Þjóðviljinn - 13.07.1986, Page 12

Lesmál
leirburð
Leirburður í kveðskap er al-
þekkt fyrirbæri að fornu og nýju,
stingur dálítið í augu eða eyru
einsog hvert annað óbjörgulegt
klastur, og oft hafður að skimpi
og skopi. Fyrrum voru bæði
meiriháttar bógar og umkomu-
litlir meinleysingjar, af hærri stig-
um sem lægri, allt frá Magnúsi
Stephensen dómstjóra til Imbu
Sveins, hafðir að skotspæni fyrir
að ráðast í bragsmíðar sem þeir
réðu ekki við, og var það oft ljót-
ur leikur, einsog allur dárskapur
tíðum vill verða, einkum við
minni máttar. t>að stafar kannski
engin teljandi ógn af leirburði, og
það getur verið gaman að honum;
en hann ber samtíðinni þeim mun
lakara vitni sem honum er hærra
hossað, því þegar til kastanna
kemur er þar einungis að verki
gamli dárskapurinn með öfugum
formerkjum. Við því er ef til vill
lítið að segja þótt mönnum takist
miður til en skyldi, og engin leið
að sporna við óhönduglegri fram-
leiðslu af ýmsu tagi; en það er
dónaskapur og annað ekki að
mæla klúður upp í fólki.
Það færist mjög í aukana að
fjölmiðlar hampa ótrúlegasta
hnoði sem á að heita vísur og
kvæði, og engu líkara en þeir
þykist vel hafa veitt þegar
eitthvað slíkt rekur á fjörurnar,
og viðhafa jafnvel gleðiþrungnar
upphrópanir um að „ekki sé nú
hagmælskan dauð úr öllum
æðum“, ef ekki aðra hástafi
skærari. Það gerist æ algengara
að menn virðast halda að til þess
að búa til vísu að gömlum og góð-
um sið þurfi einungis að hafa ein-
hvern einn staf tvisvar einhvers-
staðar í línu og hinn sama fremst í
þeirri sem eftir fer, og þó helzt
oftar, hvað sem líður áherzluat-
kvæðum eða bragliðum. Nýlega
var maður nokkur að lýsa því af
nokkrum fjálgleik í blaðaviðtali
hve hann hefði alla tíð átt auðvelt
með að láta standa í hljóðstaf.
Blaðamaðurinn fékk í framhaldi
af því að birta sýnishorn af kveð-
skapnum, þarsem útkoman var
sú að þar stóð helzt hvergi í hljóð-
staf svo lag væri á. Þetta var auð-
sætt þegar í byrjun, og hefði verið
auðveit að láta sitja við lítið eitt,
en í þess stað hélt blaðamaðurinn
áfram að spotta viðmælanda sinn
með því að fá hjá honum meira
og meira úr fúlgunni handa al-
þjóð til að dárast með. Sú var
tíðin að þekking og siðferðis-
þroski blaðamanna stóð á hærra
stigi, að minnsta kosti á þessu
sviði; einhverntíma hefðu vinnu-
brögð sem þessi ekki þótt kurteis-
leg, hvorki gagnvart viðmælanda
né lesendum. En þau eru orðin
siðvenja og helgast nú af hefð
einsog svo margt sem manninn
glepur.
Ekki alls fyrir löngu var í út-
varpsþætti um daglegt mál amazt
við erlendri slettu í dægurlaga-
texta. Það var góðra gjalda vert,
ef flytjandi hefði ekki slysazt til
að stinga uppá ákveðnu íslenzku
orði í hennar stað; úr því varð því
miður ofstuðlun, hreinasta
stuðlahrúga sem lét engu skár í
eyrum en slettan; bruðl af því tagi
sem oft ætlar að sliga auglýsingar
þegar þeim er ætlað að hafa sem
mest seiðmagn.
Hrœðslan
við hið nýja
í rómaðri ritgerð sinni „Til
varnar skáldskapnum" í Tímariti
Máls og menningar 1952 fjallaði
Sigfús Daðason meðal annars um
það sem hann kallaði eitthvert
ömurlegasta fyrirbærið í umræð-
um um nútímalist, hræðsluna
„við það sem menn þekkja ekki,
við hið nýja“. Síðan er liðið
nokkuð á fjórða tug ára. Ljóðlist
í ýmsum myndum hefur numið
hér lönd og borið margvíslegan
og mislitan ávöxt þráttfyrir ótrú-
um
Þorsteinn
frá
Hamri
skrifar
lega kotungslegan óhróður sem á
hana var borinn um þær mundir
sem Sigfús skrifaði ritgerðina;
ýmislegt sem þá var hamazt gegn
er fyrir löngu orðið að hefð, og
meira að segja ekki örgrannt að
sumt streymi þar einsog af sjálfs-
dáðum líkt og stundum var haft á
orði um gömul og gróin ljóðform.
