Dagblaðið Vísir - DV - 09.11.1999, Page 11

ÞRIÐJUDAGUR 9. NÓVEMBER 1999
menning
11
Hefð og rómantík
Arfur og umbylting eftir Svein Yngva Egils-
son er viöamikið visindarit enda margra ára
rannsóknir að baki. Viðfangsefnið er það
skeið íslenskrar bókmenntasögu sem
hefur þótt endurreisnartími
íslenskra bókmennta,
og markmiðið er að
fjalla um þátt hefðar-
innar í þessari bók-
menntalegu endurreisn.
Viðfangsefnið er at-
hyglisvert og miðlægt þar
sem öll endurreisnarskeið
hnitast um nýja nálgun
við hefð, nýja úrvinnslu.
Með því að beina sjónum að
hefðinni vekur Sveinn
Yngvi athygli á að hefð er
ekki stöðugt fyrirbæri heldur
hreyfiafl. Og hefðin varð róm-
antísku skáldunum aflvaki til
nýsköpunar. Um leið nálgast
þau hana á eigin forsendum,
sagan er notuð í þjónustu hins
ósögulega og samtímalega.
Rannsóknaraðferð Sveins
Yngva er söguleg. Hann leggur
kapp á að skýra hið sögulega samhengi skáld-
skaparins á nýstárlegan hátt. Hann beinir
sjónum jafnt að kveðskap skáldanna og rit-
gerðum en gleymir sér þó ekki í hugmynda-
sögunni heldur túlkar mörg helstu skáldverk
rómantísku stefnunnar á athyglisverðan hátt.
Það vill gleymast að rómantisku skáldin
voru fjölmenntuð og sum helstu fræðimenn
sinnar tíðar. Benedikt Gröndal og Grímur
Thomsen voru bókmenntafræðing-
ar, Konráð Gíslason málfræðingur,
Jónas Hallgrímsson náttúrufræð-
ingur. Nálgunarleiöirnar voru
margar en allir þurftu á fortíðinni
að halda til að skapa nýjar bók-
menntir fyrir þjóð sem var að
vakna til vitundar um sjálfa sig.
Nálgunarleið Sveins Yngva
er nýstárleg og sýnir að þrátt
fyrir miklar rannsóknir hefur
skort á að íslensk rómantík
hafi verið krufm f kjölinn.
Nú er greinilega kominn
tfmi til þess þar sem ein
þijú rit þar sem Jónas Hall-
grímsson er i aðalhlutverki
koma út um þessi jól.
En þó að hlutur Jónas-
ar sé eðlilega mikill í
verki Sveins Yngva
hangir fleira á spýtunni.
Sjónum er beint að rómantíkinni
eins og hún leggur sig og rannsóknin er um-
fangsmikil en þó vönduð í stóru og smáu. Til
Bókmenntir
Ármann Jakobsson
dæmis er í ritinu kafli um Gísla Brynjúlfsson
sem hefur verið sniðgenginn í íslenskri bók-
menntasögu hingað til. Sjálfsagt hafa æði
margir aldrei heyrt hans getið. Telst hlutur
hans allnokkuð réttur með þessu riti og kem-
ur jafnvel þeim sem þó hafa lesið ljóð Gisla á
óvart hversu mikilvægu hlutverki hann
gegndi. Fram á það sýnir Sveinn Yngvi á
sannfærandi hátt.
Þá bregður Sveinn Yngvi nýrri birtu á hinn
misskilda Grím Thomsen. Það er
ekki sist hin sögulega aðferð sem
kemur þar að gagni. Þó að áfram
sé Grímur torskilinn og renni
stöðugt úr greipum er eins og
kviknað hafi týra. Hefur Sveinn
Yngvi unnið þrekvirki í að skilja
Grím upp á nýtt og hið sama á
við um Benedikt Gröndal. Frum-
legt og vel heppnað er að beina
sjónum að Napóleóni í ljóðum
þeirra beggja.
