Vísbending


Vísbending - 08.04.2005, Blaðsíða 2

Vísbending - 08.04.2005, Blaðsíða 2
D ISBENDING Tvöföld slaasíða ÞorvaldurGylfason prófessor Það hefiir verið slagsíða á skipan Alþingis frá fyrstu tíð, nema hvað. Þessi bjögun hefur verið íbúum dreifðra byggða landsins í hag og bitnað á þéttbýli. Þetta var með ráðum gert, og menn hafa ekki reynt að breiða yfir ásetninginn, enda hefði það ekki verið hægt. Það á ekki heldur að þurfa að vefjast fyrir neinum, h ver höfuðuppspretta þess- ar slagsíðu hefur verið: kosningalögin eru hlutdræg. Þau hafa markvisst og frá fyrstu tíð sent hlutfallslega fleiri full- trúa á Alþingi úr dreifbýli en þéttbýli, enda réðu bændur lögum og lofum lengi framan af öldinni sem leið. Það var ekki fyrr en 2003, að suðvesturhorn landsins, þar sem rífiegur og sívaxandi meiri hluti þjóðarinnar hefur búið um langt skeið, náði einnig meiri hluta á Alþingi í krafti nýrra kosningalaga. Þó vantar enn á það, að atkvæðamagn á hvern þingmann sé nú orðið jafnt í ólíkum kjördæmum, jafn- vel þótt kosningalögin hafi verið endur- skoðuð með reglulegu millibili einmitttil þess að draga úr misvægi atkvæðisréttar eftir búsetu. Meðalatkvæðafjöldi á bak við hvern núverandi alþingismann er 2.907. Atkvæðamagnið er nú mest á bak við hvern þingmann í suðvesturkjördæmi (3.894) og minnst í norðvesturkjördæmi (1.871). Munurinn á atkvæðavægi þess- ara tveggja landshluta er m.ö.o. meira en tvöfaldur. Þetta er alkunna og þarfnast ekki frekari útlistunar. Þessi grein fjallar um annað. Hér er ætlunin að bregða birtu á aðra uppsprettu slagsíðunnar á skipan Alþingis fyrr og nú. Af þeim tveim meginreglum, sem almennt eru notaðar í öðrum löndum til að skiptaþingsætum milli framboðslista að loknum kosningum, höfum við Islend- ingar kosið þá aðferðina, sem hneigist til að hygla stórum flokkum á kostnað minni flokka. Svo háttar til hér heima, að árum saman voru stóru flokkarnir - núverandi ríkisstjórnarflokkar- dreifbýlisflokkar í þeim skilningi, að þeir höfðu tiltölulega meira fylgi til sveita en minni fiokkarnir, sem sóttu fylgi sitt einkum í þéttbýlið. Af þessu leiðir, að úthlutunarreglan, sem hér hefur verið notuð, hefur í ofanálag verið dreifðum byggðum í hag á kostn- að þéttbýlisins. Þessu atriði hefur ekki verið gefinn nægur gaumur í umræðum um kosningar og kosningalög. Reglurnar tvær geta haft mikil áhrif, þegar menn telja upp úr kjörkössunum, eins og dæmi verður rakið um hér á eftir. Lög og stærðfræði Hverjar eru þessar tvær meginreglur? Önnur úthlutunarreglan dregur nafn sitt af belgíska lögfræðingnum Victor d'Hondt (1841-1901), og hún er þeirrar gerðar, að hún hneigist til að mismuna kjósendum með því að hygla stórum flokkum á kostnað minni flokka. Stórir flokkar bera því jafnan nokkru hærra hlutfall fulltrúa úr býtum skv. reglu d'Hondts en atkvæðamagn þeirra gefur tilefni til, og litlir flokkar fá að því skapi færri sæti í sinn hlut. Þessi tilhneiging er einkum tilfinnanleg, ef fá sæti koma til skiptanna. Regla d'Hondts er notuð við úthlutun þingsæta m.a. í Austurríki, Belgiu, Finnlandi, Hollandi og einnig hér heima. Hin aðferðin er kennd við franska stærðfræðinginn André Sainte- Lagué' (1882-1950), og hún hefur