Vísir - 22.02.1969, Page 13

VSm* . , yj>., ;».rjr».Jyyy ,. >rr r
( » nwr*nrrTr^imrmrrT~TT'— —~— ~ — — ———**—°—~r~-- - ■
i m. mcH Am bœck :
*
i
Vesturheimi fimmtíu ára
Tpjjóðræknisfélag íslendinga í
Vesturheimi á 50 ára afmæH
um þessar mundir, og verður
þeirra merfóstímamóta í sögu
félagsins minnzt með hátíðahöld
um á fimmtugasta ársþingi fé-
lagsins, sem haldið verður £
Winnipeg 24.—26. febrúar í ár.
Heiðursgestir á afmælisþinginu
verða þau Jóhann Hafstein,
dóms- og kirkjumálaráðherra, og
frú hans.
Ráóherr-ann er fulltrúi ís-
lenzku ríkisstjórnarinnar og flyt
ur aöalræðuna á afmæiishátíð
félagsins. Fögnum vér Vestur-
Islendingar komu þeirra hjóna.
Tildrög stofnunar Þjóðræknis-
félagsins og starfssaga þess fram
á síöustu ár eru næsta ýtarlega
rakin í Tímariti þess í ritgerð
dr. Rögnvaldar Péturssonar
„Þjóðræknisféiagið 20 ára“
(1939) og í ritgerðum mínum
„Aldarfjórðungsafmæli Þjóð-
ræknisfélagsins og „Þjóð-
ræknisfélagið 45 ára“ (1964).
Verður því farið fljótt yfir þá
sögu, en ritað nánar um starf-
semi félagsins síöastliðin fimm
ár.
Eftir langan og rækilegan und-
irbúning var félagið stofnað í
Winnipeg 27. marz 1919 á fjöl-
mennum fundi fulítrúa þaðan úr
borg og víðs vegar úr byggöum
Islendinga í N.-Dakota, Saskat-

Philip M. Pétursson
núverandi forseti félagsins.
chewan og Manitoba. Raunar
átti félagið sér miklu lengri að-
draganda, og má rekja rætur
þess alla leið til fyrsta íslend-
ingafélagsins vestan hafs en
það er „íslendingafélagið í Am-
eríku“ sem íslendingar í Mil-
waukeeborg í Wisconsinríki i
Bandaríkjunum stofnuðu á þjöð-
hátíð sinni þar í borg 2. ágúst
1874. Á komandi sumri eru því
95 ár liðin síðan félagsleg þjóð-
ernis- og þjóðræknisleg starf-
semi hófst meðal Islendinga vest
an hafs. Forseti þessa fyrsta Is-
lendingafélags þar i álfu var
séra Jón Bjamason, en ritari,
Jón Ólafsson, ritstjóri, er þá
dvaldi vestan hafs.
I undirbúningsnefndinni að
stofnun Þjóðræknisfélagsins
voru menn og konur úr hinum
ýmsu félögum og flokkum í
Winnipeg.
Forseti var kjörinn séra Rögn-
valdur Pétursson, varaforseti:
Jón J. Bíldfell og ritari Sigurður
Júl. Jóhannesson læknir.
Af fyrstu embættismönnum fé
lagsins eru nú aðeins tveir ofan
moldar, þeir séra Albert E. Krist
lAosson, fyrrv. forseti félagsins,
Blaine, Washington, og Stefán
Einarsson, fyrrv. ritstjóri Heims
kringlu, Vancouver, British Col-
umbia.
Þessi er tilgangur félagsins:
1. Að stuðla að því af fremsta
megni, að íslendingar megi verða
se*n beztir borgarar f hériendu
þjóðlífi.
2. Að styðja og styrkja fs-
lenzka tungu og bókvísi í Vest-
urheimi.
3. Að efla samúð og samvinnu
meðal íslendinga austan hafs og
vestan.
