Þjóðviljinn - 28.07.1984, Side 5

INN
SÝN
Aö undanförnu hafa nokkur
skrif hér í blaðinu lýst þungum
áhyggjum af því, að það hafi
skaðleg áhrif á mörlandann að
sækja boð í erlendum sendi-
ráðum, einkum þó ef vinstrisinn-
ar og menningarvitar umgangast
bandaríska diplómata. Nú síðast í
gær lýsir Rúnar Ármann Art-
hursson alveg sérstökum áhyg-
gjum af undirrituðum. Mér skilst
af grein hans, að eitt sinn hafi ÁB
áttað sig mætavel á vélabrögðum
bandarísku leyniþjónustunnar
CIA, en nú hafi skilningur hans
dofnað, nú telji hann bandaríska
viðhlæjendur vini sína, þvert
ofan í leiðsögn Hávamála, og eins
víst að pólitísk heilsa hans sé í
verulegri hættu. Og svo sé um
fleiri.
Vondur
heimur
Þetta er mikil umhyggjusemi
og líklega alveg óverðskulduð.
Að minnsta kosti er alltof seint í
rassinn gripið að því er mig sjálf-
minntist áðan á leyniþjónustur
sem eru nálægar í sendiráðum,
við sendiráð tengjast tilraunir til
að hafa í frammi viðskiptaþving-
anir og hernaðarþvinganir og
annað sem smáþjóð þarf að vara
sig á. Svo það er ekki nema eðli-
legt, að öðru hverju heyrist hljóð
úr horni, ef diplómatar fara út af
kurteisisporinu - hvort sem væri
með fullkomlega óviðeigandi at-
hugasemdum um íslenska pó-
litík, með því að leggja minjasafn
undir þjóðhátíð sína (svo nýleg
dæmi séu tekin) eða geri eitthvað
annað álíka smekklaust. Sjálfsagt
að þeir fái á baukinn fyrir það
eins og Marhall Brement nú síð-
ast.
Semsagt. Sendiráð eru viðsjár-
verð, ekki síst sendiráð stórvelda
í litlu landi og gerir annað þeirra
út herinn á Miðnesheiði. En þau
eru til og hafa margþættu hlut-
verki að gegna, ekki endilega
neikvæðu. Hvað ætla menn að
taka til bragðs?
í skrifunum hér í blaðinu um
bandaríska sendiráðið og gesti
Hin háskalegu sendiráð
an varðar. Satt best að segja: þau
tuttugu ár sem ég hefi fengist við
blaðamennsku og ritstjórn og
einkum sýslað við menningarmál
og alþjóðamál, hef ég haft kynni
af mörgum erlendum dipló-
mötum - eins og reyndar margir
aðrir sem við slík störf eru. Flestir
hafa Rússarnir verið, en í þessum
hópi hefur einnig verið slatti af
Bandaríkjamönnum, Frökkum,
Pólverjum og fleiri. Ég skal játa,
að ég hefi til þessa ekki séð
ástæðu til að harma þessi kynni,
hvort sem þau voru barasta form-
leg eða ögn persónulegri. Ekki
heldur þótt ég hafi orðið fyrir
þeirri reynslu að sjá bandarískan
diplómat, sem ég þekkti, á lista
yfir „Hver er hver í CIA?“ og tvo
rússneska kunningja á blaði í
grein um KBG á Norðurlöndum.
Eða eins og Oddgeir kvað:
Það er erfitt þetta líf
og þetta er vondur heimur
Engar
góðgerða-
stofnanir
Sú reynsla (CIA, KBG) sem
nú síðast var nefnd, er heldur
hvimleiður partur af því að vera
til í heimi þar sem stórveldin hafa
hvarvetna augu og eyru. Og það
er einmitt þess vegna sem sam-
skipti við diplómata fara einatt út
fyrir þann ramma sem kynni
manns af manni gerjast í. Sendi-
ráðsmenn eru ekkert merkilegri
en annað fólk. Ekki ómerkilegri
heldur (lítil ástæða til þess til
dæmis að hafa það í flimtingum,
ef sendiráðsfrúr hafa rænu á því
að fást við bókmenntir og listir -
eða hvar er jafnréttishugsunar-
hátturinn?)
