Þjóðviljinn - 03.03.1990, Qupperneq 7

Æðahnútar á vélindanu
Englendingar eru heimsmeist-
arar í þeirri íþrótt aö búa til
sjónvarþsefni, þessvegna má oft
treysta því aö manni leiðist ekki
þær stundir sem maður spander-
ar á efni frá BBC. Bretum hefur
jafnvel tekist aö gera listaverk
fyrir sjónvarpsskjáinn, einsog
þeir vita sem sáu framhaldsþátt-
inn „The singing detective" i
fyrravetur, og þá þætti má setja í
flokk meö verkum einsog „Berlin
Alexanderplatz" Fassbinders;
þunnskipaöan flokk sjónvarps-
ópusa sem hægt er aö líkja viö
afrek listamanna úr öðrum grein-
um s.s. tónlist, bókmenntum og
gerð bíómynda.
Þessa forystu geta Englending-
ar þakkað skilningi sinna manna
á því að sjónvarpið er sérstakur
og óvenjulegur miðill sem lýtur
eigin lögmálum; þessa sérstöðu
má m.a. sjá af því að breskar bíó-
myndir virðast hvorki batna né
versna þótt þarlendir nái
meistaratökum á sjónvarpsleik-
ritum.
sálarmorð
Ekkert er jafn ömurlega sálar-
drepandi og hallærislegar sjón-
varpsmyndir; því verr sem þjóðir
hafa verið sér meðvitaðar um
þessa staðreynd, því lakara sjón-
varpsefni hafa þeir búið til. Það
orð hefur til dæmis farið af frænd-
um okkar Finnum að þeir hafi lag
á að framleiða langdregin og
leiðinleg verk fyrir skjáinn. Ef al-
menningur ætti að raða þjóðum
upp eftir hæfileikum á þessu sviði
myndu Englendingar þannig efa-
laust fara á toppinn en Finnar
vera nálægt botninum.
En áður en við íslendingar för-
um að hlæja með öllum kjaftin-
um að Finnum eða einhverjum
öðrum fyrir að vera mislagðar
hendur á þessu sviði væri samt
hollt að minnast þess að við sjálf,
með RÚV gamla, berum ábyrgð
á mörgu því daprasta og blátt
áfram hlægilegasta sem sorgar-
saga sjónvarpsmiðilsins kann frá
að greina á veraldarvísu.
Frammistöðu okkar á því sviði
má jafna við þátttökuna í Evr-
ópusöngvakeppninni, svo
átakanlegur er sá hrakfallabálk-
ur.
englar
Um daginn var sýnd íslensk
sjónvarpsmynd sem mér þótti
skemmtileg, en það voru Engla-
kroppar þeirra Friðriks og
Hrafns. Skoðun mín á myndinni
er náttúrlega ekkert til að rjúka
með í blöðin; hinsvegar gengur
heiftin í tali og skrifum sumra
eða: beiskjudeildin gegn Friðrik Þór
sem hafa tjáð sig um myndina
fram af mér.
Það er allat í lagi með sjón-
varpsrýni Ólafs H. Torfasonar
þótt ekki hafi hann verið par hrif-
inn af myndinni; þeir sem skrifa
krítík verða að fá að hafa sína
skoðun og Ólafur hefur þess utan
oft verið reyndur að því að skrifa
kvikmyndagagnrýni af sanngirni
og heiðarleik. Kauðalegt spaug
Skaða um myndina í síðasta
Helgarblaði er heldur ekkert til
að kippa sér upp við; vonandi
verður bara meiri húmor í hans
gríni næst. Hulduherinn sem
hringir í Þjóðarsálina og úthellir
bleksvörtu galli ergi sinnar er að
sama skapi bara skemmtilegt
rannsóknarefni í sjálfu sér og
jafnan spennandi stúdía áhuga-
fólks um mannlegt sálarlíf. Það
merkilegasta við nefndan út-
varpsþátt, Þjóðarsálina, þá daga
sem menn hringdu til að láta í ljós
álit sitt á Englakroppunum var
samt líklega hversu margir tóku
sig til og hringdu til að segja ein-
faldlega að þeir hefðu skemmt
sér yfir myndinni. Mér þótti bara
gaman, sögðu menn, og voru
ekkert að fara ofan af því þótt
þeir væru krafnir um háfleygari
sjónarmið. En það eru nokkur
tíðindi þegar fólki fer að finnast
gaman að íslenskum sjónvarps-
myndum. „Athyglisvert“, hafa
sumir sagt, „vekur mann til um-
hugsunar", hefur stundum verið
viðkvæði þeirra pósitífu, og
jafnvel hefur heiðarlegum
gagnrýnendum tekist að hrósa
framleiðslu RÚV af þessu tagi
með því að horfa framhjá því að
þar hafi verið um að ræða sjón-
varpsefni en mæla það útfrá kröf-
um sem gerðar eru til áróðurs-
bæklinga, eða alþýðlegra rita um
þjóðháttafræði. En skemmtileg-
heit og gaman, þá er nú farið að
tíra á skarinu.