Hér er þegnhollustunni við
fósturlandið skipað f öndvegi,
enda hefir hún frá fyrstu tíð Is-
lendinga vestan hafs almennt
verið talin eitt af helztu og rót-
grðnustu einkennum þeirra. En
til þess að menn verði kjörland-
inu sem beztir og gjðfulastir
þegnar, verða þeir vitanlega að
leggja eitthvað á borð með sér,
varðveita sem lengst og ávaxta
sem bezt dýrmæta og Hfræna
menningararfleifð sína. Á þetta
minnir önnur málsgrein stefnu-
skrár félagsins. En eigi verður
sú arfleifð varðveitt til frambúð-
ar, ef menn slitna úr tengslum
við ætternislegan og menningar-
legan uppruna sinn. Þess vegna
er það, í þriðja lagi, aðalmark-
miö félagsins, að efla gagnkvæm
an skilning og samstarf milli Is-
lendinga beggja megin hafsins.
I anda hinnar þríþættu stefnu-
skrár félagsins hefir starf þess
veriö unnið þann aldarhelming,
sem það á sér nú að baki. Má
segja, að aðalþættirnir í starf-
semi félagsins hafi verið: út-
breiðslu- og fræðslumál, útgáfu-
mál og samvinnumálin við ís-
land. En þessar meginkvíslir fé-
lagsstarfsins falla óhjákværhi-
lega með ýmsum hætti f sama
farveg.
Frá upphafi vega hefir út-
breiðslustarfsemin verið eitt af
aðalviðfangsefnum stjórnar-
nefndar félagsins. Sú viðleitni
hefir verið í því fólgin. að koma
á fót félagsdeildum, hvar sem
því varð viðkomið. að styðja I
starfi þær deildir, sem þegar
voru stofnaðar, og að afla félag-
inu sem flestra einstakra félags-
manna sem víðast um Vestur-
álfu.
Kynni menn sér sögu félags-
ins kemur það einnig á daginn,
að deildir þess hafa um lengri
eða skemmri tíma verið starf-
andi í flestum helztu byggðum
Islendinga vestan hafs, og ; þeim
borgum þar sem þeir eru fjöl-
mennastir. Og ennþá standa
deildir þess víða fótum.
Fjölmennustu og athgfnasöm-
ustu þeirra eru deildirnar í Ár-
borg, Edmonton, á Gimli og í
Winnipeg. Hinar eru fámennari,
en halda þó í horfi eftir aðstæð-
um.
Þjóðræknisfélagið sjálft hefir,
að vonum, látið sig miklu skipta
íslenzkukennslu og söngfræðslu
á íslenzku, stvrkt deildir félags-
ins með fjárframiögum á því
sviði, auk þess, sem það hélt
uppi, á eigin vegum, fslenzku-
kennsiu í Winnipeg áratugum
saman.
Félasið átti einní» hlut að því
að koma upp í Winnipeg ís-
lenzku bókasafni félagsfólki til
almennra nota, og hefir veitt
safninu nokkurn fiárhagslegan
stuðning. Annars hefir þióðrækn
isdeildin ,,Frón“ þar í borg
starfrækt safnið áratugum sam-
an, os haft mestan veg og vanda
af viðhaldi hess oe aukningu.
Þióðræknisfélagið hafði eínnig
ienai á da'isb’ri sinni málið um
stofnun kennarastóis í íslenzku
við Manitobaháskóia og hélt bvi
merkismáli með beim hætti vak-
snrli
+ V»*5.
skóiastólsmálinu nokkurn fjár-
hagslegan stuðning.
Otgáfumál félagsins eru mikiil
þáttur og merkilegur í starfi
þess, og sérstakiega í fræðslu-
og landkynningarstarfsemi þess.
Merkasti og mikilvægasti þátt
urinn í útgáfumálum féiagsins er
útgáfa Tímarits félagsins, er
út hefir komið óslitið síöan fé-
lagið var stofnað. Dr. Rögnvald-
ur Pétursson var ritstjóri rits-
ins frá byrjun og til dánardæg-
urs (1940). Tók Gísli Jónsson,
skáld, þá við ritstjórninni og
skipaði þann sess fram til árs-
ins 1958, en síðan hafa þeir
hann og Haraldur Bessason, pró-
fessor, verið ritstjórar sameigin-
lega.