Stundum vill svo vel til, að í
þessum marglita hópi finnast
prýðilegir einstaklingar sem
fengur er að kynnast við hvaða
aðstæður sem væri. En sem fyrr
segir: þeir eru um leið fulltrúar
valds, sem otar sínum tota með
ýmsum hætti. Sendiráð stunda
m.a. kynningarstarfsemi sem
ekki er ástæða til að amast við.
En þau eru engar góðgerðar-
stofnanir það veit hver asninn.
Allra síst sendiráð risavelda. Ég
þess ber mest á þeirri afstöðu að
menn eigi að forðast vondan fé-
lagsskap. Skiljanleg afstaða og
þykir ágæt þegar um er að ræða
foreldra og börn. En sú forræðis-
hyggja, sem nokkurt samkomu-
lag er um í uppeldi barna, hefur
sínar takmarkanir: unglingar
vaxa upp og þykjast geta tekist á
við heiminn sjálfir - til góðs og
ills. Og það gefst oftast illa að
reyna að framlengja „barna-
pössun“von úr viti. Ég tala nú
ekki um þegar reynt er að búa til
einskonar skyldupólitík úr for-
eldravaldinu: þetta máttu og
þetta er þér bannað. Verst er,
þegar þessi árátta verður að ríkis-
stefnu eins og þegar bandarískir
þegnar máttu ekki heimsækja
Kúbu eða Kína og sovéskir yfir-
höfuð ekki fara yfir landamærin -
allt í nafni þess, að forða fólki,
sem bersýnilega er ekki treyst til
að standa á eigin fótum, frá
„skaðlegum“ áhrifum og félags-
skap.
Við skulum þá segja sem svo:
hver maður hlýtur að ráða sjálfur
fram úr sambúðarvanda sínum
við umheiminn, einnig þeim litla
anga hans sem snýr að erlendum
sendiráðum. Eftir aðstæðum
hvers og eins, og þær eru að sjálf-
sögðu mismunandi.
Hvað þarf
að óttast?
í nýlegum skrifum hér í blað-
inu fer nokkuð fyrir ótta við
leyniþjónustur á mannaveiðum
en þó mest fyrir áhyggjum af því
að umgengni við fulltrúa erlendra
stórvelda geri menn halla undir
röksemdir þess stórveldis. Þetta
getur allt gerst eins og dæmin
sanna. En því fer auðvitað fjarri
að slíkt þurfi að gerast. Menn
ættu að vara sig á því að líkja ekki
eftir ódýrum brögðum eins og
þeim sem Morgunblaðið beitti í
máli norska njósnarans Arne
Treholts. Þá átti að nota aðferð
sem heitir víst „guilt by associati-
on“, samsekt með nærveru eða
eitthvað þessháttar: með öðrum
orðum, það var óspart látið að
því liggja að íslenskir menn, sem
höfðu setið til borðs með Arne
Treholt, væru rétt eins líklegir til
að ganga erinda Rússa og hann!
í raun og veru er það svo, að sá
sem hefur sæmilega grundvallað-
ar skoðanir - um sjálfstæði
smárra þjóða, um herstöðvar,
stríð og frið og fleira sem máli
skiptir, og heldur þessum skoð-
unum fram hikstalaust hvenær
sem ástæða er til - hann þarf svo-
sem hvorki að óttast njósna-
veiðara né heilaþvott. Hvorki
innan dyra sendiráða né utan
þeirra. En sá sem er heldur
skoðanalítill sjálfur og gagnrýnis-
laus, hann ætti náttúrulega helst
að sitja á skák sinni og fara
hvergi. Ekki í diplómataboð en
þó enn síður í boðsferðir af póli-
tískum toga - en í þeim fer
reyndar í gang innrætingarkerfi
sem gerir allt sendiráðastúss að
hreinum barnaleik.