Arfur og umbylting er mikið
verk og þarft. Eitthvað er á seyði
í rannsóknum íslenskra 19. aldar
bókmennta og ekki verður hægt að nálgast
rómantíska skeiðið í framtíðinni án þess að
hafa kynnt sér þetta rit.
Sveinn Yngvi Egilsson:
Arfur og umbylting
Reykjavikurakademían og Hið íslenska bók-
menntafélag 1999.
Mannbætandi músík
Fyrir stuttu kom út geisladiskur hjá Japis
þar sem Jónas Ingimundarson píanóleikari
leikur úrval af pólónesum og masúrkum eftir
ljóðskáld slaghörpunnar, Fréderic Chopin.
Bæði pólónesan og masúrkinn eiga rætur sín-
ar að rekja til Póllands og notfærði Chopin sér
þau form til að tjá ást sína á föðurlandi sínu
sem á þessum tíma gekk í gegnum miklar
hremmingar.
Geisladiskar
Arndís Björk Ásgeirsdóttir
Verkin á disknum spanna litríkan tilfmn-
ingaskala, allt frá hetjuleginn baráttumóði til
kæruleysislegra hugrenninga og hefur valið
tekist vel. Jónas hefur greinilega brotið verk-
in til mergjar og nær vel að endurskapa
karakter hvers fyrir sig, en eftir að hafa hlust-
að nokkrum sinnum á diskinn standa nokkur
verk upp úr, Mazurka óp. 63. nr. 3 í cís-moll er
hreinasta gersemi og fer
Jónas með hcurn sem slíka, sá
óp. 17 nr. 4 í a-moll sem
reyndar er að mínu mati með
því fallegra sem samið hefur
verið leikur einnig í höndum
hans, Mazurka óp. 67. nr. 2 í
g-moll þar sem tregablandnar
og seigfljótandi tilflnningar
eru allsráðandi og póló-
nesurnar tvær óp. posthumus
í g-moll og As-dúr.
Þótt þessi verk séu tiltekin
skal ítrekað að allur flutning-
urinn er hinn vandaðasti og
vel ígrundaður. Jónasi er
einkar lagið að draga fram
það fallega og ljóðræna í
verkunum og leggja það fyrir
mann á silfurfati en einstaka
sinnum er þó líkt og hann
stoppi svolítið við hvert blóm
sem hefur áhrif á heildar-
myndina og veldur því að
Jónas Ingimundarson: Vandað-
ur og vel ígrundaður flutningur
á Chopin.
sum verkin verða einum of
jarðbundin.
Á disknum er einnig að
finna hinar tvær frægu póló-
nesur Chopins þá óp. 40 nr. 1 í
A-dúr og óp. 53 í As-dúr og
hafa sjálfsagt allir sína uppá-
haldsútgáfu af þeim. Líkt og
annað á disknum er flutning-
urinn á þeim hinn vandaðasti
en fyrir mína parta aðeins of
varfærnislegur. Slíkar að-
finnslur eru þó sparðatíning-
ur þar sem heildarmynd
disksins er afar góð. Hljómur
hljóðfærisins sem er af
Bösendorf-gerð og að finna í
Digraneskirkju er líka silki-
mjúkur og finn og öll hljóð-
vinnsla sem var í höndum
Halldórs Víkingssonar til fyr-
irmyndar. Þetta er eigulegur
diskur með 68 mínútum af
mannbætandi músík.
Átök kristni og heiðni
Frá goðum til Guðs er eins og nafn-
ið bendir til fræösluverk um trúskipti
íslendinga fyrir þúsund árum. Nútíma-
drengurinn Kristján er að læra um
kristnitökuna og er svo bráðheppinn
að skapanornin kippir honum þúsund
ár til baka í tfma þannig að hann get-
ur komist að því sjálfur hver munur-
inn var á hinum ólíku trúarbrögðum.
