Vísir - 02.02.1973, Qupperneq 6

6
Vlsir. Föstudagur 2. febrúar 1973
VÍSIR
Otgéfandi: Reykjaprent hf.
Framkvæmdastjóri: Sveinn R. Eyjólfsson
Ritstjóri: Jónas Kristjánsson
Fréttastjóri: Jón Birgir Pétursson
Ritstjórrjarfulltrúi: Valdimar H. Jóhannesson
Auglýsingastjóri: Skúli G. Jóhannesson
Auglýsingar: Hverfisgötu 32. Simar 11660 86611
Afgreiðsla: Hverfisgötu 32. Simi 86611
Ritstjórn: Siðumúla 14. Simi 36611 (7 linur)
Askriftargjald kr. 225 á mánuði innanlands
i iausasölu kr. 15.00 eintakið.
Blaðaprent hf.
Léttum öðrum byrðum af
Þegar erfiðleikarnir voru sem mestir i efnahags-)
lifinu árið 1968, tókst að skera fjárlög og fram-(
kvæmdaáætlun rikisins niður um 5% af fjárlögum./
Ef sama hlutfall væri skorið niður núna, mundi nást)
heill milljarður i Viðlagasjóð Vestmannaeyja. Ogji
þessi niðurskurður væri að þvi leyti auðveldari en((
hann var árið 1968, að rikissjóður spannar nú yfir//
mun stærri hluta þjóðarbúsins en hann gerði i þáj
daga. \
Embættismennirnir, sem sömdu uppkastið aðj
frumvarpinu um Viðlagasjóð fyrir rikisstjórnina,(
stungu upp á hálfum milljarði úr rikissjóði. Sú upp-/i
hæð er algert lágmark og væri nær að reyna aðj)
komast upp i heilan milljarð. Þjóðin verður að fá\\
leyfi til að draga úr sameiginlegum kostnaði, með-í1
an hún er að borga tjónið af eldgosinu i Vestmanna-/
eyjum. j
Verklegar framkvæmdir verða vissulega harðastj
úti i miklum niðurskurði. En rikið getur lika samiðj
um ársfrestun á greiðslu afborgana af stórum lán-(
um og létt niðurskurð fjárlaganna verulega með/
þeim hætti. Sú hugmynd, að rikið sjálft geti ekki séð j
af neinni krónu i Viðlagasjóð, er fráleit slikuml
örlagatimum, sem nú eru. /
Auðugasti sjóður landsins er atvinnuleysís-(
tryggingasjóður, sem löngum hefur haft litil útgjöld/
vegna góðs atvinnuástands i landinu. Þegar 5000 j
manns missa afkomumöguleika sina i einu vet-\\
fangi, fær þessi sjóður verkefni við hæfi. Hvort sem/c
það kostar lagabreytingar eða ekki, er ljóst, að at-))
vinnuleysistryggingasjóður verður að hlaupaj
myndarlega undir bagga með Viðlagasjóði. (
Sveitarfélög um allt land eru nú að vinna aðj
niðurskurði fjárhagsáætlana sinna til að veita fé til(
aðstoðar Vestmannaeyingum. Mörg sveitarfélög/
stefna að þvi að gefa 500 krónur á hvern ibúa, ogj
sum hafa farið langtum hærra. Þetta eru sveitar-(
félögin að gera af frjálsum og fúsum vilja. Eru það/
ólikt mennilegri viðbrögð en hjá þeim aðilum rikis-j
stjórnarinnar, sem telja, að rikið sjálft geti ekki séðj
af krónu til Vestmannaeyinga, nema til komi nýí
skattlagning á þjóðina. j
Meðan þjóðin er að axla byrðarnar af eldgosinu, á/
hún að draga úr öðrum byrðum á meðan. Hún vill,)
að dregið sé úr sameiginlegum kostnaði, bæði hjáj
riki og sveitarfélögum. Og hún vill, að sem mests sé(
aflað af löngum lánum til að dreifa byrðunum yfir á/
nokkra áratugi. Svona náttúruhamfarir gerast ekkij
nema á nokurra alda fresti. Og svo vel vill til, aðj\
erlendis eru til sjóðir, sem geta lánað okkur aðíi
minnsta kosti mörg hundruð milljóna til upp-j/
byggingar eftir eldgosið. j
Allir eru sammála um, að þjóðin verði að færa
miklar fórnir vegna eldgossins i Vestannaeyjum.)