Óhætt má segja, að Tímaritið
hafi náð vel tilgangi sínum sem
málgagn Þjóðræknisfélagsins,
verið bæði fræðandi og mennt-
andi, eins og slíku riti sæmir,
flutt jöfnum höndum iaust mál
og ljóð. Hafa flestir kunnustu
rithöfundar og helztu skáid ís-
lendinga vestan hafs lagt ritinu
til efni, og auk þess ýmsir þjóð-
kunnir rithöfundar og merkis-
skáld heima á ættjöröinni. Harla
fjölskrúðug er því sú mynd, sem
brugðið er upp í ritinu af vestur-
íslenzkri bókmenntaviðleitni og
menningarlífi. Innan spjalda
þess, í þingtíðindum Þjóðrækn-
isfélagsins, geymist einnig starfs
saga félagsins. sem óneitanlega
er orðinn ærið merkur þáttur í
félagsmáiásagu ísléndinga í Vest
urheimi.
Þjóðræknisfélagið hefir einnig
haft með höndum söfnun ís-
lenzkra sögugagna og íslenzks
þjóðlegs fróðleiks vestan hafs,
samhliða söfnun ýmissa ís-
lenzkra muna, er menningarsögu
legt gildi hafa. Félagið hefir einn
ig, með ýmsum hætti, átt sinn
driúga þátt í þvi að halda á
lofti minningu íslenzkra land-
nema vestan hafs og öndvegis-
skálda vorra beggja megin hafs-
ins.
Þriggja daga ársbing Þjóð-
ræknisfélagsins, „þjóðræknis-
þingin“, eins og þau eru venju-
lega kölluð meðal íslendinga
vestan hafs, og fjölbreyttar sam
komurnar í sambandi við bingin,
eru mikilvægur þáttur í 50 ára
sögu féiagsins. Sama máli gegn-
ir um hinar fjölmörgu aörar op-
inberu samkomur, af ýmsu sér-
stöku og verðugu tilefni, sem
félagið hefir staðið að, eitt sér,
eða í samstarfi við önnur vest-
ur-íslenzk félög. Allar hafa fram
antaldar samkomur átt bæði mik
ið fræðslu- og skemmtigildi. Með
þeim hefir verið ofinn snar þátt-
ur í þjóðræknisstarfsemina, og
þær hafa stórum aukið á litbrigð
in í vestur-íslenzku félags- og
menningarlífi.
I samræmi við þann tilgang
Þjóðræknisfélagsins „að efla
samúð og samvinnu meðal Is-
lendinga austan hafs og vestan,"
hafa þau ættemislegu og menn-
ingarlegu samskinti yfir hafiö
verið grundvailarþáttur í sam-
starfi féiagsins. og. góðu heilli,
aldrei verið fiölbættari en á sið-
ari árum Renna margar stoðir
undir há brúarbvggingu.
Þeirri margþættu og vaxandi
samvinnu fram að sfðustu fimm
árum eru gerð ýtarleg skil í rit
gerðum okkar dr. Rögnvaldar.
og levfir rúm eipi. þótt meir en
maklegt væri, að endurtaka þá
frásöen hér, og verður bv[ að
n'V'rrm oft tríno f ?1 Víptltlpr Fll

m
Dr. Richard Beck.
þar koma við sögu, af hálfu
heimaþjóðarinnar, margir þeir,
sem félag vort á sérstaklega
mikla og varanlega þakkarskuld
að gjalda fyrir heimsóknir þeirra
á vorar slóðir íslendinga vestan
hafs, og á vegum félags vors
víðs vegar, og fyrir virkan áhuga
þeirra á vomm málum, svo sem
þeir Jónas Jónsson, ráðherra, dr.
Sigurgeir Sigurðsson, biskup, og
ambassador Thör Thors.