Hann „lendir" í Þingeyjarsýslu, við bæ
Þorgeirs Ljósvetningagoða, skömmu
fyrir þingið örlagarika. Þar skiptir
Leiklist
Silja Aðalsteinsdóttir
drengurinn orðum við goðann sjálfan
auk þess sem hann kynnist dóttur goð-
ans, Þórunni, sem er blind, og deilir
við bróður hennar sem er fauti.
í hnotskum er uppgötvun Kristjáns sú að
eins gott sé að móðga ekki þetta heiðna fólk þvi
sögnin að fyrirgefa er ekki til i þess orðaforða
en í hennar stað er sögnin að hefna ofnotuð.
„Ætlarðu að höggva af mér höfuðið fyrir mat-
vendni?" spyr Kristján forviða þegar sonur goð-
ans verður ævareiður yfir því að Kristján skuli
fúlsa við súrsuðum hrútspungum. Hann slepp-
Skapanornin (Steinunn Ólafsdóttir) getur „fryst“ þau Kristján (Ólaf
Guðmundsson) og Þórunni (Ólöfu Sverrisdóttur) með því einu að
smella fingrum og talað við áhorfendur án þess að þau heyri.
DV-mynd E.ÓI.
ur þó lifandi frá matvendni sinni, reynslunni
ríkari.
Mórall verksins er að maður eigi ekki að
borga i sömu mynt, það sé gamaldags og úrelt-
ur hugsunarháttur, heldur eigi maður að skilja
og fyrirgefa öðrum misgerðir þeirra. Þetta er
einfaldur boðskapur (þótt erfitt sé að fara eftir
honum eins og dæmin sanna) og leikararnir
þrir, Ólafur Guðmundsson, Ólöf Sverr-
isdóttir og Steinunn Ólafsdóttir nota
einfaldar og oft stórkarlalegar leikað-
ferðir til að koma honum til áhorfenda.
Sviðsmunir eru sömuleiðis einfaldir og
tónlistin áheyrileg. Þetta höfðar beint
til áhorfenda í yngstu bekkjum grunn-
skóla og eini gallinn sá að stundum
verða samtöl aðeins of löng og kyrr fyr-
ir þau.
Ramminn umhverfis söguna af Krist-
jáni og tímaflakkinu vikkar og dýpkar
efni verksins fyrir eldri böm. Þar
gegna leikaramir sinum eigin nöfnum
og spyrja hvert annað - og áhorfendur
um leið - býsna flókinna trúfræðilegra
spurninga: Hvort fer maður sem trúir á
Óðin og Þór til Guðs eða Valhallar? Er
einn guð eða fleiri og spumingin þá
bara á hvað maður trúir? Með þessum
tvöfalda botni ættu aðstandendur að ná
til furðu breiðs hóps barna með efni og
boðskap sem eru í fullri alvöm.
Furðuieikhúsið sýnir í Tjarnarbæ og skólum:
Frá goðum til Guðs
Handrit: Ólöf Sverrisdóttir og leikhópurinn
Tónlist: Ingólfur Steinsson
Leikmynd og munir: Þorkell Harðarson
Búningar: Ragna Fróðadóttir
Gríma: Messíana Tómasdóttir
Leikstjórn: Ása Hlín Svavarsdóttir
Dunganon og dýrindis
réttir
í nóvember og desember verða sýnd
17 valin verk Karls Einarsonar Dunga-
nons, hertoga af Sankti Kildu, í Kaffi-
stofu Listasafns íslands. í návist þessara
einstöku verka gefst tækifæri til að
njóta gómsætra rétta af vetrarmatseðli
Kaffistofunnar, ilmandi súpu úr ríki
náttúmnnar, heimabakaðra smábrauða,
síldar eða heitra smárétta. Dunganon
ánafnaði íslenska ríkinu öllu safiii sínu,
alls um 250 myndum. í safninu má finna
nokkra myndaflokka, m.a. mannamynd-
ir, íslandsmyndir og dýramyndir. Mynd-
imar eru margar hverjar málaðar við
ljóð hans, en hann var skáld og orðinn
goðsagnapersóna löngu áður en
hann fór að mála.
