Vísbending


Vísbending - 30.04.1999, Blaðsíða 2

Vísbending - 30.04.1999, Blaðsíða 2
D ISBENDING Sölumenn notaðra hugmynda Flestum er það ljóst að stjórnmálamenn eru, eins og aðrir, fangar hugmynda. Hugsjónir þeirra eru litaðar með þeim kenningum sem fræðimenn hafa málað tilveruna með. Kenningarnarkomastþó ekki alltaf óbrenglaðar til skila. Stundum eru þetta hugmyndir sem þeir misskilja. Stundum eru þetta hugmyndir sem þeir hafa ekki áhuga á að skilja á annan hátt en þann sem gæti orðið þeim til framdráttar. Oftast eru þetta þó góðar hugmyndir sem þeir styðja heils hugar, hugmyndir sem styrkja hugsjónir þeirra og réttlætis- kennd. Stundum virðist hins vegar engin hugmyndafræði vera til, engin hugsjón heldur einungis síðasta popplagið í takt við ríkjandi þrýstihópa, pakkatilboð sem nær til sem flestra, gerir sem flesta ánægða, alla vega þá sem hljóða hæst. Hagfræðihugsuðirnir Ilok frægustu bókar Johns Maynards Keynes eins áhrifamesta hag- fræðings aldarinnar, „General Theory of Employment, Interest and Money", segir að hugmyndir séu áhrifameiri en menn gera sér almennt grein fyrir. I raun séu athafnir og afstaða ráðamanna lítið annað en afsprengi hugmyndafræðinga sem voru upp á sitt besta nokkrum árum áður. Hayek hefur kallað þá „sölumenn notaðra hugmynda". Sjálfur var Keynes áhrifamesti hagfræðingur eftir síðari styrjöldina. Hugmyndir hans urðu leiðarljós margra vestrænna ríkja og grunnur að nýrri hugmyndaútfærslu Harvard-hagfræðinganna. Síðasta áratug þessarar aldar hafa hugmyndir eins og hugmyndir austurríska hag- fræðingsins Friedrichs Hayeks um frelsi markaðarins hins vegar orðið ofan á. Hayek hélt einmitt tvö erindi í Reykj avík árið 1980 og þar sagði hann m.a. að eina leiðin til þess að breyta hegðun og hugsun í þjóðfélagi væri að reyna að breyta skoðunum menntamanna og áhrifamanna, þeirra sem móta skoðanir fjöldans. Villigöturhugmynda Sagan kennir okkur að hugmyndir sem hreinlega eru byggðar á fáfræði og/ eða illkvittni geta náð lýðhylli ef kynnt er undir þeim á réttan hátt. Fasisminn, nasisminn og kommúnisminn eru dæmi um hugmyndafræði sem leiddu heilu þjóðirnar og jafnvel heimsálfur nær glötun. Einræði nokkurra einstaklinga sem hafa kosið að skilja þessar hugmyndir á einn eða annan hátt hafa þannig gert heimsbyggðinni meiri óleik en náttúruhamfarir á þessari öld. Stefha heimsbyggðarinnar Á síðasta áratug þessarar aldar hefur XYáherslan á markaðsbúskap verið keppikefli flestra ríkja, jafnvel gamlir þverhausar eins og Kína og Rússland eru að reyna að fikra sig í átt að auknum markaðsbúskap. Vinstri flokkar eru stokkaðir upp og hafa eftir breytinguna orðið miðjuflokkar eða jafnvel hægri flokkar og um leið gert vinstri og hægri skilgreiningu flokka úrelta. Andlits- lyfting Breska verkamannaflokksins með Tony Blair í forsæti hefur orðið öðrum til eftirbreymi og þá er „thatcher- isminn" og einkavæðing allt í einu ekki svo slæm. Vandamál Verkamanna- flokksins var, með orðum Blairs, að heimurinn breyttist á meðan Verka- mannaflokkurinn breyttist ekki. Einfalt mál. Ný hugmyndafræði varð leiðarljós flokksins og leiddi þá til valda. Markaðshugsj ónin Vandamálið við frjálsan markað er að það er erfitt að sjá hann sem hugsjón. Sjaldan má sjá fólk marsera niður Laugaveginn húrrandi yfir frelsi markaðarins. Hins vegar geta hugsjónir og hagsmunapot fengið góða menn til þess að flagga í heila stöng og hrópa sig hása. Hugmyndafræði