„drekkhleðsla
torræðra
tákna...“
Verulega undrandi varð ég
fyrst þegar Olga Guðrún Árna-
dóttir lagði krók á hala sinn og fór
að skrifa ótilkvödd beiskju-
þrungna grein í Nýju Helgarblaði
þann 23. þ.m. („Nýju fötin keisa-
rans“, bls. 13) Orðin „leiðindi“
og „hallærisgangur" ganga einsog
leiðarstef í gegnum þessa stuttu
grein, ásamt með formælingum
um bull, klisjur, rugl, tilgerð, af-
káraskap, „drekkhleðslu tor-
ræðra tákna, þessar teiknimynd-
afígúrur í mannsmynd, blaðrandi
Einar Kárason skrifar
innantóman þvætting..." (ef það
væri líka hægt að hrækja og
skyrpa á prenti þá hefði Olga lík-
lega gert það). Hvað gengur
eiginlega á? Olga hefur Hrafn
Gunnlaugsson sérstaklega að
skotspæni, kallar hann reyndar
Hrafn „nokkurn“ Gunnlaugsson,
en að láta svo ofnotaða smekk-
leysu frá sér fara bendir til að
Olga hafi ekki einu sinni talið
ómaksins vert að lesa skrif sín
yfir. Hvaða óskapar heift er þetta
í garð Hrafns? Hann hefur nátt-
úrlega gert misgóða hluti einsog
við hin sem erum að duðra við
listsköpun, hinsvegar hefur hann
mér vitanlega ekki fallið í þá
gryfju að reyna að upphefja sjálf-
an sig með níði um verk annarra
hérlendra listamanna. Og það er
nokkurs virði. Enda bera svo-
leiðis aðfarir yfirleitt ekki merki
um farsæla dómgreind; sá sem
ræðst með stórum fúkyrðum að
verkum kollega síns er náttúrlega
í og með að biðja um samskonar
aðför að sínum eigin, og hljóta
þeir sem hætta sér í þann leik að
vera harla sannfærðir um eigið
ágæti og að þeirra listsköpun liggi
ekki vel við illgjarnri gagnrýni.
Áttu því fáir von á að Olga Guð-
rún færi að kasta stríðshanskan-
um, en það er spurning hvort
Olga sé ekki hér að blanda saman
persónulegum tilfinningum í garð
Hrafns og myndarinnar sem
byggir á handriti hans.
eitt andskotans
reiðarslag
Þó sætir mestri furðu viðtal
sem Þráinn Bertelsson lætur hafa
við sig í DV um síðustu helgi.
Reyndar er það viðtal rann-
sóknarefni frá fleiri sjónarhorn-
um en hægt er að gera skil í blaða-
grein. En merkilegt hlýtur að
vera fyrir þá sem stúdera hina
andlegu loftvog og sjá hvað kvik-
myndaleikstjóranum er efst í
huga er góðir menn hafa tekið sig
til og veitt honum ágæta viður-
kenningu. En viðbrögð hans
renna helst stoðum undir fræga
kenningu meistara Jóns Vídalíns
að heiftin sé „eitt andskotans
reiðarslag... afmyndar alla
mannsins limi og liði, hún kveikir
bál í augunum, hún hleypir blóði í
nasirnar, bólgu í kinnarnar, æði
og stjórnleysi í tunguna..." DV
ákvað semsé að Þráinn skyldi
hljóta menningarverðlaun blaðs-
ins að þessu sinni, og vill vita
hvað hann hafi að segja við þau
tímamót. Ánægjuvotti hefði ein-
hver átt von á, ekki kannski að
hann færi að gráta hamingjutár-
um einsog nýkrýnd fegurðar-
drottning, en að hann léti að
minnsta kosti í ljós sáttfýsi í garð
lífsins. En ekki örlaði á því: ein-
ungis beiskjuna og súrlyndið
hafði skáldið að bjóða lesendum
blaðsins. Þráinn hefur að vísu
einhverra hluta vegna tamið sér æ
grátklökkvari píslarvættistón á
undanförnum árum, svo að nú
virðist það komið út í eitt samfellt
sífur. Reyndar er það gömul
reynsla mannkynsins að margir
þeir sem alltaf tala um að þeir séu
ofsóttir, þrá í rauninni ekkert
heitar en að vera það; listamenn
sem sífelldlega láta einsog allir
aðrir standi sköpunarstarfi þeirra
fyrir þrifum eru oft í rauninni að
afsaka fyrir sjálfum sér eigið
kjarkleysi. Þegar Þráinn talar
þannig um það í áðurnefndu við-
tali sem sérstakar ofsóknir á
hendur sér að Friðrik Þór fái
styrk þetta árið en ekki hann
sjalfur þá held ég að hann fái ekki
marga til að hrærast til með-
aumkvunar. Allir vita að Þráinn
fékk ríflega styrki bæði í fyrra og
hittifyrra, án þess Friðrik Þór
fengi krónu, þannig að Þráinn
gerir sig að fífli með því að tala
um það sem samsæri gegn sér að
dæmið snúist einu sinni við.