Svo mikið er víst að „hræðslan
við hið nýja“ er ekki lengur fyrir
hendi í svipuðum mæli. „Hið
nýja“ er orðið „viðurkennt“. Að
minnsta kosti bregður engum í.
brún við neitt af því. En jafn-
framt er athugandi hvort meira
eða minna yfirborðsleg eða
venjubundin kynni af svonefndri
nútímaljóðlist hafa ekki vakið
nýja hræðslu - við eitthvað sem
menn þekkja ekki og vilja helzt
að sé ekkert að trufla þá: að þessu
sinni ekki hið „nýja“, heldur hið
„gamla“! Því miður er það nefni-
lega svo, að fordómar dafna
hvarvetna, líka þar sem við vild-
um sízt vita af þeim, meðal
„æskunnar", „fólksins" eða
„framsækinna afla“. Við erum öll
full af þeim, fordómunum og ótt-
anum gagnvart hinu ókunna, oft
grundvallaratriðum sem kynni að
kosta fyrirhöfn að fara að rýna í.
Ég hef heyrt ungan höfund,
margs góðs maklegan, tala af lít-
ilsvirðingu um annan ungan
höfund af því að hann gaf gaum
að öldruðu fólki og lífsháttum til
sjávar og sveita á fyrri tíð. Ein-
kennilegar dylgjur hafa sézt á
prenti í garð einhverra sem hafi
látið „brageyrað yrkja fyrir sig“
og þeir meira að segja vændir um
að vera ekki „heiðarleg skáld“.
Ég nefndi áðan yfirborðsleg og
venjubundin kynni af nútíma-
ljóðlist. Slík kynni eiga alltaf á
hættu að verða lítilþæg; allt getur
orðið svo sjálfsagt og venjulegt
að þorri manna hætti að gera til
þess afgerandi kröfur, og þá er
stutt í að mönnum sé í rauninni
sama. Þetta gæti einmitt átt sér
eldri hliðstæðu: um það leyti sem
Sigfús Daðason skrifaði ritgerð
sína kom oft fram að margir sem
þóttust unna gömlum bragform-
um höfðu í mesta lagi einhverja
hugmynd um rím en varla heyrt
stuðla nefnda. Það kom á daginn
að í raun réttri nægði þeim að sjá
rímorð á „réttum“ stað, og var
kannski sama um skáldskap, en
óttuðust það sem var í sköpun,
var að verða til. En mönnum get-
ur líka orðið órótt vegna þess sem
einu sinni var og þeirra sanninda
sem þar kunna að leynast, og það
svo mjög, að þeir kjósi helst að
gleyma því. Vonandi vofir ekki
sú hætta yfir þeim sem jöfnum
höndum þykjast spjallfærir um
stuðlað mál og óstuðlað, að bera
lágmarksskyn á hvorugt.
Óvirðing
við œskuna
Er það kannski þögult fegins-
andvarp hinna hræddu og lítil-
þægu, að fremur fátítt mun nú
orðið, eftir vitni kunnugra, að
skólanemum sé ráðlagt, hvað þá
gert að skyldu, að þefa af ís-
lenzkri málfræði - og bragfræði,
læra ljóð? Þeir fara því á mis við
að kynnast einhverri lífmögnuð-
ustu eigind móðurmálsins, sem
kemur að dýrmætum notum
hvort sem menn skrifa bundið
mál með bragliðum, hljóðstöfum
og rími eða blátt áfram óbundinn
stíl, og hvort sem menn færa sér
þær reglur í nyt eða ekki. Þekking
á hljóðstöfum og hljómi þeirra er
ekki síður þarfleg í því skyni að
forðast þá, ef menn kjósa það
heldur. Það er nefnilega líka til
óbundinn leirburður, þarsem
hugmynd, ef til vill góð og gild,
jafnvel snjöll, verður að froðu og
óskapnaði af því að höfundur
vanrækir að hirða um hið innra líf
þeirrar tungu sem hann hugðist
kveða eða yrkja á, og er þar af
leiðandi miður fær um að vinna
úr efniviði sínum en ella. Sem
betur fer býr víst enginn yfir alls-
herjar uppskrift á því hvernig
nærtækast sé að búa til sem bezt-
an skáldskap, og skeytum mínum
í þessum pistli er ekki fyrst og
fremst beint að því sem gerir
kröfu til að vera kallað skáld-
skapur. Þar vinnur hver að vild
og getu, sem enginn skyldi um
dæma af hvatvísi; unnendur
góðrar listar komast yfirleitt að
raun um að bezt muni að hafa
sem fæst orð um hið eina sem er
allt og sker úr um skáldskapar-
gildi. Einungis skal minnt á að
alla hluti er unnt að vinna misvel,
hvort sem um er að ræða skáld-
skap, hversdagslegan texta eða
afþreyingarefni. Grundvöllur
þess að sæmilega sé að verki stað-
ið er fólginn í hljóðan og samleik
orðanna, ef menn á annað borð
ætla verki sínu stærri hlut en
stöku andvarpi eða upphrópun.
