Lesbók Morgunblaðsins - 18.01.1931, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 18.01.1931, Blaðsíða 4
12 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS Köngulœrnar. Eftir Arna Friðriksson magister. Hvert mannsbarn á landinu þekkir köngulærnar frá öðrum smádýrum húsanna og merkurinn- ar. Margir hafa óbeit á þeim vegna þeirrar hjátrúar að af þeim stafi sjúkdómar, t. d. krabbamein, en fáa munu þær eiga vini eða aðdá- endur meðal íslenskra þegna. — Og þó eru köngulærnar í mörgu aðdáunarverðar og margt er það í háttum þeirra, sem getur svalað fegurðarlöngun mannsins. í kjallarahornum og öðrum skiimaskotum, þar sem hreinlæti húsmóðurinnar nær ekki að raska gangi náttúrunnar, er oft mikið af „hjegóma", þ. e. mjög fíngerð- um, þríhyrndum netjum eða vefj- um, sem eru gerð úr f jölda örfínna þráða, er liggja þvert og endilangt um netið án reglubundinnar skip- unar. Nokkrir þessara þráða líkj- ast breiðum böndúm', og eru þeir frábrugðnir mjóu þráðunum í því, að þeir eru límkendir viðkomu. Smáflugur og önnur skordýr fest- ast því auðveldlega við þá. Vefur sá, sem við nú höfum lýst, er kongulóarvefur, meistari verksins er húsaköngulóin, sem hefir tekið sjer fastan bústað í húsuni manns- ins, og flutst með honum \\m allan Vefur fjallaköngulóar. heim. Hún er mjög algeng hjer á landi, og hefir líklega borist hingað með landnámsmönnum. — Gíetum við nú betur að, sjáum við að í einu homi vefsins er dálítill stútur eða hylki úr vef, og þar er köngulóin. Þetta eru salarkynni hennar, og veiðarfærin eru reiðubíiin til þess að taka á móti bráðinni við bæjardyrnar. Verði okkur reikað \\t í rjóðrið eða hraunið fyrir utan túnið, ein- hvern sólfagran sumardag, og gef- um við náttúrunni og meistara- verkum hennar dálítinn gaum, v erður okkur oft litið á stóra vefi á milli triásrreinanna eða klettanafanna. Vefurinn er oft marTÍr sentimetrar á breidd, o<? um hann eru þræðir. randþræðirn- ir. er mynda eins og marghyrnda umgjörð ytst, en frá umgjörðinni ganga svo aðrir þræðir, stoðþræð- irnir, til steinanna í kring, og festa vefinn. Frá umgjörðinni ganga marerir þræðir, geislabræðirnir, inn í miðiu vefsins. Dálítið utRn við miðiuna bvriar bráður nokkur, sem nefnist skrúfnbráðnr, og lipr«ur hann í hrinffskrúfulínu á milli sreislabráð- anna, hver hrinsrurinn þjett við annan, alla leið út undir rand- þráð. Við og við sjánm við vef. sem flu<?ur eða önnur skordýr eru föst við.Athusravert er það. að flugurn- ar eru altaf fastar við sama þráð- inn. nefnilega sVrúfnþráðinn. — Þær ánetiast ekki í vefinn eins os fiskar í neti, heldr^ hanga fast við þræðina. Snerti fluga rand- þræðina, stoðþræðina eða geisla- þræðina getur hún strax losað sisr, en komi hún við skrúfuþráð- inn festist híin þegar. Þetta sýnir oss að það hlýtnr að vera munur á skrúfuþræðinum og hinum þráð- unum í vefuum. Berum við nú fingur að skrúfuþiæðinum tollir hann við. og viljum við losa hann, tognar þráðurinn að mun áður en þetta tekst. Lítum við á vefinn í stækkunargleri. sjáum við marga örfína dropa á sknifnþræðinum en ekki á hinum. Þessir dropar eru úr límkendu efni, og er því þráð- urinn límugur viðkomu, en auk þess er hann sveigjanlegur. Ut frá miðju vefsins gengur sterkur þráður, dorgþráðurinn, er stendur í sambandi við skrúfu- þráðinn, og nær oft meira en mtr. út fyrir netið. Hjer situr köngu- lóin í einhverju skiimaskoti, og er endi þráðarins festur um einn af fótum hennar. Komi nú skordýr í netið og festist við skrúfuþráðinn, skekur það vefinn af Öllnm kröft- um til þess að reyna að losna, og verður þá köngulónni eins og fiski- manninum, sem finnur fiskinn bíta á krókinn. Hún fyllist veiði- hug, en í stað þess að draga drátt- inn, verður híín að lilaupa inn í vefinn og ráðast þar að bráð- inni. Líkami köngulónna skiftist í tvent, frambol og afturbol, er greinast hvor frá öðrum með djúpri skoru, og eni tengdir sam- an með mjóum legg. Fremsti hluti frambolsin.s er hófuðið. Framan og ofan á því eru átta augu, og telja sumir að nokkur þeirra sjeu notuð í myrkri. en hin við dagsbirtu. — Höfuð af könguló sjeð að framan Neðan á höfðinu er munnurinn, og be^gja vegna við hann eru tvennir útlimir, bitkrókarnir fremst en kjálkarnir aftast. Bit- krókarnir eru tvíliðaðir. f efri liðnum er eiturkirtill, en fremri liðurinn er krókmyndaður, holur mnan, og streymir eitrið úr kirtl- innm iit um hann þegar dýrið „bítur" með króknum. Kjálkarnir eru langir, með litlum klóm á endunum. A frambolnum, fyrir aftan höf- uðið, eru fernir fætur, allir lið- skiftir og nokkuð langir. Á hverj- um fæti eru tvær kambmyndaðar kl»r, og oft einföld aukakló auk þeirra. Þegar köngulóin spinnur eða hleypur eftir vefnum, heldur hún þráðunum með kambmynduðu

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.