sósíalismans og alþýðunnar sem miðar að auknu ríkis- valdi og ríkisafskiptum er einfaldlega miklu meira aðlaðandi. Samkennd og umhyggja fyrir öðrum, félagslegur jöfnuður og uppbygging, friður og réttlæti eru von og markmið sem hægt er að berjast fyrir. Veik orð um ósýnilega hönd og skilvirkni mega sín lítils í samanburði við slíkan boðskap. Engu að síður er það markaðurinn en ekki miðstýring sem er undirstaða þeirra framfara og aukinna lífsgæða sem er nesti okkar inn í nýja öld. Einkum tvennt einkennir markaðs- hugsjónina. Fyrri útgangspunkturinn er að viðleitni einstaklinga til að uppfylla einstaklingsþörfma bæti þjóðfélagið þegar á heildina er litið. Seinni útgangs- punkturinn er að kerfi sem byggt er á reglum, eignarrétti, samningum og frumkvæði sé réttlátt og skapi vernd gegn eftirlitslausu og oft handahófs- kenndu valdi ríkisins. Almannaval r Arið 1986 þegar James Buchanan fékk Nóbelsverðlaunin í hagfræði komst kenning hans (og Gordons Tullock) um almannaval (public choice theory) í hámæli. Kenningin byggir á sömu grundvallaratriðum og kenningar um markaðskerfið, á þeirri hugmynd að atferli fólks ráðist aðallega af eigin girndum. Þó að fólki sé að einhverju leyti umhugað um aðra þá velur það fyrst og fremst fyrir sjálft sig, fyrir sína eigin hagsmuni. Það sama á við í stjórnmálaumhverfinu, hvort sem það eru kjósendur, stjórnmálamenn, þrýsti- hópar eða embættismenn, þá er þeirra aðalhvati eigin hagsmunir. Stjórnvalds- legar ákvarðanir eru skv. þessari kenningu háðar þrýstingi frá hagsmuna- hópum, kosningahegðun, eigin hagsmunum og takmarkaðri skynsemi stjórnmálamanna (þeir hafa ekki allar upplýsingar og lausnir frekar en aðrir). í staðinn fyrirréttláta skiptingu auðlinda og afraksturs þjóðarinnar býður slík miðstýring alltaf upp á spillingu og eiginhagsmunabrölt. Blandað hagkerfi Hagfræðin hefur oft verið gagnrýnd fyrir að gefa ekki nein svör og hefur stundum verið hæðst að henni þar sem hún er barnung fræðigrein í samanburði viðmargaraðrar. Sumirhafabeittþessari röksemdafærslu til þess að kasta hugmyndum hagfræðinnar fyrir róða. Engu að síður hefur öldin kennt okkur að takmarkaðar hugmyndir hag- fræðinnar hafa fleytt okkur ólíkt lengri leið en fallega innpakkaðar hugsjónir. Flestar þjóðir hins vestræna heims búa við blandað hagkerfi þar sem markaðs- skipulagið er látið gilda og ríkið í auknum mæli viðurkennt sem dómari frekar en leikmaður á viðskiptavellinum. í flestum tilvikum þýðir það minni ríkisafskipti en ekki meiri, fyrst og fremst þýðir það þó breytt hlutverk ríkisins. I sumum tilfellum erþó erfitt að hugsa sér markaðsskipulag, sérstaklega í lög- gæslu, heilsugæslu og menntamálum. Engu að síður verður að innleiða markaðshugsun og skilvirkni til þess að þjóðfélagið hafi sem mestan ávinning af skipulaginu. Aðall markaðsskipu- lagsins er aukin skilvirkni. Akkurinn af aukinni skilvirkni er lægra verð, aukin gæði og aukið úrval. Kaupmáttur fólks hækkar, það hefur fleiri valmöguleika, tími þess og frelsi eykst - sem eftir allt er ekki svo slæm hugsjón. Heimildir: The Commanding Heights e. Daniel Yergin og Joseph Stanislaw, Post- Capitalist Society e. Peter Drucker, Miðju- moðið, tvö erindi í Reykjavík í apríl 1980 ásamt umræðum e. Friedrich A. von Hayek.

x

Vísbending

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísbending
https://timarit.is/publication/281

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.