Alþýðublaðið - 11.08.1974, Blaðsíða 3

Háhyrningar
Háhyrningar eru hraðsynd og óttalaus og einhverjir gráðugustu veiðimenn
úthafanna, en samt taka þeir vel við þjálfun til sýningar og rannsóknar.
Hér er rætt um eðli þeirra og hættuna á útrýmingu þessarar tegundar
hvala.
Háhyrningar eru vist
iangiifustu spendýrin
að manninum undan-
skildum — einn
háhyrningur sást i
áttatiu ár við Ástraliu.
Gamli Indiáninn, sem
var önnum kafinn við að
skera út myndir af
þessum dýrum í við, f leiri
tugi ára, en hann man,
hvíslar því, að
háhyrningur sé einu stigi
yfir guði. Þeir hrekja
burt f iskinn og rífa netin,
kvarta f iskimennirnir
sem hafa byssu
meðferðis til að hrekja þá
í burtu. Það verður að
friða þá, segja ungu
náttúruverndarmenn-
irnir, sem hjálpuðu
nýlega til að telja þá við
strönd Norður-Ameríku.
Barátta manns og
háhyrnings er ævaforn.
Bein háhyrnings fundust
á sorphaugum frum-
stæðra manna í Skot-
landi, áður en alifuglar
þekktust. Myndir og
klettaristur í Suður-
Frakklandi sýna dýr
rekin áfram af mönnum.
Útlínur sumra dýranna
eru án efa útlínur
háhyrnings — tunnu-
lagaður líkaminn,
marglitur skrokkurinn,
risastór bakuggi og jafn-
vel tennurnar eru auð-
þekkjanlegar.
Rómverskir rithöf-
undar skírðu háhyrning-
inn fyrst naf ninu ,,Orca",
en það merkir ,,sjó-
skrattar" og þeir bættu
því við, að þau væru af
gerðinni tyrannus
balenarum (harðstjóri
hvalanna) eða
formidabilissimus
ba laenarum
(geigvænlegasti óvinur
hvalanna). Latneska
nafnið er nú notað um
þessa dýrategund eða,
Orcinus orca. Pliny eldri
lýsti í ritum sínum um
það bil 60 árum fyrir
Krist, Orca, sem var
fastur á rifum við Ostia-
höfná Italíu. Þegar Pliny
er búinn að lýsa því,
hvernig rómverskir
hermenn ráku dýrið frá
höfninni áður en þeir
drápu það, segir Pliny:
...,,þegar bakið sást yfir
yfirborði sjávar minnti
það mjög á kjöl á bát,
sem hefur hvolft."
Háhyrningar er ein af
stærri tegundum tann-
hvalanna, en til þeirra
teljast einnig höfrungar.
(Hinn hvalastof ninn
heitir skíðishvalir og lifir
á átu og verða venjulega
risastórir). Háhyrningur-
inn er venjulega um 6 m.
langur, en sum karldýrin
verða 9 m og átta tonn að
þyngd. Efri hluti
líkamans er svartur með
gráum eða hvítum bletti
fyrir ofan bakuggann og
órreglulegum augnbletti,
sem er hvítur og fyrir
ofan eða aftan augun
kviðurinn er hvítur.
Bakugginn getur orðið 180
til 200 sm á stóru karl-
dýri. Karldýrin eru stærrj
en kvendýrin, en það er
oft erfitt að greina
kvendýrið frá litlu
karldýri.
Háhyrningar haf a sést í
öllum úthöfum veraldar.
Venjulega sjást þeir
oftast i austurhluta
Kyrrahafs og í Suður-
Ishafi. Þeir eru yfirleitt í
sjó, sem er milli frost-
marks og 13 gr. C og
þegar þeir fara til heitari
hafa stinga þeir sér oft
niður í dýpið þar, sem er
kaldara. Þeir eru spendýr
og verða að koma upp á
yfirborðið til að anda, en
þeir geta verið í allt að
hálftíma í kafi.
Menn vita fátt um það,
hve djúpt þeir kafa,
hverjir hæfileikar þeirra
og líf sven jur eru. Sumt af
því, sem vitað er, er mjög
áhugavekjandi. Ef hægt
er að trúa sögum um
Gamla Tom er
háhyrningurinn það
spendýr, sem er lang-
líkast manninum.
Gamli Tom þekktist á
vissum líkamseinkennum
og áströlsk hvalveiðistöð
kom auga á hann af og til
i 80 ár. Morðhvelið dó 1928
og beinagrindin er til
sýnis á Edensafninu í
Ný ja Suður-Wales.
Meðallíf háhyrnings er
um 30 ár.
Einmana háhyrningar
eru sjaldgæfir, því að
þeir ferðast yfirleitt um
margir saman í torfum,
sem í eru 12 eða fleiri
hvalir (eitt eða tvö
karldýr, kvendýr, ókyn-
þroska dýr og
afkvæmin). Fjölskyldan
vinnur saman að veiðum,
lífsháttum og viðkomu.
Þeir eru mjög góðir f
veiðum, því að hvalirnir
skipta sér í samstilltan
hóp eins og úlfar. Torfa
af þeim syndir oft um
hafið eins og hermenn f
fylkingu, með
forystumanninn
fremstan og útverði á
báða bóga.
Háhyrningar gefa frá
sér tvenns konar hljóð.
Annað er bergmálshljóð,
sem ætlað er til að stjórna
dýrinu (á sama hátt og
Háhyrningar eru algengustu
hvalir i Suður-heimsskauts-
hafinu. í nálægð er bak-
ugginn ógnvekjandi sjón. Þó
hafa villtir háhyrningar
fyrst og fremst forvitnis-
legan áhuga á mönnum, sem
villast i þeirra hóp.
Lengst t.h.:
Hvalirnir risa upp til að sjá
betur.
t.hægri:
Það sést ekkert nema kraft-
mikill sporðurinn, þegar
háhyrningurinn stingur sér
með örlitium bægslagangi.
gtew. ■-■
—————————————■—.——,,
Sunnudagur 11. ágúst 1974