Innsta takmark hverrar iðju er að
hún verði um síðir vel af hendi
leyst, og láti menn sem grunnfor-
sendurnar séu ekki til er vart á
góðu von; má til slíkrar yfirsjónar
rekja margan rímböggul og
óburðugt orðahröngl í mislöng-
um línum. Þetta er ekki sízt hug -
leiðinga vert nú, þegar svo virðist
sem fleiri fýsi að sýsla við eldri
bragform en var um nokkurt
skeið. Það er ekki annað en van-
virða við æsku landsins, sem er að
ég hygg ljóðfús nokkuð, að nálg-
ast hana ekki með lágmarks-
fræðslu um ljóðtungu sína -
óvirðing af sama tagi og sú sem
gægist fram á ólíklegustu stöðum
og lýsir sér í því að það eigi helzt
ekki að stunda málvöndun, til
dæmis í blöðunum - „vegna unga
fólksins“. Unga fólkið er semsé
eitthvert samsafn flóna - og á að
vera það áfram. Vitnisburðir um
þetta hafa meira að segja birzt á
Þjóðviljanum, og hefur blaðið af
því litla sæmd. Að minnsta kosti
þarf enginn að segja mér að slíkt
sé gott veganesti í átt til sósíal-
isma, þjóðfrelsis eða bættra al-
þýðukjara. Sem betur fer fyrir
það blað var það líka í Þjóðviljan-
um sem nýlega gaf að líta eftirfar-
andi orð Páls Valssonar í pistli
um útvarpið, „Gegn einhæfni -
meiri vandvirkni“: „Það er mikið
gaman að hlusta á Einar Ólaf
Sveinsson lesa Njálu, en ég hef
grun um að unga fólkið hlusti
ekki. Af hverju skyldi það vera?
Það veit auðvitað ekki hvers það
fer á mis og það er stóra málið.
Einhvers staðar er pottur brotinn
og hlekkur rofinn í uppfræðslu
ungdómsins. Fólk og þá aðallega
ungt fólk verður að fá að vita af
hverju það er að missa.“
Ég held að Páll Valsson hitti
naglann á höfuðið. Einhversstað-
ar er pottur brotinn og hlekkur
rofinn.
Glysvœdd
gónmenning
Gleymum ekki að uppfræðslan
verst í vök gagnvart þeim
skemmdarverkum sem átölulítið
hafa helgað sér friðland - sem er
ófriðarland, umgirt og varið af
glysvæddri gónmenningu og ær-
ustu, þarsem fram fara hermilæti
ásamt óprúttnu gaspri um að
þessa dýrð hafi nú ísland að
leggja til heimsmenningarinnar;
sem slík vitna þau raunar fyrst og
fremst um skort á sjálfsvitund og
sjálfsvirðingu og kunna um síðir
að enda í sjálfsfyrirlitningu.