En það dugir ekki að hlaupa upp til handa og fóta og)
láta sér ekki dettaihug aðra möguleika en að hækka,
alla hugsanlega skatta og lækka launin. Það eru til'
miklu skynsamlegri leiðir til að axla byrðarnar, svoj
sem bent hefur verið á hér að framan. j
Að þvi marki, sem niðurskurður fjárlaga rikis ogf
sveitarfélaga um 5%, rifleg aðstoð atvinnuleysis-j
tryggingasjóðs, erlend lán, svo og frjáls framlög,j
innlend og erlend, hrökkva ekki til, er hægt að fara (
að tala um aukaskatta á þjóðina, en fyrr ekki. '
VIÐREISN
Eftir fyrstu viku náttúru-
hamfaranna í Vestmanna-
eyjum er strax farið að
birta dálítið til. Viðnám var
loksins hafið af fullum
krafti og sást greinilegast í
frábæru baráttustarfi tré-
smiðanna, þegar þeir
negldu 95 tonn af bárujárni
fyrir glugga. Það er senni-
lega mikilvægasta
„hernaðaraðgerðin" og sú
bezt skipulagða, sem gerð
hefur verið fram til þessa,
en kom því miður of seint.
Og svo þær hetjudáðir, sem
loksins er farið að fram-
kvæma með því að moka,
moka og moka, og sópa,
sópa og sópa, en því miður
lika nokkrum dögum of
seint.
Það léttir strax yfir Vest-
mannaeyjum, en um leið sjá
menn, aö sumt var gert of seint.
Þaö leynist ekki, að alltof mörg
og mikil mistök voru gerð i æði-
bunu fyrstu daganna. Þau mistök
má ekki þagga niður, heldur þarf
að kanna þau ýtarlega, svo þau
geti orðið viti til varnaöar 1 fram-
tiðinni. Og skilningur á þeim get-
ur um leið gefiö talsverða innsýn i
nánustu vandamál og viöfangs-
efni Vestmannaeyinga. En það
verður að lita á þau frá tveimur
sjönarhornum og má ekki i ill-
indaskyni blanda þeim saman.
Onnur rannsóknin byggist
á þvi, að það er hægt að vera
vitur eftir á. Hin byggist á þvi að
setja sig i spor þeirra, sem
ákvarðanir þurftu að taka á
óvissustund.
Ef við reynum að vera vitur eft-
ir á og litum á ástandið eins og
það er nú, þá vitum við, að ekkert
mannslif hefur tapazt, og meira
en það, ekkert mannslif hefur
nokkru sinni verið i hættu fram að
þessu. Við sjáum það eftir á, að
hinn gifurlegi, æðislegi og skipu-
lagslausi flótti var i rauninni
óþarfur.
Þetta er hægt að sjá og segja
eftirá. En þaö er ekki nóg með
það, heldur virðist einnig út frá
áhættusjónarmiðum á stundum
óvissunnar, að lifshættusjónar-
miðið hafi alla tið verið stórkost-
lega ýkt og það i æðstu stjórn al-
mannavarna. Ég ræddi þetta
strax i siðustu föstudagsgrein,
þar sem ég ihugaði þá áhættu,
sem forustumenn veröa að þora
að taka. Ég hef orðið var viö það,
að menn hafa nokkuð misskilið
orð min þá og haldiö, að ég hefði
verið að prédika þar, að það ætti
að stofna lifi manna I hættu. Þetta
er ekki sanngjarnt, þvi að ég taldi
alla tiö, að ltfshættusjónarmiöiö
héfði veriö stórkostlega ýkt i al-
mannavarnaráði. Og þessar ýkj-
ur sýnast hafa komið fram i þvi,
að ráðamenn þess vildu ekki bera
ábyrgö á þvi, ef jörðin opnaðist i
sjálfum kaupstaðnum miöjum og
gleypti húsin. Með þvi að skapa
sér slikar vofuhugmyndir voru
gefnar jafnóhyggilegar fyrir-
skipanir og að allir, þar á meðal
allir verkfærir karlmenn, skyldu
yfirgefa staðinn.
Og þetta algerlega ýkta lifs-
hættusjónarmið hefur svo jafnvel
fram á þennan dag sett svip sinn
á fyrirmæli ráðsins, þar sem það
hefur takmarkað fjölda
björgunarliös viö það ,,aö hægt
væri aö flytja alla burt i snatri.”