þann kost, að hún tryggir jöfnuð milli kjósenda fræðilega séð til langs tíma litið. Með þessu orðalagi er átt við það, að regla Sainte-Lagués tryggir fullt samræmi milli hlutfallskiptingar atkvæða og þing- sæta, þegar til lengdar lætur: ef haldn- ar væru þúsund kosningar með ámóta skiptingu atkvæða og tiltekinn fiokkur fengi fjórðung atkvæða að meðaltali í þeim öllum, þá fengi hann því sem næst nákvæmlega fjórðung þingsæta að meðaltali íkosningunum. Reglad'Hondts hefur ekki þennan tölfræðilega eigin- leika: henni gæti fylgtbjögun til hagsbóta fyrir stóra flokka, jafnvel þótt kosning væri endurtekin þúsund sinnum. Bjög- unin af völdum reglu d'Hondts er jafnan ekki mikil í reynd, en hún getur samt verið talsverð, eins og sýnt er hér að neðan með nýju dæmi héðan að heiman. Aðferð Sainte-Lagues er notuð að hluta við útbýtingu þingsæta m.a. í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Báðar úthlutunarreglurnar hafa að sönnu bæði kosti og galla hvor um sig, svo sem við er að búast, úr því að sum samfélög kjósa vitandi vits að fylgja annarri reglunni og önnur fylgja hinni. Jöfnuður í úthlutun þingsæta er æskilegur að flestra dómi, það sjónarmið nýtur al- mennrar viðurkenningarnú orðið, skárra væri það, en önnur sjónarmið koma þó einnig til álita svo sem það, að margir smáflokkar kunna að sumra dómi að auka líkur á sundrungu. Ekki verður þó séð, a.m.k. ekki í fljótu bragði, að minna kveði að sundrungu og smákóngaveldi í stórum flokkum en litlum. Hvað sem því líður, hafa menn yfirleitt reynt að komatilmótsviðsundrungarsjónarmiðið með því að reisa þröskulda, þ.e. með því að úthluta þingsætum einungis til flokka, sem ná tilteknu lágmarksfylgi á landsvísu. Þröskuldarnir eru misháir eftir löndum: þannig þarf t.d. 4% fylgi á landsvísu til að koma manni á þing í Svíþj óð, 5% í Þýzkalandi (og á þar raunar aðeins við um þann helming þingsæta, sem eru jöfnunarsæti) og einnig hér heima og 10% í Tyrklandi. Af þessu leiðir, að atkvæði greidd flokkum, sem ná ekki upp á þröskuldinn, detta niður dauð og skapa með því móti misræmi milli þingstyrks og raunverulegs atkvæðamagns þeirra flokka, sem komast yfir þröskuldinn. Einföld lagabreyting Lítum nú á reikningsaðferðirnar tvær. Reglu d'Hondts er lýst svo í 107. gr. kosningalaga nr. 24 frá 2000: „Til þess að finna hve margir frambjóðendur hafa náð kosningu í kjördæmi af hverjum lista skal fara þannig að: 1. Deila skal í atkvæðatölur listanna með (Framhald á síðu 3) Tafla 1. Úrslit alþingiskosninganna 2003 Regla d'Hondts Regla Saínte-Lagué& Kjördæma-sæti Jömimai-sæíi Þingsæti alls Kjöidæma-sæci Jáfnunar-sæn' PraiTvæli aíls Framsóknajfloklninzui (B) U i 12 10 1 11 Sjalrsiœoisflokkuriaii (D) 1P i 22 17 4 21 Fljálsryiuíi flokkurum (F) 2 2 4 6 0 6 Sauifylkúigm (S) 11 2 20 16 3 19 Vinsiri hreyfioein - græni n-arnboS (U) 4 ] 5 5 1 6 Stjóniaiflokkai (B + D) 30 4 34 27 5 32 SrjóraaiBiiástaoa (S + F + V) 24 5 29 27 4 31 Stóiir flokkar (B + D * S) 41 6 54 43 B 51 Litlii flokkar (F + U) 6 3 9 11 1 12 Alls 54 9 63 54 9 63

x

Vísbending

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísbending
https://timarit.is/publication/281

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.