Þannig fer þeim jafnan sem eng-
an metnað hafa til að efla sjálf-
stætt menningarframlag en seil-
ast í þess stað eftir drafinu frá
öðrum. Formælendur þess arna
láta aö jafnaði duga að svara á þá
leið að „fólkið" vilji þetta. Fólk-
ið? Mikil ósköp. Eiturlyfjasali
veit líka vel hvað fórnardýr hans
vill í bráð og bili. Fjölmiðlar
mættu gjarnan hugleiða hlutverk
sitt. Ef þeir hafa ekki frumkvæði
að menningarlegum þrifnaði, en
álíta í þess stað að þeim beri fyrst
og fremst að þóknast hverju og
einu sem einhver ótiltekinn
gróðafantur og subba hefur fund-
ið upp að „fólkið“ vilji, er ekki á
góðu von. Hvert verður þessi
„vilji“ rakinn? Hvaða „fólk“ hef-
ur lýst yfir án aðdraganda að það
óski sérstaklega eftir því sem er
illa gert? Það hangir margt miklu
óþokkalegra á þessari spýtu, sem
óskandi væri að harðsnúnir menn
fjölluðu um í víðara samhengi; en
úr því að þessar athugasemdir
fljóta hér inn í lesmál um
leirburð, má minnast þess að
textaklúðrið sem fylgir ærustu-
iðnaðinum er fyrir löngu orðið
plága sem fær að darka einsog
hún sé barasta góð og gild. „Allt í
lagi, svona fyrir unga fólkið sko,“
segja hinir lítilþægu.
Umburðarlyndi er gott, en vin-
ur er sá er til vamms segir. Þessari
hugleiðingu er ekki ætlað að
„hafa vit fyrir fólki“, „skerða
frelsi“, „leggja hömlur á
æskuna", „boða afturhvarf til
forneskju", „hræða fólk frá því
að tjá sig einsog því langar“, eða
hvernig þeir hljóða nú allir orða-
lepparnir sem dynja gjarnan á
hverjum þeim sem leyfir sér að
æskja vandaðra vinnubragða.
Þessi orð eru einungis sett á blað í
þeirri einföldu trú að mannanna
verk séu þeim mun þroskavæn-
legri sem betur er að þeim staðið.
Það er ekki flókin vizka.
Offramleiðsla
ó rugli
Enginn hefur svo ég viti bent á
neina höfuðprýði þess að stuðla
rangt, og í því skyni hrykki
skammt að vitna til Gríms
Thomsens eða Dymbilvöku
Hannesar Sigfússonar, undan-
tekninga sem sýna að það eru
engir aukvisar sem geta leyft sér
slík frávik án þess að innviði
ljóðsins saki. Ég get alveg átt von
á að einhver snúi svolítið útúr
fyrir mér og segi að mér væri nær
að leggja áherzlu á betri skáld-
skap en gömul formsatriði. Slík
athugasemd ætti rétt á sér ef ég
væri hér að skrafa um skáldskap
fyrst og fremst. Svo er ekki. En
skáldskap færa menn í orð, og hér
er ég einungis að minna á eitt at -
riði af ótalmörgum sem sameigin-
lega skera úr um vinnubrögð.
Þeir sem ekki bera skyn á brag og
stuðla ættu yfirleitt að stilla sig
um að viðhafa slíkt svo nokkru
nemi og leyfa heldur tærleik
tungumálsins að njóta sín í friði
fyrir einhverju hlálegu hljóð-
stafakuðli. Þótt hendur verði
festar á tiltölulega fáu af því sem
mótar hughrif skáldskapar,
eigum við eitt víst: að varla getur
sakað að auðsýna tungunni þann
LAUSAR STÖÐUR HJÁ
REYKJAVÍKURBORG
Reykjavíkurborg vill ráöa starfsfólk til eftirtalinna
starfa.
Forstöðumannsstaða viö dagheimili/leik-
skóla Hraunborg, Hraunbergi 10.
Umsjónarfóstrustaða meö dagmæðrum,
75% starf.
Fóstrustöður á eftirtalin heimili: Litlu dag-
heimilin, Efrihlíð v/Stigahlíð og Garðaborg Bú-
staðavegi 81, dagheimili/leiksk. Iðuborg Iðu-
felli 6 og Grandaborg Boðagranda 9, og stóru
dagheimilin Bakkaborg v/Blöndubakka, Lauf-
ásborg Laufásvegi 53-55 og Sunnuborg Sól-
heimum 19. Ennfremur á skóladagheimilið að
Fornhaga 8.
Upplýsingar veita framkvæmdastjóri og um-
sjónarfóstrur á skrifstofu Dagvistar í síma
27277 og forstöðumaður viðkomandi heimilis.
Umsóknum ber að skila til starfsmannahalds
Reykjavíkurborgar, Pósthússtræti 9, 6. hæð á
sérstökum umsóknareyðublöðum sem þar fást.
íbúð óskast
til leigu í Hafnarfirði
Tónlistarkennari óskar eftir 3-4 herbergja íbúð í
lok ágúst. Mjög góðri umgengni heitið og skilvís-
um greiðslum. Meðmæli.
Upplýsingar í síma 52349.
12 SÍÐA - ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 13. júlí 1986