Á síðastliðnum fimm árum
ber hæst, taldar i tímaröð, sögu
legar heimsóknir dr. Bjama
Benediktssonar, forsætisráð-
berra íslands, sumarið 1964, og
herra Ásgeirs Ásgeirssonar, sum
arið 1967, og var það önnur heim
sókn hins síðamefnda vestur um
haf, eins og kunnugt er. Er ó-
þarft að fjölyrða um það, hverj-
ir aufúsugestir þeir og föruneyti
þeirra vom oss Vestur-íslending
um.
Á umræddu tímabili í sögu
Þjóðræknisfélagsins höfum vér
ísiendingar vestan hafs átt að
fagna mörgum og kærkomnum
gestum heiman um haf, fræði-
og menntamönnum og öðmm, en
rúm leyfir eigi, að gera nánari
grein fyrir þeim heimsóknum.
Gestir félagsins á þjóðræknis-
þinginu 1968 voru þau Hermann
■ Pálsson, prófessor í íslenzku viö
Edinborgarháskóia, og kona
hans. Fiutti Hermann prófessor
aðalræðuna á lokasamkomu
þingsins. Undanfarna daga hafði
hann flutt fyrirlestra við Mani-
tobaháskóla við mikla aðsókn.
Þjóðræknisfélag íslendinga í
Reykjavík, undir forustu Sigurð-
ar Sigurgejrssonar bankaritara
og með aðstoð annarra velunn-
ara vor Vestur-Islendinga hefir á
síðustu árum, eins og áður átt
nána og víðtæka samvinnu viö
Þjóðræknisfélag, íslendinga í
Vesturheimi. I viðurkenningar
skyni fyrir það mikla og góða
starf hans, voru þau Sigurður
og frú hans heiðursgestir á ís-
lendingadeginum að Gimli 5.
ágúst í fyrrasumar, og fiutti
hann þar aðalræðuna..
Þá skal þess þakklátlega get-
ið, að menntamálaráðuneyti Is-
lands hefir árlega um mörg und-
anfarin ár veitt stúdent eða
kandídat af íslenzkum ættum bú
settum vestan hafs fjárstyrk til
náms í íslenzkum fræðum í heim
spekideild Háskóla íslands. Aug-
lýsir Þjóðræknisfélagið styrkinn
og velur styrkþega. Er gott til
þess að vita, að eigi allfáir vest-
ur-íslenzkir stúdentar hafa not-
fært sér þetta ágæta tækifæri til
náms og dvalar heima á ættjörð-
inni.
Veröur nú vikið að nokkrum
meginatriöum f hlutdeild Þjóð-
ræknisfélagsins f samstarfinu
við ísland á umræddu fimm ára
tímabili, en farið fljótt yfir sögu
rúmsins vegna.
Þjóðræknisfélagið átti, beint
og óbeint, sinn þátt í því, að
tuttugu ára afmælis hins ís-
lenzka lýðveldis var minnzt vel
og virðulega í Kanada, og fer
forseti félagsins, séra Philip M.
Pétursson, um það eftirfarandi
orðum f skýrslu sinni fyrir 1964:
„Hinn næsti stór-viðburður
meðal vor íslendinga var tuttugu
ára afmæli hins íslenzka Iýð-
veldis. Var þess rainnzt.hér í
Kanada að tilhlutan féhirðis fé-
lagsins, Gcetfis Jóhannsonair,
raeðisTw. og með aöato# varaftir
seta, pröf. Haraíds Bessas.qnar.
Barst - rödii for-seta Íslanös,.®ei!ía
Ásgeirs Ásgeirssonar, tíl kanád-
isku þjöðapmnar í ti-lefni dagsins
17. jönf í þjóðarútvarpinu CŒgG.
og landstjóri Kanada, Gov Gan.