Spjallað við
andskotann
Ég minntist áðan á það að að-
stæður hvers og eins væru mis-
munandi. Pólitísk blaðamennska
er til dæmis kapítuli út af fyrir sig.
Spurningin er til dæmis ekki
um það, hvort ritstjóri eða blaða-
maður á Þjóðviljanum þekkir
fleiri eða færri diplómata. Það
sem skiptir máli er það, hvort slík
umgengni hefur neikvæð áhrif á
blaðið. Þjóðviljamenn ýmsirhafa
þekkt sovéska diplómata. Hefur
það komið í veg fyrir að þeir
gagnrýndu af einurð innrás í
Tékkóslóvakíu eða Afganistan?
Nei. Þjóðviljamenn hafa þekkt
bandaríska diplómata. Éeiddi
það til þess, að stungið væri undir
stól Víetnamstríði, aðild CIA að
valdaráni í Chile eða nú síðast
vélabrögðum gegn byltingar-
stjórn í Nicaragua? Nei. Ef að
Þjóðviljamaður situr afmælisráð-
stefriu Varðbergs, samneytir
Natóvinum og aðmírálnum gesti
þeirra (engar áhyggjur, góðir
drengir, ég borgaði kostnaðinn
úr eigin vasa) - þá er þessi blaða-
snápur ekki að leggja með nær-
veru sinni blessun yfir hernaðar-
bandalag heldur er hann að safna
efni í grein. Það er greinin sem
svo sker úr um það hvort hann
„þolir“ að vera dagstund hjá
vondu fólki.
Magnús Kjartansson sagði eitt
sinn við mig: „Blaðamaður á að
vera reiðubúinn að skreppa í
neðra og heimsækja andskotann
ef hann getur fræðst á því“
Saga úr
sendiráði
Og kannski eru diplómatar
þeim, sem eiga til virka forvitni
um menn, háttalag og viðhorf,
ekkert hættulegri en þessi gam-
alkunnu íslensku „andskotar“
sem við erum dæmdir til að búa
við. Þó ekki eigi það við um alla
eru diplómatar einatt barnalegri
en þeir íslensku valdarefir sem
við ölumst upp við. Það er kann-
ski ekki úr vegi að vitna í því sam-
bandi í sögu sem gerðist í banda-
ríska sendiráðinu fyrir nokkrum
árum.
Sovésk sendiráðsfrú var þar í
boði og kvartaði um það við
bandaríska sendiherrann eða
staðgengil hans, að nú sé búið að
loka Kanasjónvarpinu. Til hvers
voruð þið að því? spurði hún. Nú
hefur maður ekkert við að vera í
þessum hundsrassi.
Það þýðir ekki að kvarta um
það við mig, sagði amríkaninn.
Spurðu íslendingana, spurðu
þennan þarna.
Og hann benti á Magnús Kjart-
ansson, sem af tilviljun heyrði_
hverju fram fór.
Við HANN? sagði sovétfrúin
með örvæntingarsvip þess sem
hefur endanlega gefið upp alla
von.
Fullrúa-
skyldur
Ég hefi heyrt þá kenningu, að
ekki bara embættismenn heldur
og oddvitar í pólitík og menning-
arlífi hafi vissum „fulltrúa-
skyldum“ að gegna í sambandi
við erlenda sendimenn, bæði þá
sem hér eru staðsettir og þá sem
koma og fara. Það sé rétt að slíkir
menn noti hvert skynsamlegt
tækifæri til að útskýra milliliða-
laust sjónarmið sín og sinna sam-
taka, menningarlífið og þar fram
eftir götunum. Ég er ekki viss um
að þetta sé rétt, en samt hefur
þessi kenning talsvert til síns
máls.