Þessi sifellda hugmynd um að
nauðsynlegt væri að yfirgefa
eyjarnar meö öllu sýnist byggð á
þekkingarleysi á landstæröar-
hlutföllum Heimaeyjar og hvern-
ig menn hafa jafnan hér á landi
getað hagaö nærveru við eldgigi.
Þessi ýkta lifshættuhugmynd
hefur verið rikjandi hjá almanna-
varnaráði og valdið aö ástæöu-
lausu stórfelldum erfiöleikum,
viönámsleysi og eignatjóni. Það
væri mikilvægt að kanna undir-
rætur hennar. Hún sprettur
sennilega upp úr þvi, hve fagur-
lega það hljómar I fjölskipuöu
ráði að leggja áherzlu á mannúð
og björgun mannslifa. Sérstak-
lega ef þetta sama fjölskipaða ráð
skortir á sama tima hugkvæmd
og framkvæmd til að skipuleggja
styrkum tökum ótal aðra flókna
þætti viðnáms og björgunar, sem
tilheyrir fullkomnum heimavörn-
um.
Til að ná með fullkomnasta
hætti þessu háleita lifsbjörgunar-
markmiði var að sjálfsögðu ein-
faldast að gefa fyrirmæli um aö
allir skyldu yfirgefa Vestmanna-
eyjar og skipta sér ekki vitund
rekar af mannvirkjum og eign-
um.
En þegar ljós rennur upp fyrir
mönnum á eftir, að það voru ein-
mitt ekki mannslifin, sem voru I
hættu, heldur húsin, þá virðist
Þcgar viðnámi hefur loksins
verið komið á, t.d. með þvi að
negla fyrir glugga, þarf
viðrcisnin strax að hefjast, og það
þó rjúki úr gignum.
það ljóst, að tekinn hafi verið al-
gerlega rangur póll I hæðina.
Fremur en að klifa stöðugt á
fyrirmælum um skyndibrottflutn-
ing allra I Eyjum, hefði mátt fara
sér hægara, skipuleggja rólega
brottflutning á konum og börnum,
en taka verkfæra karlmenn,
vörubila og stórvirkar vinnuvélar
i skipulagða björgunarflokka.
Nú hefur svo illa til tekizt,. aö
feikilegt eignatjón hefur orðiö i
Vestmannaeyjum. Það sýnist
mega greina, aö yfir 100 ibúðar-
hús hafi gereyðilagzt, ýmist
brunniö eða sigið undan gjall-
þunganum. Með skipulagöri
björgunarstarfsemi hefði mátt
foröa nær öllum þessum eignum,
utan kannski 10 húsum, sem
standa allra næst eldgignum.
Þegar ég skrifaði siðustu föstu-
dagsgrein, voru húsin að brenna.
Þá stóð ég i þeirri meiningu, aö
eldsletturnar, sem kveiktu I
húsunum, væru hættulegar
mannslifum, og ræddi ég þvi þann
möguleika að gera slökkviliði
kleift að athafna sig með bryn-
vögnum eða brynvörðum þekj^
um. Nú er það hins vegar komið i
ljós, að glóðarfokið var ekki ná-
lægt þvi svo hættulegt, það voru
litlir glóandi gjallmolar, sem
vindur feykti, og nægði að verja
sig gegn þeim með hjálmum á
höfði. Þeir brutu rúður I fallinu og
kveiktu I gardinum, sumir gerðu
ekki nema sviða. Varnir gegn
þessari hættu sýnast hafa verið
auðveldar, ef mannfæð og skipu-
lagsleysi hefði ekki hindrað þær.
Meö skipulegum gjallmokstri
mátti með sama hætti afstýra
húshrunum. Sé það rétt, að varnir
hafi verið svo einfaldar, þvi sár-
grætilegra er, að viðnám og
skipulagðar varnaraðgerðir
skyldi skorta fyrstu vikuna. Þvl
nú var ekki nóg með, að tjón yröi
á húsum, heldur lyftu hús-
brunarnir og hrunin undir nýja
æðiöldu. Fólk stóð i þeirri mein-
ingu, að allt væri að brenna og
farast i Vestmannaeyjum. Eftir
fyrsta allsherjarfólksflóttann,
hófst allsherjar æðisgenginn bú-
slóðaflutningur, sem likur eru til
að hafi valdið stórkostlegu tjóni,
þó mati verði ekki komið á það.