Nema að Þráinn telji sig persónu-
lega þann Snorra Sturluson vorr-
ar aldar sem kvikmyndagerðar-
menn nefna stundum þegar þeir
tala um mikilvægi listgreinar
sinnar fyrir þjóðernið; það sé
þannig úrslitaatriði fyrir menn-
ingarlegt sjálfstæði okkar að
hann einn fái að gera bíómyndir,
og þá væri gaman að sjá hver af
sínum verkum hann legði á borð-
ið því til staðfestingar.
„geðsjúklingur
aftan úr öldum“
Efni í sérstaka grein hefði verið
sú afstaða til listsköpunar sem
lesa má út úr viðtalinu við Þráin.
„Það er eflaust mikil nauðsyn að
gera kvikmynd um þennan geð-
sjúkling aftan úr öldum...“ mælir
hann beisklega um þá ákvörðun
úthlutunarnefndar að veita
undirbúningsstyrk til kvikmynd-
unar á einni af sérkennilegustu
perlum íslenskra miðaldabók-
mennta: Píslarsögu séra Jóns
Magnússonar. f staðinn fyrir að
gera myndir um „þetta fyrir-
bæri“, einsog Þráinn kallar einnig
sömu Píslarsögu, teflir hann fram
sjálfum sér sem gerir „kvikmynd-
ir handa venjulegu fólki“. Ég veit
ekki hvað svona speki á að fyrir-
stilla; einhverskonar sambland af
kenningum frægra böðla um
„úrkynjaða list“ og svo því
heimskuhjali um list handa
„venjulegu fólki“ sem Guðberg-
ur gerir svo stórkostlega grín að í
Tómasi Jónssyni metsölubók, er
hann segir frá köllunum í fremri
matstofunni sem kunnu bara
þessa einu setningu um bók-
menntir: „Það á að skrifa bækur
fyrir fólkið sjálft“. En hvað sem á
að lesa útúr viðtalinu við Þráin
um þessi mál, þá má í það
minnsta fullyrða að það sé eins-
dæmi að heyra svo flatneskjuleg
sjónarmið frá manni sem kallar
sig bæði rithöfund og kvikmynda-
leikstjóra.
En Snorri Sturluson barst í tal,
og þá rifjast upp fyrir mér að við
vorum að tala um íslenskar sjón-
varpsmyndir fyrr og nú. Höfuð-
kosturinn við Englakroppa
fannst mér vera að það virtist
öllum aðstandendum ljóst að
meiningin var að búa til sjón-
varpsmynd, en ekki eitthvað ann-
að. Smásögunni sem handritið
byggði á skemmti ég mér yfir fyrir
margt löngu þegar hún birtist
fyrst, í Lesbókinni minnir mig, og
hún reyndist líka ágætlega fallin
til að vera uppistaða í sjónvarps-
mynd, einsog Friðrik ÞÖr sýndi
fram á. Að vísu mætti segja að
Hrafn hafi kannski flýtt sér full-
mikið við að setja punktinn aft-
anvið; ég held honum hefði getað
orðið meira úr svo ágætri hug-
mynd. En með því það var ekki
gert fóru aðstandendur myndar-
innar þá háréttu leið að reyna
ekki að láta líta svo út að þarna
væri eitthvað meira á ferðum en
tilefni gaf til. Þeir reyndu ekki að
teygja lopann með dramatískum
þögnum og hljómskreyttum hest-
um í landslagi, heldur drifu
myndina áfram hratt aog fag-
mannlega svo að útkoman varð
taktföst, sniðug og kraftmikil
smámynd.
Englamyndin var semsé fram-
för frá þeim seigdrepandi leiðind-
um sem leikin íslensk sjónvarps-
verk hafa oftast verið í gegnum
tíðina, og mig langar í því sam-
bandi til að rifja upp örlitla sögu.
maður er nef ndur
Snorri
Á árunum 1979-83 bjó ég í
Danmörku, en var með hugann
heima. Það er alltaf dálítið stutt í
sjálfumgleði nýlenduherrans hjá
Dönum; þeir eru andskoti naskir
á að grípa tækifæri til að gera grín
Framhald 4 bls. 9
er þjónusta sem gerir fjármálastjórum, gjaldkerum og
_ — J II
landsbankans sendimönnum fyrirtækja lífið léttara. Með því að tengja
tölvu fyrirtækisins við BOÐLÍNUNA opnar fyrirtækið í raun sína eigin bankaafgreiðslu sem opin er
frá kl. 8:00-19:00 alla virka daga. Með BODLÍNUNNI er hægt að millifæra af eigin reikningi á hvaða
reikning sem er í hvaða banka sem er, og greiða þannig t.d. alla gíróseðla, víxla, skuldabréf og laun
án þess að fara í banka. Jafnframt á fyrirtækið aðgang að fjölbreyttum upplýsingum um stöðu
sína í bankanum og ýmiskonar annarri þjónustu. Hugaðu strax að BOÐLÍNU Landsbankans
og mánaðamótin verða léttari. Allar nánari upplýs- J
ingar fást í bæklingi sem liggur frammi í næsta Landsbanka.
Landsbanki
íslands
Banki allra landsmanna