Það má t.a.m. spyrja: eiga tals-
menn Alþýðubandalagsins að
láta Moggamenn eða aðra slíka
eina um að túlka sjónarmið og
stefnu flokksins fyrir erindrekum
Natóríkja? (í bandarískum fræði-
greinum fellur Alþýðubandalag-
ið undir það sem kallað er „kom-
múnismi auðnarinnar“ - einkum
þó Neskaupstaður). Annað
dæmi. í vetur leið kom hingað
hollensk kona að safna efni um
íslenska list og menningu. Hún
hitti Davíð Oddsson í boði og
sýndi honum lista yfir þá, sem
hún ætlaði að tala við og bað
borgarstjórann um leið að bæta
við listann, gefa sér ráð. Davíð
brást reiður við og sagði að þetta
fólk á listanum væri kommapakk
á mála hjá Rússum! Og má þá
spyrja: eiga „menningarvitar“ að
draga sig út úr borgaralegu og
vestrænu samkvæmislífi af vel-
sæmisástæðum og láta til dæmis
hina sérstæðu gamansemi Davíðs
Oddssonar um kynningu á ís-
lenskri list? Á íslenskur rithöf-
undur að neita að taka vel á móti
bandarísku skáldi sem er friða-
rsinni og náttúruvinur vegna þess
að sendiráð hins bandaríska im-
períalisma greiðir götu hans hing-
að? Eiga leikhúsmenn að neita að
tala við sovéska leikskáldið Ar-
búzof vegna þess að hann er hér á
opinberum vegum og mun vísa
frá sér allri gagnrýni á sovésk
stjórnvöld? Er sovéskur ballett
tortryggilegur (eins og ég hef séð
í DV eða Vísi) vegna þess að það
má líta á hann sem fjöður í hatt
Brésjnéfs og Tsjernenkos? Mér
finnst rétt að menn velti fyrir sér
slíkum dæmum áður en þeir taka
stefnu á einangrun í slíkum sam-
skiptum. Einangrunarstefna,
kannski í bland við Skandínav-
isma, er vitaskuld allrar virðingar
verð.- það er reyndar aldrei lögð
of oft áhersla á nauðsyn þess að
Norðurlönd komi sem oftast fyrst
allra í alþjóðlegum samskiptum
okkar. En einangrunarstefna
lætur líka mörgum spurningum
ósvarað.
Andleg
grimmd
í sendiráðsskrifum hefur kom-
ið hér fram eftirtektarverð kenn-
ing, ættuð frá Georg Orwell: sá
sem sækir gestaboð getur síðar
ekki beitt gestgjafann „andlegri
grimmd“ í ritdeilu eða ádrepu.
Það er nokkuð til í þessu. En þá
er að spyrja: á hverskonar „and-
legri grimmd" þurfa menn að
halda. Ef menn leggja rækt við þá
íslensku hefð í skrifum, sem Jón-
as frá Hriflu var meistari í, og
gerir ráð fyrir m.a. persónulegri
rætni í garð einstaklinga - þá ættu
þeir náttúrulega ekki að um-
gangast það öðruvísi hugsandi
fólk, sem þeir ætla að skjóta á .
Hvorki Kana né íslendinga né
aðra. En ef menn vilja blátt
áfram reyna að halda fram sínum
málefnum, skoðunum og ádrep-
um í öðru formi, þá gegnir nokk-
uð öðru máli. Ég vil reyndar
halda því fram, að þótt Hriflu-
hefðin eigi sínar skemmtilegu
hliðar og persónulegt skens hljóti
alltaf öðru hvoru að verða skrif-
andi manni einum of mikil frei-
sting- þá er ekki vanþörf á því að
einhverjir taki að sér að halda sér
við annan stflsmáta. Þetta er
kannski barnaskapur í mér eða
kristileg áhrif eða eitthvað þaðan
af verra. En svona er nú það.
Árni Bergmann
Laugardagur 28. |úlí 1984 ÞJÓÐVIUINN - SlÐA 5