Vísbending - 29.03.2002, Qupperneq 2

ISBENDING
/
Hvers vegna var Island fátækt?
c
Hannes Hólmsteinn
Gissurarson
prófessor
Hvers vegna var ísland eitt fá-
tækasta land í Vestur-Evrópu í
mörg hundruð ár, allt fram á
öndverða tuttugustu öld?
Svo snautt var landið, að fólksfjöld-
inn fór sjaldnast fram úr fimmtíu þús-
undum manna. Þá var jafnan tekið í
taumana, fólk féll úr hor. íslendingar
voru þá í því, sem kallað hefur verið
gildra Malthusar.
Norðmenn höfðu líklega verið um
fimm sinnum fleiri en Islendingar á
þjóðveldisöld, en í upphafi tuttugustu
aldar voru þeir tuttugu og átta sinnum
fleiri. Landsframleiðsla á mann, sem er
sennilega besta mæling almennra lífs-
kjara, var hér um 1900 aðeins helmingur
af því, sem hún var í Danmörku, sam-
kvæmt því sem Guðmundur Jónsson
sagnfræðingur telur í fróðlegri rannsókn
frá 1999.
Nýlendukúgun?
Ein algengasta skýringin á fátækt
íslendinga hefur löngum verið sú,
að Danir hafi leikið þjóðina grátt. Halldór
Laxness reifar þessa skýringu í Islands-
klukkunni, þegar hann lætur Jón Mart-
einsson ganga með Jóni Hreggviðssyni
um Kaupmannahöfn og fræða hann á
því, að borgin hafi verið reist fyrir íslenskt
fé.
Eflaust er eitthvað til í þessu. En því
meir sem ég hef hugsað um þetta mál,
því sannfærðari hef ég orðið um, að
Islendingum hefur farist eins og mörgum
fyrrverandi nýlenduþjóðum: Þeirkenna
fyrrverandi nýlenduherrum um allt, sem
miður hefur farið, í stað þess að líta í
eigin barm. Getur ekki verið, að fátækt
okkar hafi að mestu leyti verið okkur
sjálfum að kenna? Hefur hún ekki átt
rætur sínar í skipulagi, sem lamaði allt
framtak?
Verðlagseftirlit
Lítum til dæmis á Gissurarsáttmála
frá 1262. Þar var kveðið á um það, að
Noregskonungur tryggði siglingu sex
skipa á ári til Islands. Hvers vegna þurfti
sérstaklega að tryggja það?
Hagfræðin kennir okkur, að eftir-
spurn skapar framboð. Eina ástæðan til
þess, að kaupmenn hafa ekki viljað sigla
til Islands, hlýtur að hafa verið sú, að
þeir töldu það ekki borga sig. Skýringin
á því er nærtæk. Goðarnir íslensku lögðu
lag á varning kaupmanna, eins og það
var kallað. Þeir ákváðu verð á vöru, jafnt
útfluttri sem innfluttri. Þeir héldu með
öðrum orðum uppi ströngu verðlags-
eftirliti, sem hafði þær afleiðingar, að
margir norskir kaupmenn hættu að sigla
til Islands. Þettahefur ekki ráðið úrslitum
um fall þjóðveldisins, en sennilega flýtt
því.
Einokun vinnuafls
Athugum síðan Píningsdóm frá 1490.
Samkvæmt honum var útlend-
■ Rgum, kaupmönnum og fiskimönnum,
bónnuð veturseta á Islandi. Tilgang-
urinn er auðsær. Bændurnir, sem öllu
réðu á Islandi, vildu ekki samkeppni við
sig um vinnuaflið. Enginn mátti stofna
fyrirtæki í verslun eða útgerð, sem rekin
væru allt árið og þorp hefðu myndast í
kringum. Landbúnaður skyldi vera eini
löglegi atvinnuvegur landsins. Á meðan
Fé fœrt úr sjávarútvegi í landbúnað
1774-1783
E3 Hlutfail af kaupverðmæti á íslandi ■ Hlutfali af söluverðmæti erlendis
90 -i
FLskafurðir Kjötafurðir Ull o. fl.
fagur fiskur spriklaði í sjó, svalt fólk
hálfu og heilu hungri uppi á landi.
