
Harich fjallar að sjálfsögðu um
nauðsyn takmarkana á barneign-
um. En einkum snýr hann sér að
þvi sem hann telur offramleiðslu
á ýmislegum óþarfa varningi.
Harich gerir (eins og ýmsir læri-
feður anarkismans reyndar áður)
mjög greinarmun á „náttúruleg-
um” og „tilbúnum” þörfum og
leggur til að menn taki upp harða
baráttu gegn þeim siðarnefndu.
En hann kveðst um leið gera sér
grein fyrir þvi, að hvorki sá kapi-
taiismi eða sá sósialismi sem við
nú þekkjum geti „sett þak" á
hagvöxtinn hvor hjá sér.
Höfundurinn telur að það sé að-
eins kommúnismi framtiðarinnar
sem geti tryggt þennan „núll-
vöxt”. Hann gerir ráð fyrir þvi að
i sliku samféiagi hafi peningar,
samkeppni og skipting lifsgæða
eftir framlagi (m.ö.o. eftir starfs-
mati) horfið úr sögunni. Þess i
stað sé komiö samfélag sem tekur
nokkuð mið af meinlætahyggju
það sé viðurkennt aö lifsins gæði
séu takmörkuð og þeim sé deilt
niður á réttlátan hátt af alheims-
stjórn.
1 þessu kommúniska samfélagi
fjallar sérstakur dómstóll um all-
ar uppfinningar, hvort þær eigi að
taka upp i framleiðslunni eða
ekki. Það má þvi aöeins reisa
verksmiðjur að þær ekki valdi
tjóni á umhverfi. Bilið á milli
norðurs og suðurs á að brúa með
yfirfærslu auðs til fátækari svæða
jarðar.
Hvað um ríkisvaldið?
Menn taki eftir þvi, að Wolf-
gang Harich talar ekki um eflingu
lýðræðislegra réttinda. A einum
stað segir hann á þá leið, að það
sé ekki hægt að gera ráð fyrir þvi
að rikið „deyji út”, eða visni upp,
eins og ýmsir spámenn marxism-
ans vonuðust til. Hann telur að
það verði þörf fyrir rikisvald til
þess að verja ástand núllvaxtar
og til skiptingar á lifsgæðum.
Ymsir hafa þegar ásakað höf-
undinn fyrir þessa áherslu sem
hann leggur á nauðsyn rikisvalds,
fyrir að hann sveigi hjá umræðu
um nauðsyn þess að gera ákvarð-
anir lýðræðislegri. En vera má að
þetta megi m.a. útskýra með þvi
að Harich vilji ekki styggja
stjórnvöld i landi sinu, DDR, með
umræðu sem mjög snerist um
frelsishugtakið. Allavega hefur
Harich vakið upp ýmsar spurn-
ingar sem sósialistar verða að
sinna af alvöru. Það er til dæmis
alveg ljóst, að sósialistar hafa
staðið sig allvel i þvi að gagnrýna
þær „tilbúnu” þarfir sem auglýs-
ingaiðnaðurinn og margvisleg
innræting önnur skapar hjá þegn-
um kapitaliskra landa. En sjálf
sú gagnrýni heimtar óneitanlega
að menn snúi sér að hugtakinu
„náttúrulegar þarfir” og skil-
greini hvað þeir eigi við með þvi.
Bæði nú og i þvi þjóðfélagi sem
menn vilja stefna að.
Árnl Bergmann tók saman.