George P. Vanier, fluttí einnig
nofekur vinarorð til þjóðarmnar
og tíl Islendinga. Þar voru Ifka
nokkur íslenzk lög og mæltist
þessi útvarpsliöur mjög vel fyr-
ir. Þeir sem á hann hlýddu.
fundu, að hér var um að ræða
þjóð, sem stóðst vel samanburð
við aðrar menningarþjóðir.“
Þjóðræknisfélagið hefir á sfð-
ustu árum stutt skógræktina
heima á ættjörðinni með
nokkru fjárframlagi úr eig-
in sjóði. Ennfremur er starfandi
af hálfu félagsins milliþinga-
nefnd i því máli, og hafa bæði
deildir félagsins og margir ein-
staklingar brugðizt vel við mála-
leitun nefndarinnar og stutt skóg
ræktarmálið með fjárframlögum.
Sterkasti þátturinn í brúar-
byggingunni vestan um haf tíl
íslands á siðastliönum árum
hafa þó verið hinar tíðu og fjöl-
mennu hópferðir Vestur-íslend-
inga til ættjarðarinnar á vegum
Þjóðræknisfélagsins, deilda þess
og annarra aðila. Langfjölmenn-
ust var hópferðin, sem félagið
stóð að sfðastliðið sumar, um
130 manns, undir forustu Jak-
obs F. Kristjánssonar, frú Krist-
ínar Johnson og séra Philips M.
Péturssonar.
I sambandi við útgáfumál
Þjóðræknisfélagsins var víkið að
iandkynningarstarfsemi þess í
íslands þágu, en það verk hefir
unnið verið á vfðtækara grund-
velli.
Það yrði löng nafnaskrá, ef
telja ætti upp hina mörgu, sem
átt hafa sæti í stjórnamefnd
Þjóðræknisfélagsins á liðnum
aldarhelmingi í sögu þess. Verð
ur að nægja að vfsa til emb-
ættismannatalsins aftan við rit-
gerðir mínar um 25 ára og 45
ára afmæli félagsins og hlið-
stæðrar ritgerðar í tilefni af 50
ára afmæli þess, sem nú er í
prentun f Tímariti félagsirts.
Hér verða einungis taldir for-
setar félagsins í þeirri röð, er
þeir vora fyrst kjörnir í það emb
ætti, en margir þeirra skipuðu
forsetasessinn oftar en einu
sinni og árum saman: Dr. Rögn-
valdur Pétursson, séra Jónas A.
Sigurðsson, séra Albert E. Krist-
jánsson, séra Ragnar E. Kvaran,
Jón J. Bíldfell, prófessor. Rich-
ard Beck, dr. Valdimar J. Ey-
lands og séra Philip M. Péturs-
son, núverandi forseti.
Sá, sem þetta ritar, stendur of
nærri Þjóðræknisfélagi íslend-
inga í Vesturheimi, til þess að
fella neinn fullnaðardóm á starf
þess. Kýs hann því að láta starfs
sögu þess, þótt hér hafi verið
stiklað á stóru, einkum um
fyrri starfsár félagsins, hera því
vitni, hverju félagið hefir aírek
að á liðnum 50 áram.
En mikill góðhugur í garð fé-
lagsins, og um leið sambærileg
viðurkenning á starfi þess, lýsir
sér í þvf, að bæði núverandi
landstjóri Kanada hefir, eins og
margir forverar hans, sýnt fé-
laginu þann sóma að gerast
vemdari þess, og að. forseti ís-
lands hefir, eins og fyrirrenn-
arar hans, sýnt félaginu sömu
sæmd. Fyrir það vottum vér fé-
iagsmenn og konur f Þióðrækn-
isfélaginu þessum mikilsviftu
þjóðhöfðingjum djúpa þökk vora
og virðingu.
(I þessari grein sinni hefir
höf. stuðzt við framannefnda rit
gerð sína um 45 ára afmæli Þjóð
ræknisfélagsins í Tímariti þess
og einnig að dálitlu leyti við rit-
gerð sína um 50 ára afmæli fé-
lagsins, sem birt er í sama riti,
og út kemur meðan á afmælis-
binginu stendur).
1
f