Enginn mátti raska fastskorðuðu skipu-
laginu.
Til dæmis gengu margir dómar ámóti
svonefndum markönglum seint á sext-
ándu öld og fram á þá sautjándu.
Hagsýnir bændur höfðu tekið upp á því
að leyfa vinnumönnum sínum að hirða
fiska af sérstaklega merktum önglum,
markönglum. Með því jukust afköst
þeirra. (Þetta var það, sem við myndum
kalla ,,bónuskerfi“.) Besta dæmið var
þó, að árið 1609gekk dómur um að banna
orm til beitu. Ur því að ekki gátu allir
notið þessarar tegundar beitu, því að
ormur var ekki alls staðar til, skyldi
enginn njóta hennar.
Auðlindaskattur
Einokunarverslunin, sem kennd hef-
ur verið við Dani, var íslensk í þeim
skilningi, að ráðamenn á Islandi hag-
nýttu sér hana. Hún var ekki aðeins
stofnun til að færa fé frá íslendingum til
Dana, heldur líka til að færa fé úr sjávar-
útvegi í landbúnað.
Þetta gerðist á þann hátt, að kon-
ungur gaf út sérstakar verðskrár eftir
gamalli venju og samkvæmt ráðum
íslenskra stjórnvalda. í þessum skrám
var verð á fiski ákveðið miklu lægra en
á heimsmarkaði, en verð á kjöti og ull
miklu hærra. Til þess að einokunar-
kaupmennirnir dönsku fengju að kaupa
fiskinn, sem þeir græddu á, urðu þeir að
kaupa kjöt og ull, þótt þeir töpuðu á því.
Einokunarverslunin var með öðrum orð-
um eins konar innheimtustofnun fyrir
auðlindaskatt. Þannig tók landbúnaður
sjávarútveginn kverkataki. En með land-
búnaði var ekki átt við venjulega bænd-
ur, eins og við þekkjum þá nú á dögum.
Langflestar jarðir voru í eigu annarra en
þeirra, sem sátu þær, konungs, biskups-
stóla og fámennrar stéttar ráðamanna.
Árið 1698 átti til dæmis 1% bænda 24%
jarðeigna á Islandi, en 94% bænda voru
leiguliðar. Konungur átti þá 16% jarða,
en kirkjan 32%. Það væri því nær lagi að
kalla skipulagið, sem stóð á íslandi í
þúsund ár, stórbændaveldi en bænda-
veldi.
Stórfelld einkavæðing
Islendingar losnuðu úr sjálfheldu stór-
bændaveldisins forna af tveimur
ástæðum, eftir því sem mér sýnist.
í fyrsta lagi varð þjóðin nánast gjald-
þrota á síðari hluta átjándu aldar. Eignir
yfirstéttarinnar snarféllu þá í verði og
völd hennar minnkuðu að sama skapi.
Eftir það voru jarðir biskupsstólanna
seldar og síðar konungsjarðir, og má
kalla það fyrstu og stærstu einkavæð-
ingu Islandssögunnar. Leiguliðar urðu
sjálfseignarbændur, en vald þeirra
dreifðist á marga, og því var erfiðara að
beita því en fyrr.
f öðru lagi urðu dönsk stjórnvöld
fyrir áhrifum af kenningum Adams
Smiths um viðskiptafrelsi, en bók hans,
Auðlegð þjóðannaÍTÁ 1776, var snemma
snúið á dönsku. Á nítjándu öld leystu
dönsk stjórnvöld hér vistarbandið og
juku atvinnufrelsi í áföngum með kon-
unglegum tilskipunum, oft gegn ein-
dregnum mótmælum bændanna, sem
sátu á Alþingi. Kröfur þeirra voru ekki
um atvinnufrelsi, heldur um þjóðfrelsi,
sem er fallegt orð um það, að innlend
valdastétt taki við af útlendri, eins og
sást á nýliðinni öld í ýmsum þróunar-
löndum.
Til frekari fróðleiks:
Gísli Gunnarsson: Upp er boðið ísaland. Örn og Örlygur,
Reykjavík 1987.
Guðmundur Jónsson: Hagvöxtur og iðnvæðing. Þjóðhags-
stofnun, Reykjavík 1999.
2