Karl Kerúlf Einarsson fæddist
á Seyðisfirði árið 1897 en fluttist
ungur með foreldrum sínum til
Færeyja og síðan Danmerkur.
Hann tók sér nafnið Dunganon í
Færeyjum en gekk einnig undir
öörum nöfnum sem hann hafði
búið til, svo sem próf. Emarson
og Carolus Africanus gandakall-
ur. Verk hans endurspegla fjöl-
breytta furðuveröld sem ber vott
um auðugt hugarflug lista-
mannsins og frumlegheit. Mynd-
imar eru málaðar á pappír með olíukrit,
tússi og vaxlitum sem hann ferniseraði
síðan.
Dunganon hefur orðið öðrum skáld-
um og listamönnum viðfangsefni, Hall-
dór Laxness skrifaði tvær smásögur þar
sem finna má ýmislegt um listamann-
inn, Völuspá á hebresku og Corda Atl-
antica. Þráinn Bertelsson gerði myndina
Paradísarvíti og Bjöm Th. Bjömsson
skrifaði leikritið Dunganon sem sýnt
var í Borgarleikhúsinu 1992. í viðtali
sem Björn Th. Björnsson átti við Dunga-
non og birt var i Vikunni árið 1960 seg-
ir hann: „Ég hef alla ævina leitast við að
verða að engu og vera ekkert, og þaö er
miklu erfiðara heldur en að vera eitt-
hvað.“
Ævi Dunganons var viðburðarík og
óvenjuleg. Hann ferðaðist víða, dvaldi
m.a. á Spáni, Frakklandi, Berlín, Brussel
og á íslandi. Ljóð hans hafa verið gefin út
á mörgum tungumálum en hann orti á
færeysku, frönsku og dönsku og raunar
ótal öðrum málum, þar á meðal tungu-
máli St. Kilda sem er löngu glatað.
Dunganon var um árabil búsettur í
Kaupmannahöfn og lést þar 25. febrúar
1972. Yfirlitssýning var haldin á verkum
hans í Bogasal Þjóðminjasafnsins í
tengslum við Listahátíð 1976.
Norrænar bókmenntir
Ársritið Nordisk litteratm' er nýkom-
ið út með greinum um nýjar bækur og
yfirlitsgreinum um norrænar bók-
menntir á síðasta áratug aldarinnar.
Þetta tölublað er einskonar svanasöngur
fráfarandi ritstjórnar sem hefur sinnt
ritinu þau sjö ár sem þaö hefur komið út
- fyrir utan íslenska fulltrúann sem
skipt hefur verið tvisvar
um.
Aðalritstjóri þessa
tölublaðs er Bjom Bre-
dal, efim af menningar-
ritstjórum Politiken, og
var það áhugamál hans
að birta einnig í þessu
síðasta blaði aldarinnar
greinar um menningar-
mál og bókmenntir um síðustu aldamót.
Til dæmis skrifar Per Olov Enquist um
August Strindberg, Bjorn Bredal skrifar
um Georg Brandes, Sigrid Combúchen
um Knut Hamsun og Halldór Guð-
mundsson skrifar um Þórberg Þórðar-
son og Halldór Laxness. Þeir kumpánar
komu vissulega síðar fram en áður-
nefndir kollegar þeirra í Skandinavíu en
Halldór Guðmundsson rökstyður val sitt
á þeim með því að „nútíminn" hafi hald-
ið innreið sína í íslenskar bókmenntir
síðar en í grannlöndunum.
Allt efni ritsins er birt á ensku aftan
við meginmál á norrænum málum. Út-
gefandi er Nordisk litteratur- og
bibliotekskomité (NORDBOK) sem
starfar á vegum Norrænu ráðherra-
nefndarinnar. Hægt er að nálgast ritið í
bókaverslun Máls og menningar.
JSIpnlisk
Umsjón
Silja Aðalsteinsdóttir
Ime—m