Svo mikið er vist, að ógrynni hús-
gagna, sjónvarpstækja, dýrra
eldhústækja hefur gereyðilagzt I
þessum svaðilslegu flutningum
og umskipunum. Og það versta
er, að búslóðirnar hefðu verið
bezt geymdar I húsunum I Eyjum
til að biða þar endurkomu íbú-
anna. En til þess þurfti aðeins
með einföldum hætti aö verja þau
meö bárujárni fyrir glugga og að
sópa gjalli af þekjum. Hefði þessi
skelfing ekki komið til, hefði þorri
fólksins látið húsmuni slna
standa, en sótt sér fatnað, pen-
inga og aðrar brýnustu bráða-
birgðanauðsynjar. Nú mun bú-
slóðaleysið verka sem alvarlegar
hömlur á, að fólk snúi aftur heim.
Hér hafa veriö talin helztu,
stórvægilegustu mistökin, en ég
tel, að undirrót þeirra allra sé
fyrst og fremst sú ýkta áherzla,
sem lögð var á lifshættuna frá
gosinu, en litið sinnt höfuðvanda-
málinu, vörn byggðar og húsa.
Þó viröist mér að greina megi
lika aöra undirrót að þvi, hve
björgunarstarf var seint að kom-
ast I gang, og það er, að fjárhags-
legan grundvöll hafi skort. Unnið
var I sjálfboðastarfi, en það er
ekki hægt að byggja á launalausu
sjálfboðastarfi til langframa. Svo
sýnist, aö það hefði getað haft úr-
slitaáhrif, ef rikisstjórnin heföi
strax lagt fram, kannski smáupp-
hæð eins og 10 eöa 20 milljónir
króna til að launa björgunarliö.
Svo mikið er vist, að björgunar-
starfið komst fyrst á verulegt
skrið, þegar Alþingi hafði tryggt
500 milljóna fjárveitingu. Ég er
að visu ekki alveg viss um sam-
hengið þarna á milli, en tel að i
stað loðinna yfirlýsinga ráðherra
um ,,að þjóðin öll skuli bera tjón-
ið”, hefði verið betra að fá minni
yfirlýsingu, um að hérna kæmu 20
milljónir til bráðabirgða.
Um leið og nauðsynlegt er að
kanna mistök, sem átt hafa sér
stað I björgunarstarfi, mann-
flutningum, búslóðaflutningum
og skipulagsleysi eða hvers vegna
ekki var leitað á náðir varnarliðs-
ins, verður I þessu dæmi að forö-
ast harövitugar ásakanir og for-
dæmingar. Slikt er hvorki viðeig-
andi né timabært. Eldgos svo ná-
lægt byggð er alveg einstæður
viðburður i lifsreynslu okkar. Þar
að auki dynur þetta yfir þjóö, sem
ekkert kann til heraga né heima-
varna, þjöð sem skopazt hefur að
almannavörnum og talið fjár-
veitingar til þeirra hlægilega só-
un. Það er engin furða, þótt ýmis-
legt hafi farið úrskeiðis, þegar
vandræðaástand skyndilega
skapaðist. 1 ágætum greinum
Arna Johnsen, þar sem herópi
viðnáms og baráttu var haldið
uppi drengilega, gætti að mér
fannst of mikillar beiskju, en mér
sýnist aö hún sé þó fremur ætluö
til að rumska við yfirvöldum, en
vegna ásakana um það sem liðið
er. Við megum vara okkur á þvi i
sambandi við þetta stóra þjóðar-
vandamál, að margs konar vandi
og deilur munu óhjákvæmilega
spretta upp, það munu verða mis-
tök og hætt er við, að þaö stuðli aö
margvislegu misrétti. En menn
ættu að gæta þar tungu sinnar,
vegna sérstakra aðstæðna og
vegna þess hve allt veröur við-
kvæmt og sárt I tengslum við
þessa atburði.
Enn rikir óvissa um framhald
eldgossins, hvað lengi það standi,
hvaö mikiö öskuregnið og hraun-
flóðiö verði og hvert það stefni.
Leiðarljós okkar á að vera að
gera ráö fyrir hinu bezta og not-
færa sér það til fulls, en vera
samt viðbúinn hinu versta.
Menn eiga að vera viðbúnir
hinu versta með þvi að skipu-